Bedrijfsjuristen Monitor 2012

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Bedrijfsjuristen Monitor 2012"

Transcriptie

1 Bedrijfsjuristen Monitor 2012

2 2 Bedrijfsjuristen Monitor 2012

3 3 Bedrijfsjuristen Monitor 2012

4 4 Bedrijfsjuristen Monitor 2012

5 Inhoud 7 Voorwoord 11 Legal Outlook 2013 and Beyond - De top 6 juridische onderwerpen 12 Verslag van de rondetafelgesprekken 26 Er komt een enorme hausse aan wet- en regelgeving aan Angelique Keijsers, Ernst & Young 30 Gezonde bedrijven kunnen niet zonder gedegen record management Michiel van den Bosch, Anthos 34 De stap om te gaan uitbesteden moet weloverwogen zijn Kay Behnke, NXP 38 IT-advocaten over privacy, dataopslag en retention: de praktijk is weerbarstig Wolter Wefers Bettink en Thomas de Weerd, Houthoff Buruma 42 Bij disclosure is het de vraag: hoe duur is onredelijk? John Payton 46 Anti-corruptie hoort in de cultuur van bedrijven verweven te zijn Philippe Creijghton, Houthoff Buruma 50 Bedrijven moeten klokkenluiders niet als bedreiging, maar als kans zien Joost Wiebenga, Tyco International 54 Het begint ermee dat vertrouwelijke informatie ook als zodanig moet worden herkend Jean Schreurs, NXP 58 Fair disclosure speelt grotere rol bij M&A Willem de Nijs Bik, Houthoff Buruma 62 Commissarissen vervullen een steeds actievere rol Robert Roelofs, ASML 66 Autonome denkkracht van bestuurders moet heilig zijn Philippe König, Houthoff Buruma 70 Het belang van een goede lobby is groot Suzanne Drion, VNO NCW 77 Colofon 5 Bedrijfsjuristen Monitor 2012

6 6 Bedrijfsjuristen Monitor 2012

7 voorwoord Jaap Bosman, Houthoff Buruma In november 2007 presenteerde Houthoff Buruma in samenwerking met het Nederlands Genootschap van Bedrijfsjuristen (NGB) voor de eerste maal de Bedrijfsjuristen Monitor. Inmiddels is het november 2012 en presenteren we met trots Bedrijfsjuristen Monitor nummer vijf. De eerste Bedrijfsjuristen Monitor in 2007 was meteen een succes; naast de ruim 2500 hardcopies die zijn gedistribueerd werd het rapport in één middag ruim 5000 keer gedownload. Het was het eerste serieuze kwantitatieve onderzoek dat ooit onder bedrijfsjuristen in Nederland was gehouden en het begin van een trend. In de jaren die volgden kwamen tal van commerciële partijen met initiatieven om bij de bedrijfsjurist in de gunst te komen. Bedrijfsjuristen werden in korte tijd van een relatief onbekende beroepsgroep een interessante doelgroep. De Houthoff Buruma Bedrijfsjuristen Monitor is initiërend, niet volgend. Om onze voorsprong te behouden en om relevant te blijven voor de bedrijfsjurist hebben wij de opzet bij iedere nieuwe editie volledig opnieuw moeten uitvinden. Deze vijfde editie is ook weer volledig anders dan ieder van de vier voorgaande. Waar we in 2011 nog een prachtig boek hadden met schitterende foto s en interviews waarin bedrijfsjuristen werden geportretteerd, hebben we dit jaar een bescheiden A5 naslagwerkje, zonder foto s. In deze turbulente en onzekere tijden focussen we op de inhoud en proberen we in kaart te brengen welke problemen en uitdagingen voor de bedrijfsjurist aan de horizon opdoemen. Het thema is dit jaar: Legal Outlook 2013 and Beyond Samen met het NGB zijn we op zoek gegaan naar de thema s die volgens bedrijfsjuristen in 2013 en de jaren daarna hoog op de agenda moeten staan. We hebben dat gedaan tijdens vier rondetafelgesprekken met zeer ervaren NGB leden die een juridisch-strategische verantwoordelijkheid hebben binnen de onderneming waarbij zij werkzaam zijn. Gediscussieerd werd aan de hand van een discussion paper op basis van volledige vertrouwelijkheid. In de pagina s die volgen zijn de kernpunten van de discussie samengevat. Hoewel het verloop van de discussie vier keer volledig verschillend was, was de uitkomst verrassend eenduidig. De thema s die het hoogst op de agenda zouden moeten staan zijn: Risk Management IT-gerelateerde issues zoals datamanagement en privacy Whistleblowing Fair disclosure Corporate governance: de veranderende rol van de commissaris Populistische wet- en regelgeving 7 Bedrijfsjuristen Monitor 2012

8 Tijdens de rondetafelgesprekken bleek ook dat de mogelijkheid om in besloten sfeer met directe peers kennis en ervaring uit te wisselen zeer werd gewaardeerd. Dat is bij uitstek de rol die het NGB voor zijn leden vervult. Geen andere organisatie in Nederland is in staat om zoveel nuttige kennis en ervaring van bedrijfsjuristen in besloten setting bijeen te brengen. De juridische thema s zijn verder uitgewerkt in de diverse hoofdstukken van dit boekje. We hebben 13 experts gevraagd om hun kennis met ons te delen. Het resultaat is een praktisch, leesbaar boekje dat de bedrijfsjurist in staat stelt om snel en efficiënt de juridische horizon te verkennen. En zo hoort het ook, want als er één ding is dat wij als rode draad uit vijf jaar Bedrijfsjuristen Monitor hebben geleerd, dan is het dat de bedrijfsjurist geen tijd heeft voor juridisch/wetenschappelijk geneuzel. 8 Bedrijfsjuristen Monitor 2012

9 9 Bedrijfsjuristen Monitor 2012

10 10 Bedrijfsjuristen Monitor 2012

11 Legal Outlook 2013 and Beyond - De top 6 juridische onderwerpen Risk Management Retention, Record Management, IT, Privacy en Discovery Klokkenluiders Fair Disclosure Governance - De rol van de Raad van Commissarissen Lobbyen en populistische wetgeving 11 Bedrijfsjuristen Monitor 2012

12 Bedrijfsjuristen Monitor 2012 Het beroep van bedrijfsjurist is in de afgelopen decennia geëvolueerd van interne jurist met een eigen winkel, naar raadgever die midden in de business staat en naast juridische kennis ook dient te beschikken over kennis en ervaring in andere disciplines. De verder internationaliserende samenleving, waarin vele bedrijfsactiviteiten grensoverschrijdende aspecten hebben en de stormachtige technologische ontwikkelingen, onder meer in IT, nopen de bedrijfsjurist tot verbreden en verdiepen van kennis. Andere voor bedrijfsjuristen belangrijke thema s, zoals Risk Management en Compliance, komen in toenemende mate op het bordje van de bedrijfsjurist zelf te liggen. Door al deze ontwikkelingen blijven de werkzaamheden van de bedrijfsjurist al lang niet meer beperkt tot de klassieke juridische werkzaamheden als het opstellen van contracten; er zijn tal van nieuwe thema s en taken bijgekomen. De verwachting is dat dit takenpakket de komende jaren alleen nog uitgebreid gaan worden. Om erachter te komen welke thema s op dit moment onder bedrijfsjuristen leven en welke onderwerpen zij de komende jaren een vlucht zien nemen, zijn voorafgaand aan deze publicatie vier rondetafelgesprekken georganiseerd waarbij in totaal meer dan 40 Nederlandse General Counsel en senior bedrijfsjuristen met elkaar in discussie zijn gegaan. Zij zijn werkzaam in uiteenlopende sectoren, bij grote, middelgrote en kleinere bedrijven; sommigen werken vooral nationaal, anderen zijn vooral internationaal actief. De input van deze vier rondetafelgesprekken is zeer waardevol en vormt de basis van de Bedrijfsjuristen Monitor Opvallend hierbij is dat in elk rondetafelgesprek een aantal kernthema s naar voren kwam, maar dat de vier sessies verder zeer verschillend waren. Dat illustreert dat bedrijfsjuristen in hun dagelijkse werk steeds weer tegen verschillende uitdagingen en dilemma s aanlopen. De moderne bedrijfsjurist is een duizendpoot. Dat bleek ook uit de enorme verscheidenheid aan onderwerpen die de deelnemers aan de rondetafels als belangrijk bestempelen. Die onderwerpen zijn gegroepeerd in zes thema s, die in deze Bedrijfsjuristen Monitor zijn uitgediept door middel van interviews met experts. De thema s weerspiegelen de uitdagingen van de bedrijfsjurist anno 2012, die naar verwachting de komende jaren alleen nog maar groter zullen worden. Deze Bedrijfsjuristen Monitor wil daarom een handvat bieden aan bedrijfsjuristen om die uitdagingen het hoofd te bieden: een goede voorbereiding is immers het halve werk. 12 Bedrijfsjuristen Monitor 2012

13 De zes Thema s van de Bedrijfsjuristen Monitor 2012 Thema 1. Risk Management Tijdens de vier rondetafelgesprekken bleek Risk Management en Compliance verreweg het belangrijkste thema. Door een steeds proactievere houding aan te nemen en te voorkomen in plaats van genezen, hebben veel Legal Counsel de laatste jaren ook een taak gekregen als Legal Risk Managers. Dat een belangrijke taak van bedrijfsjuristen bestaat uit Risk Management, zal geen verrassing meer zijn. Wat echter precies onder Risk Management wordt verstaan, en welke taken daarbij horen, is echter bijzonder breed en aan continue verandering onderhevig; veel te veel om alleen op het bordje van Legal te leggen. Welke aspecten van risicomanagement zijn de verantwoordelijkheid van de juridische afdeling? Hoeveel risico kun je indammen en dam je ook daadwerkelijk in en hoeveel risico is nog gezond te noemen? De deelnemers aan de verschillende rondetafelgesprekken zijn het er in meerderheid over eens dat, hoewel Legal een zeer belangrijke rol heeft bij risicomanagement, die rol in grote lijnen bestaat uit een meer adviserende en concipiërende rol; de business blijft verantwoordelijk voor het risicomanagement, en voert uit. Wie pakt de verantwoordelijkheid? Het managen van risico s leg ik heel bewust bij de betreffende managers neer, aldus een General Counsel. Wij opereren wereldwijd en de managers in alle verschillende landen hebben het beste zicht op de dagelijkse business en de risico s die daarbij komen kijken. Het proces om tot een bepaald risicoprofiel te komen, dat ligt voor een deel bij de centrale juridische afdeling, maar je kunt van ons bedrijfsjuristen niet verwachten dat we op de hoogte zijn van lokale milieuwetgeving of specifieke regelgeving die vaak per land verschilt. De verantwoordelijkheid leg ik daarom voor een groot gedeelte ook bij de uitvoerders neer. Een ander is het daar roerend mee eens. De neiging bestaat om veel bij bedrijfsjuristen neer te leggen en het ligt in onze natuur om direct met een risico aan de slag te gaan, zodra je er aan gesnuffeld hebt. Met sommige risico s heb je als bedrijfsjurist inderdaad zeer weinig te maken; leg die zaken dan ook neer bij mensen die er meer verstand van hebben. Binnen het bedrijf worden steeds meer zaken projectmatig aangepakt. Om te voorkomen dat je overal wordt uitgenodigd, dien je constant je rol duidelijk te maken. Betrek mij in belangrijke zaken en het liefst in een zo vroeg mogelijk stadium, zeg ik dan, maar betrek me niet bij alle zaken waar mogelijk een risico aan zou kunnen kleven. Iedereen in een organisatie dient vanuit zijn eigen rol bij te dragen aan een integraal risicomanagement. Een goede manier om Risk Management binnen de organisatie uit te rollen is door de verantwoordelijkheden te spreiden over verschillende afdelingen en disciplines. Een 13 Bedrijfsjuristen Monitor 2012

14 constructie van first, second & third line of defense is daarvoor een geijkt principe. De eerste lijn is daarbij het lijnmanagement, dat direct verantwoordelijk is voor risicomanagement en controle daarop. De tweede lijn betreft de verantwoordelijke personen in de verschillende business afdelingen en de derde lijn is de internal audit functie die onder meer de inrichting en werking van de eerste en tweede lijn controleert. Een Risk Management Board, met bestuurders, Legal Counsel en Managers vanuit de verschillende business units is hier een afgeleide van. Naast een inhoudelijke rol spelen bedrijfsjuristen vooral ook een rol bij het faciliteren van dit proces. Het bordje van Legal Wij hebben het vormgegeven in een Risk Management Board met een General Counsel, het bestuur, de verschillende Business Unit Managers en de verschillende fabrieksmanagers, aldus een General Counsel. De tien grootste risico s zijn daarbij geïdentificeerd; bijvoorbeeld het gebrek aan geschikt personeel, de R&D die te weinig innoveert, het floppen van een bepaald product en het voorkomen van kartelvorming. De eindverantwoordelijkheid voor die tien hoofdrisico s hebben we onderling verdeeld. Zo houdt er altijd iemand het overzicht. Een andere General Counsel suggereert om nooit de volledige verantwoordelijkheid te nemen; dat zorgt voor te grote betrokkenheid en bovendien worden daarmee verwachtingen gewekt die niet waargemaakt kunnen worden. Bovendien: het bordje van Legal is al vol genoeg. Maar belangrijker is misschien dat risico s voor een groot deel samenhangen met de wijze waarop de business wordt gemanaged. Je kunt toch nooit zeggen, ik ben als jurist eindverantwoordelijk voor het voorkomen van kartelvorming? Veel risico s hebben weliswaar juridische raakvlakken, maar er spelen vaak ook andere (m.n. business) aspecten, zoals een financiële component, een rol. Als bedrijfsjurist ben je altijd ondersteunend. Natuurlijk, je neemt je verantwoordelijkheid, maar nooit dé eindverantwoordelijkheid voor het voorkomen of uitsluiten van risico s. Te veel zelf willen doen, omdat er altijd een juridische component aan een risico claimt. Eén bedrijfsjurist heeft er dagelijks mee te maken. Ik ben tussen acht uur s ochtends en zes uur s avonds eerder een vraagbaak voor de onderneming: de hele dag ben je aan het praten met medewerkers uit alle lagen en alle disciplines binnen het bedrijf. Tussen zes en tien s avonds, wanneer de meesten weg zijn, kom ik in feite pas toe aan de klassieke bedrijfsjuridische werkzaamheden. Mijn rol is wezenlijk veranderd in de afgelopen tien jaar. De bedrijfsjurist wordt van nature snel bij zaken rondom Risk Management betrokken, zo blijkt uit de vier rondetafelgesprekken. Er wordt ook ontzettend veel richting Legal geschoven onder de noemer risico; in feite hebben de meeste risico s natuurlijk ook een juridische component. Het is daarom van belang om goed te definiëren welke verantwoordelijkheden bij welke afdeling liggen. Daartoe dienen eerst de grootste risico s 14 Bedrijfsjuristen Monitor 2012

15 van het bedrijf gedefinieerd te worden. Dat gebeurt vaak in samenspraak tussen Legal en de business. In control zijn is voor ieder bedrijf verschillend. Legal denkt mee over het beleid met betrekking tot een bepaald risico; de business voert dit uit maar heeft zeker ook advies nodig om dat te kunnen doen. Risico s nemen is een wezenlijk onderdeel van ondernemen: Legal zal ook nooit alle risico s kunnen uitsluiten, beperken, beheersen en controleren. Beheersbare en betaalbare risico s passen prima in de bedrijfsvoering. Grote risico s kunnen worden genomen, maar wanneer die risico s niet als zodanig zijn geïdentificeerd dient de business daar wel verantwoordelijkheid voor te nemen. Anti-bribery Door de enorme schade die omkopingsschandalen kunnen hebben voor het imago van een bedrijf, krijgen juridische afdelingen hier steeds meer vragen over. Hardop wordt eraan getwijfeld of het klassieke tick the box model wel voldoet om ervoor te zorgen dat Compliance regels in brede zin, daaronder begrepen anti-bribery wetgeving, worden nageleefd; je komt er niet met alleen maar procedures op te stellen en vinkjes te plaatsen. Compliance moet worden uitgedragen vanuit de top van de onderneming en ingebed worden in alle lagen van de onderneming. Alleen maar gedragscodes opstellen biedt slechts een schijnzekerheid. Zelfs het aanstellen van een grote groep Compliance Officers zal niet altijd alle risico s kunnen uitsluiten. Bovendien: Waar ligt de grens?, zo valt tijdens de rondetafelgesprekken meerdere malen te horen. Beter is het om de nadruk te leggen op de echt belangrijke, grote risico s, daadwerkelijk controles uit te voeren en sancties in te stellen als niet aan de interne en externe regels wordt voldaan. Een handtekening onder een anti-bribery verklaring levert meer bewustwording op dan een interne cursus over risico s van omkoping. Een veelgehoorde opmerking bij de rondetafelgesprekken is dat de bedrijfsjurist van nu zich geconfronteerd ziet met een enorme toename van regels; voor bedrijven die internationaal opereren is die toename soms ook van tegenstrijdige regels nog groter, al helemaal voor sterk gereguleerde sectoren zoals de financiële sector. Voordeel voor dergelijke organisaties is wel dat zij meestal beschikken over een separate (en soms zeer omvangrijke) Compliance afdeling, waarbinnen Compliance Officers ervoor zorgen dat de organisatie voldoet aan die wet- en regelgeving, door samen te schakelen met alle mogelijke disciplines waaronder Legal. Toezichthouders zitten er bovenop. Onwetendheid is geen excuus meer, zo verwoordt een General Counsel de aandacht voor anti-bribery in ondernemingen. Een internationaal bedrijf als het onze ontkomt er daarom niet aan om anti-bribery verklaringen te laten tekenen. Riskant gedrag van collega s, zoals kleine bedragen betalen om lokaal business te doen, kunnen leiden tot grote schade voor het bedrijf als geheel. Daarom wil ik handtekeningen onder de verklaringen en jaag ik die tot de laatste werknemer na. Niemand maakt bewust fouten, maar zodra managers zeer hoge eisen stellen kunnen 15 Bedrijfsjuristen Monitor 2012

16 werknemers voor de kortste route kiezen. Dat is gedrag dat je niet moet willen. Zodra er een handtekening is gezet, zie je echt wat veranderen in die hoofden. Wees duidelijk: dit kan echt absoluut niet. Wanneer ze vervolgens moeten tekenen, lezen ze ineens wel die opgestelde risicoprofielen. Desalniettemin is het lastig om anti-bribery wetgeving ook in de praktijk toe te passen, zo weten de deelnemers aan de rondetafelgesprekken. Een delegatie uit China of Indonesië verwacht nu eenmaal een gepaste ontvangst. Maar waar eindigt een chique zakendiner en begint omkoping door buitenlandse partners zwaar te fêteren? Tegenwoordig is men ontzettend voorzichtig in het uitnodigen van partners en zakelijke contacten; te bang om als omkoper te boek te staan. Dat was deze zomer ook goed te zien aan de lege tribunes bij de Olympische Spelen. Streven naar Legal awareness Het kweken van bewustzijn over risico s wordt door meerdere General Counsel naar voren geschoven als één van de kerntaken van de bedrijfsjurist. De business beheerst zelf de risico s, maar heeft wel advies nodig, aldus één van hen. Dat doe je bijvoorbeeld middels interne trainingen, waarin ethische kwesties worden voorgelegd. Welke dilemma s komen we tegen in de dagelijkse werkzaamheden en hoe gaan we daarmee om? Managers spelen daarbij een cruciale rol: als het bij hen niet leeft, leeft het ook bij hun team niet. Niemand vindt het prettig om de hele dag met risico s bezig te zijn. Aan mij de taak om dus constant op het belang ervan te hameren. Een andere General Counsel vult aan: Ik ben laatst betrokken geweest bij het internationaal uitrollen van een nieuw risk- en Compliance beleid. Dat kun je via , conference calls en telefoon doen, maar ik wilde echt ieder land zelf bezoeken en heb dat ook nadrukkelijk bij het bestuur aangekaart. Natuurlijk, zoiets kost ontzettend veel tijd, maar het persoonlijk contact met lokale Compliance Officers zorgt er wel voor dat ook zij het belang van risicobeheersing inzien. Legal awareness kweken vraagt veel tijd van onze afdeling. Het vergt echter ook een andere opstelling bij de bedrijfsjuristen zelf: De meeste mensen bij onze afdeling hebben niets met Compliance. Ambtelijk gedoe, daar ligt hun belangstelling toch niet, aldus een General Counsel. Bedrijfsjuristen zullen ook zelf moeten leren dat Compliance iets anders is dan louter de naleving van regels najagen. Het gaat erom dat de hele organisatie, het bedrijf van boven tot onder, ervan bewust moet worden gemaakt dat het naleven van regels in het belang is van het bedrijf. Voor de bedrijfsjurist betekent Risk Management en Compliance in de praktijk ontzettend veel schakelen en communiceren met alle lagen van het bedrijf. De normale werkuren zouden in theorie volledig besteed kunnen worden met het bezoeken van vestigingen en afdelingen binnen het bedrijf. Het kweken van Legal awareness is meer dan ooit één van de kerntaken van de bedrijfsjurist geworden. Daarbij is het belangrijk om niet als zwartkijker, 16 Bedrijfsjuristen Monitor 2012

17 onwetende buitenstaander of inflexibele controleur te boek te staan, maar actief mee te denken met de business en beleid te ontwikkelen dat ook daadwerkelijk uit te voeren is. Uiteindelijk resteert toch de vraag: hoe goed is goed genoeg? Een General Counsel: De vraag blijft inderdaad wanneer je in control bent, of dat denkt te zijn. Vergelijk het met de verkeerspolitie bij een snelheidscontrole. Wanneer zijn zij in control? Wanneer er geen ongelukken gebeuren, wanneer er 100 boetes worden uitgeschreven, wanneer niemand te hard rijdt? Het bepalen van een risicoprofiel is voor elk bedrijf anders. Het belangrijkste is om er in ieder geval gedegen beleid op te ontwikkelen; zodra er iets fout gaat, kun je in ieder geval aantonen dat je er alles aan hebt gedaan om dat te voorkomen. Thema 2. Retention, Record Management, IT, Privacy en Discovery De brede rol van de bedrijfsjurist is misschien wel het beste zichtbaar in de raakvlakken tussen Legal en IT. De stormachtige ontwikkeling die IT heeft doorgemaakt en de totale verwevenheid ervan met de bedrijfsprocessen, stelt de bedrijfsjuristen anno nu voor grote uitdagingen. Waar zij vroeger weg konden komen met een rol van Legal Counsel, is dat nu veel meer de rol van Legal Manager geworden. Kan Legal de enorme hoeveelheid gegevens, die door ontwikkelingen als cloud computing vaak op meerdere servers in verschillende landen worden opgeslagen, op een verantwoorde manier managen zonder dat dat een enorme wissel trekt op de bedrijfsjuridische afdeling? Hoe lang moeten gegevens en s überhaupt bewaard worden? Wat is de invloed van hogere boetes en strengere regelgeving op het gebied van privacy? Het zijn zaken waar General Counsel en bedrijfsjuristen bovenop moeten zitten, maar waar zij vanuit hun achtergrond vaak minder gevoel bij hebben dan bij het traditionele, bedrijfsjuridische werk. Privacy De Europese sancties voor het niet goed naleven van privacy-wetgeving waren tot voor kort vrij gering, maar de boetes stijgen in rap tempo. In januari 2012 presenteerde de Europese Commissie nieuwe privacyregels, waarmee online privacyrechten verbeterd moeten worden. Dit gebeurde via een verordening, zodat bedrijven nu verplicht zijn om aan de nieuwe regels te voldoen. Het nieuwe juridische raamwerk zou moeten leiden tot meer vertrouwen bij burgers en een betere bescherming van persoonsgegevens in de Europese Unie, zo verwacht de Europese Commissie. Eén Europees systeem op het gebied van privacy is handig voor bedrijven die in veel verschillende landen actief zijn: met hetzelfde privacybeleid kan een bedrijf in heel Europa uit de voeten. Vroeger kon je bij overtreding van privacyregels even met de Europese toezichthouder praten om te proberen één en ander op te lossen. De boetes gaan nu echter flink omhoog, 17 Bedrijfsjuristen Monitor 2012

18 aldus een General Counsel. De functie van Chief Privacy Officer kennen we pas sinds het begin van deze eeuw. Dat geeft het belang al aan. Het geheel aan privacyregels is echter praktisch onuitvoerbaar en er komen alleen maar regels bij. Ik ken weinig bedrijven die volledig compliant zijn aan de privacywetgeving, laat staan aan de nieuwe cookiewetgeving. Vaak is het aan de bedrijfsjuristen om dan een risico-afweging te maken. Je kijkt naar naaste concurrenten, hoe ver zijn zij? Dat vind ik in zo n geval belangrijker dan volledig voldoen aan alle wetten en regels van externe toezichthouders. Retention & record management Een gedegen informatiehuishouding begint bij record management: weten welke gegevens er in huis zijn en waar die opgeslagen worden. De verantwoordelijkheid daarvoor ligt logischerwijs bij IT maar vaak is men daar niet volledig op de hoogte van risico s en verplichtingen en komt het toch weer ook bij Legal terecht. Hoe lang bepaalde s en andere gegevens bewaard worden, verschilt per bedrijf en ook per land waar dat bedrijf actief is. Bij s met contracten, facturen en overeenkomsten is het handig om een langere bewaarperiode aan te houden; alledaags mailverkeer kan eerder verwijderd worden. is boven alles geen archiving tool: gegevens die echt bewaard moeten worden kunnen het beste op een andere manier opgeslagen worden. Bedrijfsjuristen kunnen helpen om overige werknemers bewuster te maken van de zware wissel die dataopslag op een bedrijf trekt; niet alleen op het gebied van kosten maar zeker ook met het oog op risico s van datalekken. Vanuit Legal moet de beslissing genomen worden: hoe lang bewaren we s, waar slaan we ze op en wie heeft er toegang toe? Het is onontkoombaar dat aan de nieuwe generatie bedrijfsjuristen ook verstand van IT gevraagd wordt. Er zijn tegenwoordig zelfs specifieke Legal & IT-beurzen, aldus één van de General Counsel. Welke s worden bewaard, hoe lang die worden bewaard en waar, is typisch zo n vraagstuk op de scheidslijn van Legal en IT. De mogelijkheden van IT zijn enorm maar de vertaling naar de praktijk is vaak lastig. De ervaring leert dat data zelden echt helemaal gewist zijn. Dan moet je dus zorgen voor een gedegen retentionbeleid, een goed zoeksysteem en hele duidelijke richtlijnen over bewaarperiodes van data. Toezichthouders en rechters weten dit immers ook en gaan in toenemende mate eisen stellen over het aanleveren van data. Dit vereist ook veel meer dan vroeger dat de juristen de bedrijfsprocessen vaak ook tot op detailniveau goed begrijpen. De digitale ontsluiting van data is lastig, omdat gegevens vaak op meerdere locaties zijn opgeslagen. Een andere General Counsel: Iedereen bouwt bij ons zijn eigen dossiers, het is lastig om overzicht te houden. Toch zit het klassieke idee van één dossier nog in de hoofden van mensen genesteld. We hebben wel eens de politie over de vloer gehad die hét cliëntendossier wilde inkijken. Hét cliëntendossier bestaat echter niet meer: dat is verspreid over verschillende computers en locaties. 18 Bedrijfsjuristen Monitor 2012

19 Cloud computing De ontwikkeling waarbij documenten en s op afstand in de cloud worden opgeslagen, zorgt voor een verschuiving van verantwoordelijkheden van bedrijfsjurist naar externe partijen. Partijen als Google en Dropbox slaan gegevens verspreid over verschillende servers in de wereld op en voordat een de afzender bereikt, is deze vaak al meerdere keren ergens gekopieerd. Het devies voor bedrijfsjuristen is dan ook: wanneer je er geen invloed op kunt uitoefenen, manage je het ook niet. Om eventuele problemen te voorkomen is het wel aan te raden om een goed doorzoek-systeem te hebben dat in staat is om bepa alde informatie naar boven te brengen. Dataopslag kan dan heel goed bij externe aanbieders ondergebracht worden. Daar waar de expertise niet in huis is, ontkomen bedrijfsjuristen er niet aan om die kennis in te huren. Dat geldt in belangrijke mate voor internationale privacywetgeving: een vrij ondoorzichtig en abstract rechtsonderwerp. Thema 3. Fair Disclosure Beursgevoelige en/of concurrentiegevoelige informatie wil Legal uiteraard zo goed mogelijk binnen de poorten houden. Het is belangrijk om intern te benadrukken dat geheimen ook geheimen moeten blijven. Met boetesystemen en geheimhoudingsverklaringen, maar ook door verantwoordelijke bestuurders als de CFO en de General Counsel er keer op keer op te laten hameren. Dat is zeker de moeite waard, want boetes van toezichthouders maar ook van bedrijven waar aan geleverd wordt kunnen bijzonder hoog zijn. Bovendien brengt het naar buiten brengen van informatie over een bedrijf waarmee zaken gedaan worden, ook de relatie met dat bedrijf in gevaar. Door de toegang tot klantgegevens te beperken, iedere werknemer een geheimhoudingsovereenkomst te laten tekenen en in codetaal te communiceren, kan een geheim ook daadwerkelijk een geheim blijven. Wanneer er bij ons één medewerker z n mond voorbijpraat over een nieuwe opdrachtgever, staan daar direct vanuit de opdrachtgever contractueel hoge boetes op en brengt het je nieuwe order in gevaar, aldus een General Counsel. Investeerders en aandeelhouders wil je graag op de hoogte brengen van nieuwe omzet, maar de kans om die orders te verliezen is te groot. Toch weet zo ongeveer het hele bedrijf ervan. Je houdt de toegang tot informatie beperkt, laat iedereen geheimhoudingsverklaringen tekenen en probeert zodoende een geheim in te kapselen. Kennis deel je op een need to know-basis en veel kennis is er vaak niet nodig om de werkzaamheden naar behoren uit te voeren. In de praktijk is zoiets echter heel lastig vol te houden. Het feit dat bedrijven transparanter zijn geworden, is een extra complicerende factor. De afdeling communicatie probeert overzicht te houden over informatiestromen, maar het merendeel gaat via andere kanalen naar buiten. De snelheid is ook een issue: zodra informatie naar buiten gaat staat het al op alle nieuwssites en moet je al reageren. Mijn stelregel? Alles wat je in een schrijft, moet ook in de krant kunnen staan. 19 Bedrijfsjuristen Monitor 2012

20 Veranderende werknemer De roep om transparantie gooit dus vaak roet in het eten. Werknemers werken sneller, vaak ook minder zorgvuldig en houden dossiers slecht bij. Legal verliest daardoor het overzicht over de informatiestroom naar buiten toe. Mede door de roep om transparantie vanuit de buitenwereld en door outsourcing en insourcing verdwijnt de klassieke loyale werknemer. Werknemers die te snel en te gedetailleerd met wederpartijen praten zijn eerder regel dan uitzondering. Beleid op het gebied van social media is essentieel: wat wordt er naar buiten gebracht en via welke media? Veel juridische afdelingen weten niet wat de werknemers online over het bedrijf vertellen. Overzicht houden over wat er wordt gecommuniceerd kan bijvoorbeeld door middel van forensische software geregeld worden. Snelheid van handelen Met name de snelheid van informatiestromen is een issue waar veel bedrijfsjuristen tegenaan lopen. Zodra er gevoelige informatie naar buiten is gebracht, moet het noodplan klaarliggen. Bedrijfsjuristen zijn geneigd te denken dat ze met een juridisch probleem te maken hebben, terwijl het op dat moment eerder een reputatie-issue is. Om in de toenemende roep om transparantie mee te gaan, kan Legal het beste alle informatiestromen overzien. Een General Counsel: Stel bindende bedrijfsregels voor het delen van informatie op, laat het personeel daar voor tekenen. En voer ook de sancties uit als er eenmaal een overtreding is geconstateerd. Thema 4. De rol van de Raad van Commissarissen Het verschil tussen one & two tier boards leek in Nederland altijd redelijk groot te zijn: in het two tier board bleven commissarissen bleven redelijk op de achtergrond en bemoeiden zich slechts sporadisch met de strategie en dagelijkse bedrijfsvoering. Daar komt langzaam verandering in. In Nederland, dat bekend staat om zijn two tier boards, claimen commissarissen vaker een sturende rol binnen een bedrijf. Zij eisen meer inzicht in de bedrijfsstukken, stellen steeds meer operationele vragen en staan in specifieke voorbeelden als Organon, waarbij de RvC een massaontslag wilde voorkomen, zelfs lijnrecht tegenover de aandeelhouders. Dat wordt voor een belangrijk deel gevoed door de juridische verplichtingen die commissarissen hebben; hun positie komt in gevaar als er problemen in het bedrijf ontstaan en zij verantwoordelijk gehouden kunnen worden. De meer inhoudelijke betrokkenheid van commissarissen kan de bedrijfsvoering uiteraard in positieve zin beïnvloeden; meer controle kan leiden tot minder missers op bestuursniveau. Wij hadden eerst een two tier board en nu een one tier board, maar het verschil is zeer minimaal, zo stelt een General Counsel bij een rondetafelgesprek. Zeker bij bedrijven 20 Bedrijfsjuristen Monitor 2012

Commitment without understanding is a liability

Commitment without understanding is a liability Commitment without understanding is a liability Accent Organisatie Advies Risicocultuur tastbaar maken Propositie van Accent Organisatie Advies Frank van Egeraat Januari 2017 Nederlandse Corporate Governance

Nadere informatie

OPERATIONEEL RISKMANAGEMENT. Groningen, maart 2016 Wim Pauw

OPERATIONEEL RISKMANAGEMENT. Groningen, maart 2016 Wim Pauw OPERATIONEEL RISKMANAGEMENT Groningen, maart 2016 Wim Pauw Risicomanagement Risicomanagement is steeds meer een actueel thema voor financiële beleidsbepalers, maar zij worstelen vaak met de bijbehorende

Nadere informatie

De full service juridische en strategische huisadviseur voor ondernemers met visie

De full service juridische en strategische huisadviseur voor ondernemers met visie De full service juridische en strategische huisadviseur voor ondernemers met visie LexPartners: uw full service juridische sparringpartner en huisadviseur Door het sterk gestegen belang voor ondernemingen

Nadere informatie

BNG Compliance Charter

BNG Compliance Charter BNG Compliance Charter Koninginnegracht 2 2514 AA Den Haag T 070 3750 750 www.bng.nl Contactpersoon Compliance, Integriteit en Veiligheidszaken T 070 3750 677 N.V. Bank Nederlandse Gemeenten, statutair

Nadere informatie

Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system!

Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system! Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system!! Tom Veerman! Triple A Risk Finance B.V.! 1! Programma! Solvency II stand

Nadere informatie

Internal audit draagt bij aan comfort van commissarissen

Internal audit draagt bij aan comfort van commissarissen Spotlight Internal audit draagt bij aan comfort van commissarissen Jan Driessen - Risk Assurance Services, Assurance Bas Wakkerman - Risk Assurance Services, Assurance Commissarissen hebben steeds meer

Nadere informatie

WWW.CAGROUP.NL COMPLIANCE RADAR HET MEEST COMPLETE BESTURINGSSYSTEEM VOOR GEMEENTEN.

WWW.CAGROUP.NL COMPLIANCE RADAR HET MEEST COMPLETE BESTURINGSSYSTEEM VOOR GEMEENTEN. WWW.CAGROUP.NL COMPLIANCE RADAR HET MEEST COMPLETE BESTURINGSSYSTEEM VOOR GEMEENTEN. COMPLIANCE RADAR De Compliance Radar helpt gemeenten een brug te slaan tussen beleidsdoelstellingen en uitvoering. Door

Nadere informatie

Risico s managen is mensenwerk

Risico s managen is mensenwerk TRANSPORT Risico s managen is mensenwerk Ondernemen is kansen zien en grijpen, maar ook risico s lopen. Risicomanagement behoort daarom tot de vaste agenda van bestuurders en commissarissen. Omdat ook

Nadere informatie

Reglement Auditcommissie Raad van Commissarissen MN

Reglement Auditcommissie Raad van Commissarissen MN Reglement Auditcommissie Raad van Commissarissen MN Dit reglement is op grond van artikel 8.3 het reglement van de Raad van Commissarissen vastgesteld door middel van een besluit van de Raad van Commissarissen

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Wolters Kluwer Nederland. Compliance program. Vastgesteld en gewijzigd in de bestuursvergadering van 12 februari 2014

Stichting Pensioenfonds Wolters Kluwer Nederland. Compliance program. Vastgesteld en gewijzigd in de bestuursvergadering van 12 februari 2014 Stichting Pensioenfonds Wolters Kluwer Nederland Compliance program Vastgesteld en gewijzigd in de bestuursvergadering van 12 februari 2014 1 Inleiding In dit Compliance Program is de inrichting van de

Nadere informatie

Strategisch Risicomanagement

Strategisch Risicomanagement Commitment without understanding is a liability Strategisch Risicomanagement Auteur Drs. Carla van der Weerdt RA Accent Organisatie Advies Effectief en efficiënt risicomanagement op bestuursniveau Risicomanagement

Nadere informatie

Profielschets van de omvang en samenstelling van de Raad van Commissarissen en zijn leden

Profielschets van de omvang en samenstelling van de Raad van Commissarissen en zijn leden Bijlage a Profielschets van de omvang en samenstelling van de Raad van Commissarissen en zijn leden De functie van de Raad van Commissarissen. In deze profielschets wordt eerst ingegaan op de achtergronden

Nadere informatie

RISICOMANAGEMENT IN DE PRAKTIJK

RISICOMANAGEMENT IN DE PRAKTIJK RISICOMANAGEMENT IN DE PRAKTIJK 16-3-2017 Michel Kee 10e Nationale Dag van Commissarissen en Toezichthouders Doorn Discussie over hoe risicomanagement waardevol vorm te geven aan de hand van praktijkvoorbeelden

Nadere informatie

DSM Alert: - Regeling en procedure inzake het melden van vermeende ernstige misstanden

DSM Alert: - Regeling en procedure inzake het melden van vermeende ernstige misstanden DSM Alert: - Regeling en procedure inzake het melden van vermeende ernstige misstanden Dit document beschrijft het beleid dat DSM geformuleerd heeft om medewerkers te ondersteunen die aandacht vragen voor

Nadere informatie

Klokkenluiderregeling

Klokkenluiderregeling Klokkenluiderregeling Stichting Pensioenfonds Legal & General Eigenaar regeling: Bestuur Auteur: A.H.M. Dasselaar /Compliance Officer 1 Documenthistorie Versie Status Datum Omschrijving 0.1 concept 01-08-2016

Nadere informatie

II. VOORSTELLEN VOOR HERZIENING

II. VOORSTELLEN VOOR HERZIENING II. VOORSTELLEN VOOR HERZIENING 2. VERSTEVIGING VAN RISICOMANAGEMENT Van belang is een goed samenspel tussen het bestuur, de raad van commissarissen en de auditcommissie, evenals goede communicatie met

Nadere informatie

Rollen in Risk Management

Rollen in Risk Management Rollen in Risk Management 10 oktober 2009 1 Inleiding In de afgelopen maanden heeft de Enterprise Risk Management-werkgroep een tweetal columns op de IIA website gepubliceerd: 1. Een algemene inleiding

Nadere informatie

Deloitte privacy team Privacy dienstverlening. www.prepareforprivacy.nl

Deloitte privacy team Privacy dienstverlening. www.prepareforprivacy.nl Deloitte privacy team Privacy dienstverlening www.prepareforprivacy.nl Voorwoord Privacy staat al enige tijd in de schijnwerpers en zal in de nabije toekomst alleen maar belangrijker worden. Niet alleen

Nadere informatie

Analyse belangenverstrengeling

Analyse belangenverstrengeling Analyse belangenverstrengeling Besproken in de bestuursvergadering van 7 mei 2015 Versie 31 mei 2015 Opgesteld door Mol & Pensioen 1 Inleiding Van belangenverstrengeling is sprake wanneer persoonlijke

Nadere informatie

Ik zou een strikte scheiding willen tussen audit- en adviesdiensten

Ik zou een strikte scheiding willen tussen audit- en adviesdiensten Interview Frans Cremers Ik zou een strikte scheiding willen tussen audit- en adviesdiensten Het beeld dat buitenstaanders van een auditcommissie hebben is niet altijd even accuraat, meent Cremers. De rol

Nadere informatie

Klokkenluidersregeling

Klokkenluidersregeling Klokkenluidersregeling Auteur: Compliance Versie: Definitief (6 december 2016) Algemeen Vektis legt de lat hoog waar het gaat om integer, open en fatsoenlijk handelen (binnen de wet en de eigen gedragscode)

Nadere informatie

Centrale regie en decentraal gebruik binnen communicatie

Centrale regie en decentraal gebruik binnen  communicatie binnen e-mailcommunicatie Een guide voor het regisseren en faciliteren van e-mail als communicatiemiddel binnen organisaties met decentrale verantwoordelijkheden Powered by De inzet van e-mail als communicatiemiddel

Nadere informatie

Whitepaper. Outsourcing. Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6. www.nobeloutsourcing.nl

Whitepaper. Outsourcing. Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6. www.nobeloutsourcing.nl Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6 Inhoud Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 3 Relatie tussen ICT en 3 Outsourcen ICT: Wat? 3 Cloud Services 3 Service Level Agreement 3 Software

Nadere informatie

IT Security Een keten is zo sterk als de zwakste schakel.

IT Security Een keten is zo sterk als de zwakste schakel. IT Security Een keten is zo sterk als de zwakste schakel. René Voortwist ICT Adviseur Leg het mij uit en ik vergeet het. Laat het me zien en ik onthoud het misschien, maar betrek mij erbij en ik begrijp

Nadere informatie

Hulp voor uitvinders. Bescherm uw ideeën Patentgeschiedenis Vooraf de aanvraag Is het een creatieve uitvinding? Verkrijgen van een patent

Hulp voor uitvinders. Bescherm uw ideeën Patentgeschiedenis Vooraf de aanvraag Is het een creatieve uitvinding? Verkrijgen van een patent Hulp voor uitvinders Pag. 1 Pag. 2 Pag. 3 Pag. 4 Pag. 5 Bescherm uw ideeën Patentgeschiedenis Vooraf de aanvraag Is het een creatieve uitvinding? Verkrijgen van een patent Bescherm uw ideeën Wanneer u

Nadere informatie

MEER GRIP OP UW BEDRIJFSVOERING IN EEN SNEL VERANDERENDE WERELD DAT TELT.

MEER GRIP OP UW BEDRIJFSVOERING IN EEN SNEL VERANDERENDE WERELD DAT TELT. MEER GRIP OP UW BEDRIJFSVOERING IN EEN SNEL VERANDERENDE WERELD Omdat mensen tellen. DE TIJD VOOR VERANDERING IS NU De wereld verandert. Misschien wel sneller dan ooit. Snel schakelen wordt steeds belangrijker

Nadere informatie

Klokkenluidersregeling

Klokkenluidersregeling Klokkenluidersregeling Vastgesteld door de directie op 26 oktober 2015 en goedgekeurd door de raad van commissarissen op 2 november 2015. In werking getreden op 1 januari 2016. Inleiding Vastned Retail

Nadere informatie

Compliance Charter. a.s.r

Compliance Charter. a.s.r Compliance Charter a.s.r Status: definitief Versie: 4.0 Datum opgesteld: 19 september 2013 Goedgekeurd door: Raad van Bestuur op 29 november 2013 Goedgekeurd door: Audit & Risicocommissie op 9 december

Nadere informatie

PostNL Business Principles

PostNL Business Principles 3 december 2014 PostNL N.V. PostNL Business Principles Raad van Bestuur Auteur Director Audit & Security Titel PostNL Business Principles Versie 1.1 Dit document is een vertaling van de Engelstalige versie.

Nadere informatie

REGLEMENT RISICOCOMMISSIE VAN LANSCHOT N.V. EN F. VAN LANSCHOT BANKIERS N.V.

REGLEMENT RISICOCOMMISSIE VAN LANSCHOT N.V. EN F. VAN LANSCHOT BANKIERS N.V. REGLEMENT RISICOCOMMISSIE VAN LANSCHOT N.V. EN F. VAN LANSCHOT BANKIERS N.V. Vastgesteld door de RvC op 23 juni 2016 0. INLEIDING 0.1 Dit reglement is opgesteld door de RvC ingevolge artikel 5 van het

Nadere informatie

Doel van de rol Iedere Compliance Officer heeft als doel het beheersen van de risico s die BKR loopt in haar strategische en operationele processen.

Doel van de rol Iedere Compliance Officer heeft als doel het beheersen van de risico s die BKR loopt in haar strategische en operationele processen. FUNCTIEPROFIEL Opdrachtgever: Functienaam: BKR Compliance Officer Security & Risk BKR is een onafhankelijke stichting met een maatschappelijk doel. BKR streeft sinds 1965, zonder winstoogmerk, een financieel

Nadere informatie

Cijfers gaan eigenlijk altijd over gisteren,

Cijfers gaan eigenlijk altijd over gisteren, Interview door Sandra Heuts & Jan Buné Cijfers gaan eigenlijk altijd over gisteren, terwijl we in ons toezicht meer vooruit willen blikken Joanne Kellermann Als directeur van DNB is Joanne Kellermann doordrongen

Nadere informatie

Bouwfonds Investment Management Belangenconflictenbeleid (Samenvatting)

Bouwfonds Investment Management Belangenconflictenbeleid (Samenvatting) Bouwfonds Investment Management Belangenconflictenbeleid (Samenvatting) October 2013 Bouwfonds Investment Management Belangenconflictenbeleid (Samenvatting) Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Belangenconflicten

Nadere informatie

Onderzoek Soft controls bij interne accountantsdiensten: Terugkoppeling bevindingen

Onderzoek Soft controls bij interne accountantsdiensten: Terugkoppeling bevindingen RISK & COMPLIANCE Onderzoek Soft controls bij interne accountantsdiensten: Terugkoppeling bevindingen 16 februari 2010 ADVISORY Onderwerp: Onderzoek Soft controls binnen interne accountantsdiensten Geachte

Nadere informatie

Grip op uw bedrijfscontinuïteit

Grip op uw bedrijfscontinuïteit Grip op uw bedrijfscontinuïteit Hoe omgaan met risico s 1 Grip op uw bedrijfsdoelstellingen: risicomanagement Ondernemen is risico s nemen. Maar bedrijfsrisico s mogen ondernemen niet in de weg staan.

Nadere informatie

Workshop Pensioenfondsen. Gert Demmink

Workshop Pensioenfondsen. Gert Demmink Workshop Pensioenfondsen Gert Demmink 13 november 2012 Integere Bedrijfsvoering Integere bedrijfsvoering; Bas Jennen Bestuurderstoetsingen; Juliette van Doorn Integere bedrijfsvoering, beleid & uitbesteding

Nadere informatie

I T S X. Informatiebeveiliging, IT Audit & Compliance, Security as a Service, Risicomanagement, Educatie

I T S X. Informatiebeveiliging, IT Audit & Compliance, Security as a Service, Risicomanagement, Educatie I T S X Understanding the Tools, the Players and the Rules Informatiebeveiliging, IT Audit & Compliance, Security as a Service, Risicomanagement, Educatie Voorwoord Ralph Moonen Arthur Donkers Mijn naam

Nadere informatie

Inhoud EEN NIEUWE FORMULE 3

Inhoud EEN NIEUWE FORMULE 3 Inhoud EEN NIEUWE FORMULE 3 WAT IS BURO LUIKEN? 5 UW VOORDEEL 7 VOOR WIE INTERESSANT? 9 UW INVESTERING 11 DIGITAAL ONDERNEMEN 13 BUSINESSPARTNERS 15 PASSIE, MISSIE, VISIE 17 CONTACT 19 Welkom! Buro Luiken

Nadere informatie

Compliance Charter. Pensioenfonds NIBC

Compliance Charter. Pensioenfonds NIBC Compliance Charter Pensioenfonds NIBC Vastgesteld in bestuursvergadering 9 december 2016 Inleiding Pensioenfonds NIBC voert de pensioenregeling van NIBC Bank N.V. uit. Het pensioenfonds is een stichting

Nadere informatie

Regelloos en toch in control?

Regelloos en toch in control? Workshop Regelloos en toch in control? Controllersbijeenkomst 1 februari 2017 1 februari 2017 1 Associatie Cultuur 2 Even voorstellen Sharona Glijnis Manager Internal Audit, Risk & Compliance Services

Nadere informatie

23 MAART 2016 MONITORING COMMISSIE CORPORATE GOVERNANCE PROF. DR. BARBARA BAARSMA AMSTERDAM, EUMEDION EN CLIFFORD CHANCE

23 MAART 2016 MONITORING COMMISSIE CORPORATE GOVERNANCE PROF. DR. BARBARA BAARSMA AMSTERDAM, EUMEDION EN CLIFFORD CHANCE 23 MAART 2016 MONITORING COMMISSIE CORPORATE GOVERNANCE PROF. DR. BARBARA BAARSMA AMSTERDAM, EUMEDION EN CLIFFORD CHANCE De huidige Code» Wat is de achtergrond van de Code?» Wat is het doel van de Code?»

Nadere informatie

Henk Oostdam is fiscaal adviseur bij zijn eigen praktijk Tax Consult Network en is de vertrouwenspersoon van Tim Coronel en Peter Ouwehand

Henk Oostdam is fiscaal adviseur bij zijn eigen praktijk Tax Consult Network en is de vertrouwenspersoon van Tim Coronel en Peter Ouwehand Henk Oostdam is fiscaal bij zijn eigen praktijk Tax Consult Network en is de vertrouwenspersoon van Tim Coronel en Peter Ouwehand 30 RBA_Fiscale Opleidingen 2015-2016 30 mijn Henk Oostdam We kijken samen

Nadere informatie

Vragenlijst onderzoek

Vragenlijst onderzoek Vragenlijst onderzoek Compliance in de zorg KPMG, VCZ en Erasmus Februari 06. HOEVEEL MEDEWERKERS (FTE) TELT HET ZIEKENHUIS?. IN WAT VOOR TYPE ZIEKENHUIS BENT U WERKZAAM? Algemeen 9 Topklinisch 50-000

Nadere informatie

Regeling Incidenten InleIdIng Vastned directie Regeling Incidenten Raad van Commissarissen

Regeling Incidenten InleIdIng Vastned directie Regeling Incidenten Raad van Commissarissen Regeling Incidenten Vastgesteld door de directie op 26 oktober 2015 en goedgekeurd door de raad van commissarissen op 2 november 2015. In werking getreden op 1 januari 2016. Inleiding Vastned Retail N.V.

Nadere informatie

Contents. Inhoudsopgave 1. ALGEMEEN GEDRAGSREGELS SANCTIES INWERKINGTREDING INTRODUCTIE... 3

Contents. Inhoudsopgave 1. ALGEMEEN GEDRAGSREGELS SANCTIES INWERKINGTREDING INTRODUCTIE... 3 Inhoudsopgave Contents 1. ALGEMEEN... 3 1.1 INTRODUCTIE... 3 1.2 DOEL VAN DE GEDRAGSCODE... 3 1.3 DE KERNWAARDEN VAN KAS BANK... 3 2. GEDRAGSREGELS... 4 2.1 ALGEMENE GEDRAGSREGELS BETREFFENDE INTEGRITEIT...

Nadere informatie

Informatie over EthicsPoint

Informatie over EthicsPoint Informatie over EthicsPoint Melden algemeen Beveiliging en vertrouwelijkheid van meldingen Tips en beste praktijken Informatie over EthicsPoint Wat is EthicsPoint? EthicsPoint is een uitgebreid en vertrouwelijk

Nadere informatie

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Financieel Management

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Financieel Management Exact Synergy Enterprise Krachtiger Financieel Management 1 Inleiding Waar gaat het om? Makkelijke vragen zijn vaak het moeilijkst te beantwoorden. Als het hectische tijden zijn, moet u soms veel beslissingen

Nadere informatie

Klokkenluidersregeling

Klokkenluidersregeling Klokkenluidersregeling 1. DOEL Brunel streeft ernaar aan al haar zakelijke activiteiten op eerlijke en ethische wijze uitvoering te geven. We hechten daarbij groot belang aan open communicatie en verwachten

Nadere informatie

Spreekpunten mw Van Es Dag van de Integriteit 19 november 2009

Spreekpunten mw Van Es Dag van de Integriteit 19 november 2009 Spreekpunten mw Van Es Dag van de Integriteit 19 november 2009 Allereerst, heel hartelijk dank voor dit prachtige boekwerk. Ik heb begrepen dat ook u vandaag dit boek ontvangt. Het is goed om te zien waar

Nadere informatie

DE NIEUWE COMMISSARIS

DE NIEUWE COMMISSARIS DOSSIER TOEZICHT ONDER ZOEK Tekst Peter Rikhof Illustratie Yvonne Kroese DE NIEUWE COMMISSARIS Meer diversiteit, permanente opleiding en jaarlijkse evaluatie van het team en de individuele commissarissen.

Nadere informatie

HOE OMGAAN MET DE MELDPLICHT DATALEKKEN?

HOE OMGAAN MET DE MELDPLICHT DATALEKKEN? HOE OMGAAN MET DE MELDPLICHT DATALEKKEN? EEN HANDIGE CHECKLIST In deze whitepaper bieden we u handvatten die u kunnen helpen bij de implementatie van de meldplicht datalekken binnen uw organisatie. We

Nadere informatie

Tijdschrift Privacy 01 Maart 2015

Tijdschrift Privacy 01 Maart 2015 Tijdschrift Privacy 01 Maart 2015 Beer Franken, FG in het Academisch Medisch Centrum Er is een gaande op privacygebied Tekst: René Schellingerhout Fotografie: Geert van Tol De eerste regel van het privacystatuut

Nadere informatie

ISS Klokkenluidersbeleid

ISS Klokkenluidersbeleid ISS Klokkenluidersbeleid Beleidsverklaring Volgens de Gedragsregels van ISS en de ISS waarden is de integriteit van ISS niet onderhandelbaar. Wij voeren onze taken uit in overeenstemming met de wet en

Nadere informatie

Kwaliteitsmanagement: de verandering communiceren!

Kwaliteitsmanagement: de verandering communiceren! Kwaliteitsmanagement: de verandering communiceren! (de mens in het proces) Ronald Vendel Business Development manager Ruim 20 jaar ervaring Gestart in 1990 Software specialisme: Procesmanagement (BPM)

Nadere informatie

IMPACT OP (AANPAK VAN) ORGANISATIES

IMPACT OP (AANPAK VAN) ORGANISATIES Governance, risk en compliance Internationale anticorruptiewetgeving IMPACT OP (AANPAK VAN) ORGANISATIES Het World Economic Forum schat de financiële schade door fraude en corruptie wereldwijd op 2600

Nadere informatie

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur 1. Algemeen Deugdelijk ondernemingsbestuur is waar corporate governance over gaat. Binnen de bedrijfskunde wordt de term gebruikt voor het aanduiden van hoe een

Nadere informatie

Januari 2011. Visiedocument Bestuurdersaansprakelijkheid Woningcorporaties. Governance, Risk & Compliance

Januari 2011. Visiedocument Bestuurdersaansprakelijkheid Woningcorporaties. Governance, Risk & Compliance Januari 2011 Visiedocument Bestuurdersaansprakelijkheid Woningcorporaties - Governance, Risk & Compliance Agenda Bespreken ontwikkelingen Governance, Risk & Compliance Invloed op bestuurdersaansprakelijkheid

Nadere informatie

Factsheet SECURITY CONSULTANCY Managed Services

Factsheet SECURITY CONSULTANCY Managed Services Factsheet SECURITY CONSULTANCY Managed Services SECURITY CONSULTANCY Managed Services We adviseren u over passende security-maatregelen voor uw digitale platform. Zo helpen we u incidenten als datadiefstal

Nadere informatie

Vereniging van Vermogensbeheerders & - Adviseurs. 23 september 2014. Alex Poel. Beleggingsbeleid

Vereniging van Vermogensbeheerders & - Adviseurs. 23 september 2014. Alex Poel. Beleggingsbeleid Vereniging van Vermogensbeheerders & - Adviseurs 23 september 2014 Alex Poel Beleggingsbeleid 1 Achtergrond 2 Dienstverleningsproces 3 Beleggingsbeleid 4 VBA Discussion Paper 5 Kanttekeningen discussion

Nadere informatie

Remuneratierapport 2015 Loyalis N.V.

Remuneratierapport 2015 Loyalis N.V. Remuneratierapport 2015 Loyalis N.V. Voorwoord Dit remuneratierapport geeft inzicht in de belangrijkste ontwikkelingen in het beloningsbeleid van Loyalis N.V. over het jaar 2015. Met dit rapport wil Loyalis

Nadere informatie

Branche onderzoek 2015. Credit management beleid en Wwft naleving van accountancy- en administratiekantoren.

Branche onderzoek 2015. Credit management beleid en Wwft naleving van accountancy- en administratiekantoren. Branche onderzoek 2015. Credit management beleid en Wwft naleving van accountancy- en administratiekantoren. Voorwoord De accountancy- en administratie sector is aan verandering onderhevig en wordt gedwongen

Nadere informatie

Euler Hermes Nederland. Corporate. Uw waardevolle en kwetsbare business beschermd. www.eulerhermes.nl

Euler Hermes Nederland. Corporate. Uw waardevolle en kwetsbare business beschermd. www.eulerhermes.nl Euler Hermes Nederland Corporate Uw waardevolle en kwetsbare business beschermd www.eulerhermes.nl Euler Hermes is wereldmarktleider op het gebied van kredietverzekeren en corporate incasso en is onderdeel

Nadere informatie

Case study: Service en sales gaan samen voor beter klantcontact

Case study: Service en sales gaan samen voor beter klantcontact Case study: Service en sales gaan samen voor beter klantcontact Sales als basis voor klantcontact stimuleert klanttevredenheid Meer dan 900 medewerkers van Transcom Nederland verzorgen dagelijks facilitaire

Nadere informatie

Tijdschrift Privacy 01 Maart 2015

Tijdschrift Privacy 01 Maart 2015 Tijdschrift Privacy 01 Maart 2015 Rob Geurts: "De privacyuitdagingen voor gemeenten zijn tamelijk groot" Rob Geurts, adviseur Informatiemanagement gemeente Zutphen "Een juiste privacyafweging vergt kennis

Nadere informatie

Privacy Governance onderzoek Volwassenheid van privacybeheersing binnen Nederlandse organisaties

Privacy Governance onderzoek Volwassenheid van privacybeheersing binnen Nederlandse organisaties www.pwc.nl/privacy Privacy Governance onderzoek Volwassenheid van privacybeheersing binnen Nederlandse organisaties PwC Nederland Februari 2015 Inhoudsopgave Introductie Privacy Health Check 3 Managementsamenvatting

Nadere informatie

Privacy aspecten van apps

Privacy aspecten van apps Privacy aspecten van apps mr. Peter van der Veen Senior juridisch adviseur e: vanderveen@considerati.com t : @pvdveee Over Considerati Considerati is een juridisch adviesbureau gespecialiseerd in ICT-recht

Nadere informatie

Aon Global Risk Consulting Cyber Practice Privacy Services

Aon Global Risk Consulting Cyber Practice Privacy Services Aon Global Risk Consulting Cyber Practice Privacy Services Bent u klaar voor de Europese Privacy Verordening? Wat de verzwaring van de privacywetgeving betekent voor uw organisatie en welke acties u moet

Nadere informatie

Meerwaarde Internal Audit functie. 16 maart 2017

Meerwaarde Internal Audit functie. 16 maart 2017 Meerwaarde Internal Audit functie Even voorstellen: Jantien Heimel 2 Even voorstellen: Jeannette de Haan 3 Inhoud 1. Kennismaking 2. Hoe kijken commissarissen aan tegen Internal Audit? Filmpje 3. Wat is

Nadere informatie

MONITORING COMMISSIE CODE BANKEN. Aanbevelingen toekomst Code Banken

MONITORING COMMISSIE CODE BANKEN. Aanbevelingen toekomst Code Banken MONITORING COMMISSIE CODE BANKEN Aanbevelingen toekomst Code Banken 22 maart 2013 Inleiding De Monitoring Commissie Code Banken heeft sinds haar instelling vier rapportages uitgebracht. Zij heeft daarin

Nadere informatie

Wereldwijd Klokkenluidersbeleid. ABN AMRO Bank N.V.

Wereldwijd Klokkenluidersbeleid. ABN AMRO Bank N.V. Wereldwijd Klokkenluidersbeleid ABN AMRO Bank N.V. Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1 Achtergrond 3 1.2 Onregelmatigheden van algemene, operationele en financiële aard 4 1.3 Lokale wet prevaleert 5 1.4 Persoonlijke

Nadere informatie

Microsoft Dynamics CRM geeft Qurius Europees inzicht in sales en opportunities

Microsoft Dynamics CRM geeft Qurius Europees inzicht in sales en opportunities Microsoft Dynamics CRM geeft Qurius Europees inzicht in sales en opportunities Qurius heeft met Microsoft Dynamics CRM een kwaliteitsslag weten te maken. De onderlinge vestigingen communiceren nu beter

Nadere informatie

Gedragscode. SCA Gedragscode

Gedragscode. SCA Gedragscode SCA Gedragscode 1 Gedragscode SCA Gedragscode SCA wil op sociaal- en milieutechnisch verantwoorde wijze omgaan met haar belanghebbenden en op basis van respect, verantwoordelijkheid en uitmuntendheid een

Nadere informatie

STAKEHOLDERS. Hoe gaan we daar mee om? Jacques van Unnik Manager Personnel Certification & Training 3 december 2015 BUSINESS ASSURANCE

STAKEHOLDERS. Hoe gaan we daar mee om? Jacques van Unnik Manager Personnel Certification & Training 3 december 2015 BUSINESS ASSURANCE BUSINESS ASSURANCE STAKEHOLDERS Hoe gaan we daar mee om? Jacques van Unnik Manager Personnel Certification & Training 3 december 2015 1 DNV GL 2014 Stakeholders 19 November 2015 SAFER, SMARTER, GREENER

Nadere informatie

PLATFORM IZO 21 OKTOBER 2016

PLATFORM IZO 21 OKTOBER 2016 PLATFORM IZO 21 OKTOBER 2016 Wat is er aan de hand? Actualiteit, media, politiek Calamiteiten Te weinig samenwerking en informatiedeling door professionals roep om meer regie (Heerlen) Juridische kritiek

Nadere informatie

ONVZ past dit principe toe. Het principe is uitgewerkt in het reglement van de raad van bestuur.

ONVZ past dit principe toe. Het principe is uitgewerkt in het reglement van de raad van bestuur. Raad van bestuur Samenstelling en deskundigheid Samenstelling 3.1.1. De raad van bestuur is zodanig samengesteld, dat hij zijn taak naar behoren kan vervullen. Complementariteit, collegiaal bestuur en

Nadere informatie

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Klantbeheer CRM

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Klantbeheer CRM Exact Synergy Enterprise Krachtiger Klantbeheer CRM 1 Inleiding Waar gaat het om? De klant komt op de eerste plaats. Maar geldt dat voor al uw klanten? En om hoeveel (potentiële) klanten gaat het; tientallen,

Nadere informatie

12 mei 2016. www.infotraining.nl. ééndaagse workshop. Nieuwe eisen omtrent databescherming! Ontdek alle ins & outs op deze praktijkgerichte workshop

12 mei 2016. www.infotraining.nl. ééndaagse workshop. Nieuwe eisen omtrent databescherming! Ontdek alle ins & outs op deze praktijkgerichte workshop ééndaagse workshop 12 mei 2016 POSTILLION HOTEL BUNNIK Nieuwe eisen omtrent databescherming! Ontdek alle ins & outs op deze praktijkgerichte workshop www.infotraining.nl Is uw databeleid gereed voor 2016?

Nadere informatie

Governance University -EGC: Compliance voor commissarissen

Governance University -EGC: Compliance voor commissarissen Governance University -EGC: Compliance voor commissarissen De 7 elementen van een effectief corporate compliance programma Roland Notermans 17 maart 2017 Indien u vandaag met uw auto hier bent gekomen,

Nadere informatie

GEDRAGSCODE Voor iedereen die werkzaam is bij een van de bedrijfsonderdelen van Transdev Nederland

GEDRAGSCODE Voor iedereen die werkzaam is bij een van de bedrijfsonderdelen van Transdev Nederland AMBULANCE GEDRAGSCODE Voor iedereen die werkzaam is bij een van de bedrijfsonderdelen van Transdev Nederland INLEIDING INHOUDSOPGAVE Een werkklimaat waarin iedereen zich prettig en veilig voelt. Waar we

Nadere informatie

SEE INFORMATION DIFFERENTLY ARCHIEF- EN INFORMATIEBEHEER: EEN GOED BEGIN IS HET HALVE WERK BASISKENNIS OVER RETENTIESCHEMA'S

SEE INFORMATION DIFFERENTLY ARCHIEF- EN INFORMATIEBEHEER: EEN GOED BEGIN IS HET HALVE WERK BASISKENNIS OVER RETENTIESCHEMA'S SEE INFORMATION DIFFERENTLY ARCHIEF- EN INFORMATIEBEHEER: EEN GOED BEGIN IS HET HALVE WERK BASISKENNIS OVER RETENTIESCHEMA'S INLEIDING DEZE SNELGIDS HELPT U BIJ HET PLANNEN, MAKEN EN BEHEREN VAN RETENTIESCHEMA'S

Nadere informatie

HOE DE KANS OP EEN SUCCESVOLLE ERP- IMPLEMENTATIE TE VERGROTEN

HOE DE KANS OP EEN SUCCESVOLLE ERP- IMPLEMENTATIE TE VERGROTEN WHITEPAPER HOE DE KANS OP EEN SUCCESVOLLE ERP- IMPLEMENTATIE TE VERGROTEN..HET EFFECT VAN VREEMDE OGEN.. Copyright 2014 OPDIC W www.implementatie-erp.nl E info@implementatie-erp.nl Hoe de kans op een succesvolle

Nadere informatie

Succes lijkt grootste barrière om na te denken over vernieuwen.

Succes lijkt grootste barrière om na te denken over vernieuwen. 28 Point of View Succes lijkt grootste barrière om na te denken over vernieuwen. Wim Eysink, partner bij Deloitte Risk Services, en Wim Scheper, Innovation Leader bij Deloitte, in gesprek over nieuwe businessmodellen,

Nadere informatie

Toezicht nationale instellingen Betaalinstellingen en bijzondere projecten. Pagina 1 van 5

Toezicht nationale instellingen Betaalinstellingen en bijzondere projecten. Pagina 1 van 5 Inleiding Maarten Gelderman voor seminar "Zeven toezichttips om je instelling compliant te laten zijn" voor de sector betaalinstellingen van woensdag 9 september 2015 1 Toezicht nationale instellingen

Nadere informatie

Een enerverend en inspirerend gesprek met Hans Nieuwlands. door Alina Stan en Marieta Vermulm

Een enerverend en inspirerend gesprek met Hans Nieuwlands. door Alina Stan en Marieta Vermulm Een enerverend en inspirerend gesprek met Hans Nieuwlands door Alina Stan en Marieta Vermulm Op 1 augustus spraken Alina Stan en Marieta Vermulm, beiden lid van de Commissie Young Professionals met Hans

Nadere informatie

HANDLEIDING OPZETTEN BELEID TER VOORKOMING EN BESTRIJDING VAN ONGEWENST GEDRAG

HANDLEIDING OPZETTEN BELEID TER VOORKOMING EN BESTRIJDING VAN ONGEWENST GEDRAG HANDLEIDING OPZETTEN BELEID TER VOORKOMING EN BESTRIJDING VAN ONGEWENST GEDRAG INHOUD 0. ALGEMEEN 3 Wat is de bedoeling van het beleid voor ongewenst gedrag? 3 Voor wie? 3 Hoe pak je het aan? 3 1. MAATREGELEN

Nadere informatie

Bent u niet tevreden? Laat het ons weten!

Bent u niet tevreden? Laat het ons weten! Bent u niet tevreden? Laat het ons weten! Wij willen graag van u leren De medewerkers van de CvZG verlenen aan veel mensen diverse soorten zorg. In verreweg de meeste gevallen verloopt die zorg naar tevredenheid

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE COMMODITY DISCOVERY FUND Bijgewerkt tot 8 juli 2014

PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE COMMODITY DISCOVERY FUND Bijgewerkt tot 8 juli 2014 PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE COMMODITY DISCOVERY FUND Bijgewerkt tot 8 juli 2014 Principles of Fund Governance Pag. 1/5 1. INLEIDING Commodity Discovery Management B.V. (de Beheerder ) is de beheerder

Nadere informatie

Verantwoordingsdocument Code Banken over 2014 Hof Hoorneman Bankiers NV d.d. 18 maart 2015. Algemeen

Verantwoordingsdocument Code Banken over 2014 Hof Hoorneman Bankiers NV d.d. 18 maart 2015. Algemeen Verantwoordingsdocument Code Banken over 2014 Hof Hoorneman Bankiers NV d.d. 18 maart 2015 Algemeen Mede naar aanleiding van de kredietcrisis en de Europese schuldencrisis in 2011 is een groot aantal codes,

Nadere informatie

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer)

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer) Vergadering: 11 december 2012 Agendanummer: 12 Status: Besluitvormend Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 E mail: gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der

Nadere informatie

bedrijfsfunctie Harm Cammel

bedrijfsfunctie Harm Cammel Legal als geïntegreerde bedrijfsfunctie Harm Cammel Legal als Business functie Observatie 1. Door veranderende klantbehoefte verandert (een deel van) de Legal functie van ad hoc en vak gedreven naar continu

Nadere informatie

9 redenen waarom jouw website geen klanten oplevert.

9 redenen waarom jouw website geen klanten oplevert. 9 redenen waarom jouw website geen klanten oplevert. Introductie Een goed ingerichte website met een goed uitgevoerde marketingstrategie is het ideale marketing tool voor ondernemers. Een goede website

Nadere informatie

Business Lounge: uw klant aan de bestuurstafel!

Business Lounge: uw klant aan de bestuurstafel! Gaby Remmers: senior onderzoeker Blauw Research Drijfveer: organisaties helpen inzicht te krijgen in de kansen op een nog klantgerichtere dienstverlening Andre Heeling: onderzoeker Blauw Research Drijfveer:

Nadere informatie

Gedragscode. Inleiding

Gedragscode. Inleiding Gedragscode Inleiding Deze gedragscode is van toepassing op alle werknemers (inclusief de directeurs) die voor een of meer van de entiteiten werken die tot de VastNed Groep behoren (VastNed Retail N.V.,

Nadere informatie

Klokkenluidersbeleid. Klokkenluidersbeleid

Klokkenluidersbeleid. Klokkenluidersbeleid Klokkenluidersbeleid Pagina 1 van 6 Inleiding en documentcontrole Dit document is bedoeld om informatie te verstrekken met betrekking tot het beleid, de procedures, normen of richtsnoeren van G4S Group

Nadere informatie

MASTERCLASS Professionaliseringsprogramma De Authentieke en Effectieve Commissaris Aruba (19 de editie)

MASTERCLASS Professionaliseringsprogramma De Authentieke en Effectieve Commissaris Aruba (19 de editie) MASTERCLASS Professionaliseringsprogramma De Authentieke en Effectieve Commissaris Aruba (19 de editie) Een praktisch professionaliseringsprogramma voor register accountants (RA/AA), commissarissen en

Nadere informatie

Partneren met een Cloud broker

Partneren met een Cloud broker Partneren met een Cloud broker Vijf redenen om als reseller te partneren met een Cloud broker Introductie Cloud broker, een term die je tegenwoordig vaak voorbij hoort komen. Maar wat is dat nu precies?

Nadere informatie

Handreiking Bijzonder Beheer bij Banken

Handreiking Bijzonder Beheer bij Banken Handreiking Bijzonder Beheer bij Banken Werkwijze in de praktijk Nederlandse Vereniging van Banken Dit kaartenboek is gemaakt door De ArgumentenFabriek www.argumentenfabriek.nl september 2016 Inhoud Robin

Nadere informatie

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Robert t Hart / Geert Haisma 26 september 2013 r.hart@risicomanagement.nl / haisma@risicomanagement.nl 1www.risicomanagement.nl Visie risicomanagement Gemeenten

Nadere informatie