Aanpassing spelregels emissiehandelssysteem op stapel

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Aanpassing spelregels emissiehandelssysteem op stapel"

Transcriptie

1 dinsdag 28 januari jaargang 17 nummer 1 Energie Actueel verschijnt 10 keer per jaar Oplage Abonneren via Energiesector heeft goede prestatie geleverd 3 Henk Don (ACM) Zonnig stadion Matthias Willenbacher (juwi) Vertraging Energiewende remt innovatie 4-5 Thema: Nederlander is actiever met energie besparen dan zes jaar geleden Als eerste voetbalstadion in Nederland krijgt de Euroborg van FC Groningen een eigen zonnecentrale op het dak. Supporters en andere belangstellenden hebben in totaal 531 zonnepanelen gekocht. In een tweede ronde komt er nog zo n aantal. Het initiatief komt van de Stichting 1miljoenwatt, die samen met Essent de plannen heeft uitgewerkt. 2 7 Productiecapaciteit: Energiesector moet geen mechanisme willen dat restrisico opdweilt Brussel presenteert nieuw klimaatpakket Aanpassing spelregels emissiehandelssysteem op stapel Vorige week presenteerde de Europese Commissie haar nieuwe milieu- en klimaatplannen. De klimaatdoelstelling voor 2030 is om 40% broeikasreductie te realiseren ten opzichte van % van de opgewekte energie moet in dat jaar afkomstig zijn uit duurzame bronnen. En de spelregels voor het Europese emissiehandelsysteem (ETS) zullen worden aangepast. Tegen 2020 moet 20% van de energie uit hernieuwbare bronnen komen. Elke EU-lidstaat is gebonden om zich daaraan te houden. Voor de daarop volgende tien jaar stelt Brussel een bindend doel van 27% voor de Europese Unie, zonder afzonderlijke nationale doelstellingen. De 40% reductie van broeikasgassen zal deels tot stand moeten worden gebracht door een herzien systeem van emissiehandel. Regulering De Europese Commissie heeft besloten om ETS nieuw leven in te blazen door een mechanisme in te stellen waardoor het aantal emissierechten daalt in economisch slechte tijden. Bij economische groei neemt het aantal emissierechten toe. Op die manier wordt het aanbod gereguleerd en blijft de prijs van emissierechten op het gewenste peil. In het nieuwe klimaatpakket ziet Brussel af van nationale verplichte doelstellingen voor groene energie. Verder doet de Commissie onder meer aanbevelingen voor het veilig boren naar schaliegas. En er komt voor 2030 geen Europese doelstelling voor een vermindering van het energieverbruik. Verstandig René Leegte, energiespecialist van de VVD in de Tweede Kamer, is tevreden met het nieuwe klimaatpakket. Ik denk dat het verstandig is dat Europa nu rationeel kijkt wat ook echt nodig is. We moeten ervan af dat elke lidstaat zijn eigen nationaal beleid voert op energiegebied. Liesbeth van Tongeren (Groen Links), vindt de nieuwe milieuen klimaatplannen een regelrechte klap in het gezicht van de groene economie. Wat er nu is overeengekomen, druist in tegen verduurzaming en is een overwinning van de fossiele lobby. Zie energie-actueel.nl voor meer berichtgeving. Energie Actueel is ook digitaal beschikbaar: Homepage Online krant energieactueel.nl Zweden heeft 2020-doelstellingen nu al gehaald DOOR WIM VERSEPUT, KOPENHAGEN Zweden heeft de voor 2020 gestelde EU-klimaatdoelen nu al ruimschoots gehaald. Dat blijkt uit de rapportage van de regering in Stockholm aan de Europese Commissie over de jaren 2011 en In die periode was het aandeel hernieuwbare energie 51% in de elektriciteitsen verwarmingssector. In de transportsector was het aandeel 12,6%. In beide gevallen zijn deze aandelen groter dan de aan Zweden opgelegde 2020-doelen van respectievelijk 49 en 10%. De lat voor Zweden lag sowieso al fors hoger dan in veel andere EU-landen. De sector die volgens de regeringsrapporteurs het meeste bijdraagt is de warmtesector, waar biomassa de lijst aanvoert, gevolgd door warmtepompen. Bij de elektriciteitsproductie profiteert Zweden bij het invullen van de doelen op de eerste plaats van zijn van oudsher omvangrijke waterkrachtcapaciteit. Ook in de stroombranche is het belang van biomassa en windenergie echter toegenomen. Energiebewindsvrouw Anna-Karin Hatt ziet in de ontwikkeling tevens een duidelijk signaal, dat het Zweedse beleid om de transitie aan te pakken met een certificatensysteem goed functioneert. Opmars De opmars van windenergie zette zich ook in 2013 voort, zo blijkt uit cijfers van energiebrancheorganisatie Svensk Energi. De Zweedse windturbines leverden vorig jaar krap 10 terawattuur (TWh). Dat is ruim 36% meer dan in Het aandeel van windkracht in de totale Zweedse stroomproductie (tegen de 149 TWh) blijft vooralsnog niettemin op de keper beschouwd bescheiden. De waterkrachtproductie liep verder ruim 22% terug naar nog net geen 61 TWh. Een dergelijke fluctuatie is echter normaal vanwege de variërende hoeveelheden neerslag. Gemiddeld wordt per jaar 65 TWh opgewekt. De meeste energie kwam vorig jaar uit de kernreactoren: 63,7 TWh. Het belang van kernenergie in Zweden wordt de komende jaren ook nauwelijks minder. Eind vorig jaar zette de regering het licht op groen voor een efficiencyverbetering van één van de reactoren van de Vattenfall-centrale Ringhals. Interesse Deense huishoudens in vrije stroommarkt groeit markant DOOR WIM VERSEPUT, KOPENHAGEN De competitie op de Deense consumentenmarkt voor elektriciteit ontwikkelt zich bijzonder goed. Dat constateert brancheorganisatie Dansk Energi, dat vorig jaar aan de hand van het aantal bezoeken op de online stroomprijswijzer een nieuw record registreerde. De website werd gelijkmatig verdeeld over het jaar ruim een half miljoen keer bezocht tegen keer in Dat komt neer op een stijging met 60%. Een duidelijk bewijs van de intense concurrentie op de markt, vindt de organisatie. In hoeverre ook het aantal switches is toegenomen, blijft echter noodgewongen onduidelijk. Voor de inventarisering daar-van heeft hoogspanningsnetbeheerder Energinet.dk een stokje gestoken. Voor 2012 is het switchcijfer nog wel bekend: keer kozen Deense huishoudens voor een andere leverancier. En dat was dus ook een record. Dat de afnemers eveneens in 2013 erg actief zijn geweest, staat echter buiten kijf. Goed nieuws, want concurrentie is de beste bescherming van de consumenten en op dat punt is de markt een heel eind opgeschoten, zegt de branchevereniging. In de lift Het verkeer op de online stroomprijswijzer zit al diverse jaren in de lift. Het afgelopen jaar bracht ook meer stroomveilingen voor groepen gebonden afnemers. De markt is volgens Dansk Energi inmiddels meer dan rijp voor afschaffing van de plicht ten behoeve van huishoudens die niet zelf actief een leverancier kiezen. Verschillende instanties hebben er al op gewezen dat dit schadelijk is voor de ontwikkeling op de markt, omdat het de productinnovatie frustreert, legt de energieorganisatie uit. De Deense markt werd vrijgegeven in 2003 en in hetzelfde jaar werd de eerste internetprijswijzer gelanceerd. Dit instrument heeft in zijn tienjarige bestaan wel forse veranderingen ondergaan. Ondertussen is, ondanks de door Dansk Energi betreurde rem op de innovatie, het aantal verschillende stroomproducten echter zo sterk toegenomen, dat ze niet meer allemaal kunnen worden vergeleken. De vergelijking moet nu worden gemaakt op basis van de gemiddelde prijs in de contractuele periodes.

2 2 ECONOMIEmarkt & bedrijven juwi-oprichter Matthias Willenbacher voelt tegenwind uit Berlijn Vertraging Energiewende remt noodzakelijke innovatie DOOR DORINE VAESSEN, MINDEN Dat Matthias Willenbacher als Duitslands marktleider op het gebied van hernieuwbare energie de Energiewende wil forceren, mag geen verrassing heten. Voor de juwi-oprichter kan de ombouw naar een 100% duurzame, decentrale energievoorziening niet snel genoeg gaan. In zijn Masterplan met 7 programmapunten voor stroom, warmte en mobiliteit beschrijft hij hoe in 2020 alle conventionele centrales van het net verdwenen kunnen zijn. Nu de regering in Berlijn de ongeremde groei in Erneuerbaren aan banden wil leggen, luidt hij graag de noodklok. Een vertraagde systeemombouw zal een industrieland als Duitsland duur komen te staan. Een jaar geleden was Willenbacher met bondskanselier Merkel en vijf andere ondernemers op staatsbezoek in Chili. Op de terugweg in het vliegtuig probeerde hij Merkel over de toekomst van de Energiewende aan de tand te voelen. Ze scheepte hem af met de mededeling zijn ideeën en vragen in een brief te zetten en wisselde liever witlofrecepten met een medereiziger uit. De geïrriteerde Willenbacher schreef geen brief, maar een heel boek: In Mein unmoralisches Angebot an die Kanzlerin geeft hij concrete voorstellen voor een Duitsland zonder kernafval en CO 2 -uitstoot, gevoed door zijn binnen- en buitenlandse ervaringen in de duurzame energiesector sinds de oprichting van zijn bedrijf in Er is hem zoveel aan gelegen dat hij de aandelen van zijn miljardenonderneming met medewerkers wereldwijd aan 500 energiecoöperaties schenkt, mocht de Duitse regering de Energiewende in 2020 hebben gerealiseerd. Bundesliga In het onlangs gesloten coalitieverdrag tussen CDU/CSU en SPD is die snelheid echter niet terug te vinden. Integendeel, het aandeel duurzame energie krijgt een bovengrens van 45% tot 2025 en 60% tot 2035, waar vooral wind op land de dupe van zal worden. De aanpassing van het Erneuerbaren Energien Gesetz (EEG) is waarschijnlijk in het voorjaar afgerond. Helaas zijn veel aanzetten erg vaag geformuleerd, reageert Willenbacher op de regeringsplannen en hij gaat er ondanks de negatieve berichtgeving vanuit dat de onshore windindustrie op een verstandige manier wordt uitgebouwd. Vast staat namelijk dat de bovengrenzen, uitbreidingstrajecten of standplaatsbeperkingen uit het coalitieverdrag contraproductief zijn. Argumenten dat de toename van duurzame energie te snel gaat, vindt hij onbegrijpelijk. Vergelijk het maar met een vereniging in de Bundesliga die van plan is over vijf jaar Champions League te spelen. Als ze dan al na drie jaar bovenaan in de liga eindigt en met opzet wedstrijden verliest, alleen om aan de planning vast te houden, wordt dat door geen fan geaccepteerd. Daarbij is voetbal slechts een bijzaak. De Energiewende heeft veel grotere gevolgen voor de mensheid en is tegelijkertijd een enorme kans voor de industrie. Decentraal Windenergie op land is en blijft de belangrijkste bouwsteen van de toekomstige energievoorziening, benadrukt de 44-jarige ondernemer. Zijn principe is een regionaal verdeelde productiemix van wind- en zonne-energie in de buurt van een goed uitgebouwde netinfrastructuur én de verbruikers, het liefst in handen van de gemeenschap. En dat is niet helemaal de koers die Duitsland op dit moment vaart. Willenbacher: De blauwdruk van de Energiewende bestaat op dit moment uit windenergie uit de Noord- en Oostzee, zonnestroom uit Zuid-Duitsland en daartussen duizenden kilometers hoogspanningsleiding die de geproduceerde stroom dwars door de republiek transporteert. Zo n centraal, ver van de verbruikers afstaand en vooral dure energievoorziening kan niet succesvol zijn en dient vooral de instandhouding van het centrale systeem dat door de vier grote marktspelers E.On, RWE, Vattenfall en EnBW gedomineerd wordt. Naar uitbreiding van offshore windenergie - ook een stokpaardje van de grote energiebedrijven - kijk ik zeer kritisch, omdat aan land met moderne windmolens genoeg en veel gunstiger windstroom te produceren valt. Nieuwe leidingen zijn daarbij niet nodig. Ook het aantal windmolens hoeft in 2020 niet veel hoger te zijn dan de exemplaren die er nu al staan. Een deel moet door effi-ciëntere installaties worden vervangen en de geografische verdeling moet worden verbeterd om een optimale decentralisatie te creëren. Geen stroomautobanen De ombouw naar het systeem dat Willenbacher voorstaat, is met kleine aanpassingen ook op andere landen overdraagbaar. Uitgangspunt is dat de stroom op de plek geproduceerd wordt waar ie ook wordt verbruikt. Stroomautobanen van de Algarve tot aan de Zwarte Zee zijn dan overbodig. Als het aan hem ligt, worden de ontwikkeling en inzet van opslagtechnologieën voor de duurzaam geproduceerde stroom, zoals Power to Gas, op Europees niveau aangepakt. Tot we onze energiehonger voor 100% uit duurzame bronnen kunnen dekken, is conventioneel aardgas de juiste overgangsoplossing. In de toekomst kunnen de gascentrales overschakelen op het verbranden van biogas of windgas. Daarom is het belangrijk de bestaande gascentrales aan het net te houden. Aanpassen subsidiesysteem Het omstreden Duitse subsidiesysteem voor duurzame energie adviseert hij als volgt aan te passen: Geef de aanleververgoeding alleen nog aan windinstallaties die hun standplaats optimaal benutten. Zo komen investeerders vanzelf op het idee de efficiëntste windmolens te plaatsen. Door een CO 2 - h e ffi n g kunnen zowel de EEG-toeslag als de stroombelasting omlaag. Samen met het terugschroeven van industrieprivileges, stroomkortingen voor grootgebruikers, zou dat de huishoudens in de toekomst zo n 4 cent per kwh kunnen besparen. Eén ding nog wil Willenbacher duidelijk stellen: een vertraagde systeemombouw zal het industrieland Duitsland duur te staan komen. Hoe sneller we 100% duurzaam realiseren, des te sneller stabiliseren we de stroomprijzen, minimaliseren we onze energieafhankelijkheid van het buitenland en verbeteren we onze internationale concurrentiepositie. Een vertraagde Energiewende zet daarbij een rem op de nodige innovatie in milieuvriendelijke systemen en brengt onze opgebouwde voorsprong in groene technologieën enorm in gevaar. Matthias Willenbacher (juwi): De Energiewende heeft grote gevolgen voor de mensheid en is tegelijkertijd een enorme kans voor de industrie. GDF Suez onderstreept nucleaire ambities, tegenwind EVN DOOR PETER WESTHOF GDF Suez wil op het gebied van kernenergie een leidende rol blijven spelen. Deze mededeling deed het management van GDF Suez half januari, nadat het nucleaire NuGen-consortium door de toetreding van het Japanse Toshiba een nieuwe impuls had gekregen. Toshiba nam een belang van 50% van het Spaanse energiebedrijf Iberdrola over en wordt nu de nieuwe partner van GDF Suez. De Franse energiereus stelde in reactie dat het veel vertrouwen blijft houden in nucleaire energie. Het Oostenrijkse EVN keek in tegenstelling tot GDF Suez niet vooruit, maar blikte terug op het gebroken boekjaar 2012/13. Een forse tegenwind op de Europese energiemarkt was verantwoordelijk voor een flinke winstdaling bij EVN. Het consortium NuGeneration (NuGen) bestond oorspronkelijk uit GDF Suez, Scottisch and Southern Energy (SSE) en Iberdrola. Het doel van NuGen was om een kerncentrale in het Britse graafschap Cumbria te ontwikkelen. In september 2011 trok SSE zich terug uit het project. Vervolgens liet Iberdrola weten zijn belang van 50% te willen verkopen, omdat het met de opbrengst hiervan zijn schulden wil verminderen. Toshiba bleek bereid om dit belang over te nemen en betaalde hier 85 miljoen Britse pond voor. Bovendien nam het een deel van het belang van GDF Suez over. Toshiba is nu grootaandeelhouder met een deelname van 60%. De resterende 40% is in handen van GDF Suez. Ondanks de vermindering van het belang liet GDF Suez weten dat zijn ambities op het gebied van kernenergie recht overeind staan. De overeenkomst met Toshiba is een essentiële stap in de verdere ontwikkeling van ons nucleaire programma in Groot-Brittannië. Het reflecteert onze grote ambitie op nucleair gebied, stelde Gérard Mestrallet, CEO van GDF Suez. We zijn voorstander van een uitgebalanceerde, koolstofarme energiemix, waarin kernenergie een rol speelt. NuGen zal de ontwikkeling van de kerncentrale in Cumbria voortzetten. Mestrallet wees ook op het succes van zijn onderneming in Turkije. Het land wil zijn snelle economische ontwikkeling met kernenergie ondersteunen. De operationele bedrijfsvoering van een tweede kerncentrale, die naar verwachting in 2023 klaar is, zal in handen komen van GDF Suez. Ook Groot-Brittannië blijft vertrouwen houden in kernenergie. Terwijl in landen als Japan, Duitsland, Italië en zelfs Frankrijk de animo voor kernenergie gestaag is afgenomen, is de Britse regering hard blijven werken aan een nieuwe generatie kerncentrales. Volgens de Britten zijn nieuwe kerncentrales onontbeerlijk voor de Britse leveringszekerheid, omdat de komende jaren veel kolen- en kerncentrales sluiten. In november bereikten de Britse regering en Électricité de France (EDF) overeenstemming over de bouw van de eerste nieuwe kerncentrale in Groot-Brittannië sinds Teleurstellend EVN keek op de valreep van 2013 terug op het gebroken boekjaar 2012/13, dat eindigde op 30 september. Sterke tegenwind zorgde ervoor dat de resultaten tegenvielen. De nettowinst ging liefst met 41% omlaag naar 114,7 miljoen euro. Het thuisland van EVN is Oostenrijk. Daarnaast heeft het een sterke positie in Zuidoost-Europa, waar het een aantal deelnemingen in energiebedrijven bezit. Deze deelnemingen bleken niet allemaal succesvol. Volgens EVN heeft het teleurstellende resultaat daarnaast te maken met verstoringen op de Europese energiemarkt. Relatief hoge prijzen op de internationale aardgasmarkt, een naar verhouding lage groothandelsstroomprijs en hoge eisen op het gebied van hernieuwbare energie zorgden voor een moeizame bedrijfsvoering, stelde Peter Layr, woordvoerder namens EVN. Het bedrijf moest het afgelopen jaar ook miljoenen afschrijven Tabel stijgers en dalers Periode 10 december t/m 21 januari 2014 best presterende Enel % Endesa 9.83 % Gasnatural - Union Fenosa 7.27 % Veolia Env 7.11 % EVN 6.21 % minst presterende GdF Suez/International Power 1.66 % E.On 1.03 % Scottish & Southern 0.76 % RWE % Centrica % op de deelneming in het Oostenrijkse EconGas en op de verkoop van het belang in het Albanese energiecentraleproject Devoll aan partner Statkraft. Schade door hoogwater zorgde daarnaast voor de vertraagde oplevering van een andere energiecentrale in Albanië. Dit oponthoud leverde EVN een schadepost van miljoenen euro s op. Ondanks handhaving van het dividend waren beleggers op de beurs in Frankfurt niet blij met de mededelingen van EVN. Het aandeel moest terrein prijsgeven. Overigens is het aandeel de laatste weken weer stevig opgekrabbeld.

3 3 INTERVIEWtoezicht Henk Don (ACM): De CO 2 -problematiek is een mondiaal probleem. Dat de consument daarvoor de kosten moet dragen, is geen zaak waar ondernemers over beslissen. Dat is een vraagstuk waar het parlement over gaat, op nationaal of Europees niveau. Henk Don, bestuurslid Autoriteit Consument & Markt De vragen veranderen, het accent van onze werkzaamheden verschuift DOOR ALEXANDER HAJE Vorig jaar verbood de Autoriteit Consument & Markt (ACM) de sluiting van vijf oude kolencentrales, een afspraak die in het Energieakkoord was gemaakt. Daarmee kreeg de onafhankelijke toezichthouder die opkomt voor consumenten- en bedrijfsbelangen een stortvloed van kritiek over zich heen. Henk Don, bestuurslid van ACM, blijft er kalm en nuchter onder. Men wist dat dit voor problemen kon zorgen. -Zijn er andere punten uit het Energieakkoord die mogelijk voor problemen kunnen zorgen? We hebben aandacht gevraagd voor het plan van isolatie van woningen. Daar kijken we kritisch naar. Wij hebben ervoor gewaarschuwd om dat niet te beperken tot een select aantal bouwbedrijven dat daarbij betrokken is. Dat laat de mededingingswet niet toe. Je zult na een experimenteerfase toegang moeten verlenen aan alle bouwbedrijven die daarin willen participeren. Je mag geen bedrijven uitsluiten. Marktliberalisering -Hoe kijkt u als toezichthouder aan tegen de huidige energiemarkt? Krijgt de sector van ACM een dikke voldoende? Vorig jaar zomer is het leveranciersmodel geëffectueerd. De klant krijgt voortaan verplicht één gecombineerde rekening voor transportkosten en energieverbruik van zijn leverancier. We zijn heel tevreden over hoe de invoering van dat nieuwe marktmodel is verlopen. Dat is een prestatie die genoemd mag worden. Daar zijn we heel content over. Het had ook anders kunnen gaan. Ik vind dat de energiesector een goede prestatie heeft geleverd. Het toenmalige beeld van structurele administratieve chaos behoort echt tot het verleden. Voor ons is het van belang dat de consument vertrouwen heeft dat hij zonder problemen kan switchen van leverancier. Dat vertrouwen is er. Sinds het vrijkomen van de markt is 44% van de consumenten één of meerdere keren overgestapt. Wat ons betreft mag dat percentage groter worden. Dat brengt nog meer gezonde prikkels in de markt. Onbalans op Europese markt brengt onwenselijke situaties met zich mee -Is het werk van ACM veranderd of geïntensiveerd de laatste jaren? Er zijn immers heel veel nieuwe leveranciers bijgekomen. Ik werk nu vier jaar voor ACM en in die periode is het werk vrij stabiel gebleven. We zien wel een toename van het aantal partijen dat een leveringsvergunning wil. Dat komt natuurlijk doordat ACM geen zogenoemde whitelabels meer toestaat; die partijen vragen nu een vergunning aan. En het komt door een toename aan duurzame initiatieven, een mooie ontwikkeling. Het van kracht worden van de Warmtewet per 1 januari vraagt veel extra toezicht. Het in kaart brengen van de markt van warmtelevering kost de nodige inspanningen. De wet vraagt op administratief gebied veel van warmteleveranciers. Dat intensiveert het toezicht. Decentraal en duurzaam -Er gaat de komende jaren veel veranderen in de energievoorziening. Maakt de toename van decentrale duurzame energieopwekking het toezicht complexer? Het soort vragen verandert, maar het kader waarbinnen we opereren blijft hetzelfde. Dat neemt niet weg dat de manier waarop duurzame energie een plek krijgt in de regulering wel onze aandacht vraagt. Hoe moeten wij omgaan met de maatschappelijke wensen van duurzaamheid in de verschillende onderdelen van ons werk? Uitgangspunt daarvoor is het wettelijk kader, want dat is ons speelveld. Veel duurzaamheids-issues zullen via wetgeving nog een plek in dat speelveld moeten krijgen. Ook is het belangrijk welke ruimte experimenten met decentraal opgewekte energie moeten krijgen. Kunnen die zondermeer plaatsvinden? Uiteindelijk zul je moeten werken met een hanteerbare regelgeving. Dat is best ingewikkeld. Enerzijds wil je energiecoöperaties vrijstellen van verplichtingen die in het reguliere domein gelden, anderzijds zul je bescherming moeten bieden aan de afnemers van die decentrale duurzaam opgewekte energie. Naar die balans moet je zoeken en daar zijn wij als ACM nauw bij betrokken. Decentrale opwek moet een plek krijgen in de kostenstructuur van de netbeheerders. Dat is een issue dat al een aantal jaren aan de orde is en dat recentelijk heeft geleid tot aanpassing van de wet. Kijkend naar de toekomst zullen we naar juridische en praktische oplossingen voor nieuwe problemen moeten zoeken. Het accent van de werkzaamheden verschuift. Ik vind dat wel een uitdaging. Belangrijk vind ik in ieder geval dat er een duidelijk kader is dat een eerlijk speelveld biedt in deze veranderende markt. Opeens stond ACM vorig jaar volop in de schijnwerpers. De toezichthouder werd verweten geen oog te hebben voor het aanzienlijke milieubelang dat met de sluiting van de kolencentrales was gemoeid. In plaats daarvan maakte ACM zich druk om een stijging van de energierekening voor de burger van enkele euro s. Onbegrijpelijk volgens criticasters. Voor Henk Don kwam het verwijt niet als een verrassing. Maar terecht is die allerminst, vindt hij. De kritiek was scherp. Dat begrijp ik ook wel. Als veertig partijen een Energieakkoord sluiten, staat dat natuurlijk volop in de belangstelling. En als blijkt dat één onderdeel niet kan en mag, dan is dat een relatief ingewikkeld verhaal. Je moet dan uitleggen wat de mededingingswet eigenlijk beoogt en waarom dit een probleem is. Hij legt uit dat ondernemers niet zomaar onderlinge afspraken kunnen maken om concurrentiebeperkende maatregelen te treffen omwille van een algemeen belang. In zo n geval moeten wij als ACM op grond van de wet heel scherp kijken of de voordelen die uit die samenwerking worden geclaimd ook ten goede komen aan de afnemers van dat product op die markt. En of dat opweegt tegen de nadelen van de geringere concurrentie die daarmee gepaard zou gaan. Uit de toets kwam naar voren dat die voordelen er onvoldoende waren. Dus zeggen wij nee, dat mag niet. Verweer Don: Het verweer van de partijen van het Energieakkoord was dat dit maar een onderdeeltje was van het akkoord. Maar het is wel een concurrentiebeperkend onderdeel en daar gaat het nu juist om. Als je dit wilt regelen, moet je andere instrumenten zoeken dan een onderlinge afspraak. Alleen de overheid kan concurrentiebeperkende maatregelen treffen die hun legitimatie vinden in het grotere belang dat breder reikt dan de afnemers van dat product. Partijen wisten dat sluiting kolencentrales voor problemen kon zorgen -Maar verliest u hierdoor het veel hoger gelegen doel niet uit het oog? Namelijk de milieuwinst die wordt geboekt met de sluiting van vijf oude kolencentrales. Don: De CO 2 -problematiek is een mondiaal probleem. Dat de consument daarvoor de kosten moet dragen, is geen zaak waar ondernemers over beslissen. Die gaan daar niet over. Dat is een vraagstuk waar het parlement over gaat, op nationaal of Europees niveau. Er zijn andere mechanismen om dat probleem op te lossen. ACM volgt de wet. Die zegt dat onderlinge afspraken tussen ondernemers die de consument nadeel berokkenen, niet geoorloofd zijn. Energiesector heeft goede prestatie geleverd Don, opverend: Kijk, er was een voorbehoud in het Energieakkoord opgenomen ten aanzien van dit punt. Partijen wisten dat dit mogelijk voor problemen kon zorgen. In die zin was ik wel verrast. Men kende dat voorbehoud en als het dan toch negatief uitpakt, is het huis te klein. Ik denk dan: jullie hebben dit probleem zelf zien aankomen. En dan moet je niet boos worden als wij daar zo op reageren. Al voor de zomer hebben wij laten weten dat deze afspraak mogelijk voor problemen zou kunnen gaan zorgen. Ik denk dat het goed is dat er nu wordt gekeken of er andere manieren zijn om het hoger gelegen doel te bereiken. Mijn grootste zorg is het ontbreken van een Europese markt Don: Mijn grootste zorg zit niet bij het aantal aanbieders op de energiemarkt. Ik heb niet de indruk dat daar de knelpunten zitten. Waar ik mij wel zorgen over maak is de Europese energiemarkt. Dit jaar zou die een feit moeten zijn. Maar niets is minder waar. We zien dat er allerlei nationale processen op gang zijn gekomen, die verstorend werken op die Europese markt. Ik hoop dat de ambitie er nog steeds is dat die er komt. Maar ik zie dat er krachten zijn die daar tegenin werken. Dat is zorgelijk. Marktverstoring De problemen die nu in Europa spelen, zijn vooral gelieerd aan duurzame energieproductie, zegt Don. In Duitsland worden grote subsidies op duurzame energieproductie verstrekt. De elektriciteitsprijs is daar heel laag. Via interconnectie kunnen we hier deels van meeprofiteren. Maar of je dat zo wilt, is een andere vraag. Er is veel onbalans op de Europese markt. En dat brengt onwenselijke situaties met zich mee. Op het Noordwest-Europese speelveld kiezen verschillende overheden verschillende lijnen en dat leidt tot marktverstoring en versnippering. Wat je nu ziet, is dat ieder land zijn eigen koers vaart. Daar kunnen wij als ACM niets aan veranderen. Wij leggen als ACM in Den Haag en Brussel wel duidelijk uit wat wij er van vinden. De eenwording van de Europese elektriciteitsmarkt is meer dan wenselijk voor een efficiënte invulling van de duurzaamheidsopgave en dus voor de betaalbaarheid van energie.

4 4 THEMA energiebesparing Stimuleren van innovaties in de bouw Energiesprong werkt aan gebouwen zonder energienota DOOR ALEXANDER HAJE Met name in de gebouwde omgeving valt veel winst te behalen als het gaat om besparing en duurzame energieopwekking, zegt Jan Willem van de Groep, programma manager van Energiesprong. Het programma EnergieSprong werkt inmiddels vier jaar aan condities die moeten zorgen voor grote sprongen in de verduurzaming van de gebouwde omgeving. Doel is om op grote schaal vraag en aanbod te laten ontstaan naar gebouwen of gebieden die geen fossiele energie meer gebruiken. Er valt nog heel veel besparingswinst te boeken bij woningen, kantoren, winkels en gebouwen van zorginstellingen. Daar richten wij ons op met Energiesprong, zegt Van de Groep. Hij legt uit dat het programma zich concentreert op het versneld toepassen van duurzame energieconcepten in de gebouwde omgeving. Een van de hoofddoelen bij de start van Energiesprong was een energieneutrale nieuwbouw in Daarnaast moet het totale energiegebruik in de gebouwde omgeving in 2030 zijn gehalveerd ten opzichte van Andere werkwijze Een forse opgave, realiseert Van de Groep zich. Maar haalbaar en realiseerbaar, zegt hij. Het Innovatieprogramma Energiesprong werkt in opdracht van het ministerie voor Wonen en Rijkdienst. jagen de markt aan en benutten kansen die we in de markt zien ontstaan om transities te versnellen. Binnen Energiesprong worden op landelijke schaal experimenten uitgevoerd, waarbij combinaties van besparing en duurzame opwekking gekoppeld worden aan nieuwe manieren van werken in de bouw- en installatiewereld. Feitelijk zijn we bezig met procesvernieuwing die tot technische innovaties leiden. Die zorgen op hun beurt ervoor dat bouwers betere spullen kunnen maken voor lagere prijzen met gegarandeerde prestaties. Ondersteunen Van de Groep: Energiesprong stimuleert innovaties door concrete projecten te initiëren, te selecteren en te ondersteunen. Wij bieden procesmatige begeleiding en het ministerie geeft in een aantal gevallen financiële ondersteuning op basis van door Energiesprong bedachte regelingen. De selectie vindt plaats aan de hand van een aantal criteria, zoals hoge energieambities, omvang, herhaalbaarheid en procesvernieuwing. Voor wat betreft conditionering concentreert Energiesprong zich op gebiedsontwikkelings-, woningbouw-, kantoren- en retailprojecten. Ze zoekt en verbindt partijen rond deze projecten, waaronder woningcorporaties, vastgoedeigenaren, beleggers, gemeenten, huurders, ontwikkelaars, ontwerpers, aannemers en adviseurs. Van de Groep: Deze koplopers vormen creatieve coalities waardoor veel nieuwe kennis en ervaring wordt gecreëerd. Wij faciliteren uitwisseling en groei van die kennis. Het gaat om nieuwe inzichten, successen, maar ook leerpunten, fouten en mislukkingen. We zorgen ervoor dat relevante informatie ook beschikbaar komt voor andere partijen in het land. En wij ontwikkelen allerlei instrumenten die partijen kunnen gebruiken om hun energieambities waar te maken. Belemmeringen nemen we zo veel mogelijk weg. Zoals problemen rondom financiering en wet- en regelgeving, maar ook percepties binnen branches over hoe dingen altijd gingen. Ruim jaren 60-woningen straks energieneutraal December vorig jaar werden in Heerhugowaard, Stadskanaal, Melick en Arnhem de eerste vier testwoning-en opgeleverd die evenveel energie opleveren als ze gebruiken. De woningen zijn de eerste uit een totaal van naoorlogse woningen die energieneutraal zullen worden gemaakt. Dit programma is bedacht door Jan Willem van de Groep en geïnitieerd door Energiesprong die vier bouwbedrijven (Ballast Nedam, BAM Woningbouw, Dura Vermeer en VolkerWessels) en zes woningcorporaties (Lefier, WonenLimburg, Stadlander, Portaal, Woonwaard en Tiwos) bij elkaar bracht. Zij sloten medio 2013 een zogenoemd Stroomversnellingscontract. Negen andere bouwbrancheorganisaties en zestien corporaties sloten zich met een steunbetuiging bij dit contract aan. De vier ééngezinswoningen uit de jaren 60 zijn compleet vernieuwd. De huurders betalen de oude energierekening voortaan aan de corporatie. Die kan daarmee de investering bekostigen. De woningen zijn volgens de nieuwste technieken futureproof gemaakt. Tot het einde van 2014 werken de vier bouwbedrijven aan het ontwikkelen van productierijpe concepten voor veel voorkomende woningtypes door prototyping. In steeds groter wordende series van woningen worden nieuwe technieken en processen getest. Deze manier van werken wordt ook gebruikt bij de ontwikkeling van bijvoorbeeld software of auto s, maar is nieuw in de woningbouw. Dit moet leiden tot een nieuwe standaard in de prijskwaliteitverhouding voor woningupdates. Jan Willem van de Groep (Energiesprong): Feitelijk zijn we bezig met procesvernieuwing die tot technische innovaties leiden. Vera Dalm, directeur Milieu Centraal Milieubewustzijn bij burgers is flink toegenomen de laatste jaren Nederlander is actiever met energie besparen dan zes jaar geleden Uit het TNS NIPO-onderzoek van Milieu Centraal komt naar voren dat 63% van de Nederlanders milieuproblemen als urgent ervaart. 85% van de Nederlanders is van mening dat milieuproblemen voor iedereen belangrijk zijn. Dalm: Mensen ervaren de ernst van milieuproblemen veel sterker dan voorgaande jaren. Nu maakt 55% zich zorgen om de toestand van het milieu, in 1999 was dat 43%. 45% ziet dat de toestand van het milieu achteruit gaat, tegenover 29% in Uit het onderzoek van Milieu Centraal komt verder naar voren dat de top drie van milieuproblemen bestaat uit het kappen van tropische regenwouden, vervuiling van rivieren en ander oppervlaktewater (watervervuiling), en klimaatverandering. Dalm: Het aantal mensen dat zijn eigen huishouden sterk verantwoordelijk vindt voor het oplossen van milieuproblemen is bijna verdubbeld van 21% in 1999 naar 39% in De meeste mensen zien het oplossen van milieuproblemen als een collectieve taak. Ruim 80% vindt dat de overheid en industrie daar medeverantwoordelijk voor zijn. Energiebesparing wordt door de Nederlander niet alleen belangrijker gevonden, hij is ook actiever met energie besparen dan in zes jaar geleden, zegt Dalm. Een energiezuinig huishouden wordt essentieel gevonden. Voor 61% van de Nederlanders is het belangrijkste omdat ze daar geld mee besparen. Voor 31% is het milieu de belangrijkste reden om energie te besparen. De voorlichtingsorganisatie Milieu Centraal vierde in 2013 haar vijftienjarig jubileum. Vera Dalm, directeur van Milieu Centraal, signaleert een sterker bewustzijn bij de burger als het gaat om milieu en energiebesparing. Vorig heeft TNS NIPO in opdracht van ons onderzoek gedaan naar de beleving van milieu en energie. Daaruit komt naar voren dat milieuproblemen door het merendeel van burgers als urgent worden ervaren. Milieu Centraal deed in 1999 en 2008 eerder onderzoek naar de beleving van milieuproblemen bij burgers. Als je die onderzoeken naast dat van 2013 legt, dan zie je dat energiebesparing nu een stuk belangrijker wordt gevonden door consumenten dan toen, zegt Dalm. Het interessante van dit meerjarig Vera Dalm (Milieu Centraal): Het besef groeit dat er geld valt te besparen. onderzoek is dat je heel goed kunt zien dat bewustzijn en beleving in de loop der jaren verandert. Energiebesparing komt tot uitdrukking in kleine en grote besparingen. Zoals het gebruik van spaarlampen, maar ook het isoleren van woningen, zegt Dalm. Over al dit soort zaken krijgen wij veel vragen. Wij geven consumenten praktische informatie over wat zij kunnen doen op dit gebied. Daaraan is, weten wij inmiddels uit jarenlange ervaring, heel veel behoefte. Feitelijk komt energiebesparing voort uit vier argumentaties, legt Dalm uit. In de eerste plaats: er valt flink wat geld op energie te besparen. Nu mensen zien dat hun energierekening ieder jaar alleen maar hoger wordt, is het bittere noodzaak geworden om maatregelen te nemen die de energiekosten kunnen verlagen. Naast huur of hypotheek vormen deze de grootste kostenpost. Milieu Tweede argument is het milieu, zegt Dalm. Energiebesparing is beter voor het klimaat. Minder elektriciteits- en gasverbruik betekent immers minder uitstoot van broeikasgassen. Dat besef groeit bij de Nederlander de laatste jaren. Ook comfort vormt een argument om op energie te besparen, signaleert de directeur van Milieu Centraal. Door je woning goed te isoleren wordt die vaak een stuk comfortabeler. Het vierde argument dat Dalm noemt is onafhankelijkheid. Als je zelf duurzame energie opwekt door zonnepanelen op je dak te leggen, ben je een stuk minder afhankelijk van het energiebedrijf. Die onafhankelijkheid vinden burgers anno 2014 erg belangrijk. Duidelijkheid Dalm denkt dat de installatiesector meer duidelijkheid zou kunnen verschaffen aan consumenten hoe zij hun energieverbruik het beste kunnen terugdringen. Ze noemt het een vaak ingewikkelde route die mensen moeten afleggen om besparingsmaatregelen optimaal uitgevoerd te krijgen. Wat nu nog te vaak ontbreekt, is een goed integraal energieadvies. Daar zou de installatiebranche meer aan moeten werken. Burgers zien nu vaak door de bomen het bos niet meer en weten niet bij wie zij moeten aankloppen. Over Milieu Centraal Stichting Milieu Centraal is een onafhankelijke voorlichtingsorganisatie die consumenten praktische en betrouwbare informatie biedt over milieu en energie in het dagelijks leven. Milieu Centraal werkt samen met maatschappelijke organisaties, bedrijven, de overheid en media.

5 5 THEMA energiebesparing Isabelle Diks, wethouder duurzame ontwikkeling gemeente Leeuwarden We moeten nog slimmer worden in het opzetten van energiebesparingprojecten De drie noordelijke provincies Groningen, Drenthe en Friesland bedachten gezamenlijk het energiebesparingprogramma Slim Wonen met Energie. Het spoort particuliere woningbezitters aan om hun woning energiezuiniger te maken, vertelt Isabelle Diks, wethouder van de gemeente Leeuwarden, die onder andere duurzame ontwikkeling in haar portefeuille heeft. Diks: We hebben hier in het noorden een heel goed programma voor burgers op poten gezet. Met woningcorporaties hebben we in onze gemeente afspraken gemaakt over het verduurzamen van hun woningbestand. Dat proces loopt en daar wordt progressie mee geboekt. Onze grootste zorg gaat nu vooral uit naar particuliere woningbezitters. Zij, merken we, worden ondanks de stijgende energielasten toch nog onvoldoende geprikkeld om energiebesparende maatregelen uit te voeren. Onlangs hebben we met minister Blok een gesprek hierover gevoerd. Ook hij vindt het belangrijk dat woningbezitters worden aangespoord om in die richting actie te ondernemen. Programma Diks zegt dat de noordelijke provincies de koppen bij elkaar hebben gestoken. Dit heeft geresulteerd in het programma Slim Wonen met Energie dat we hebben uitgerold. Het blijkt een concept te zijn dat aanslaat bij de burger. Die is vaak niet of onvoldoende ingevoerd in de complexe materie van hoe je nu het beste je woning energiezuiniger kunt maken. Met behulp van het programma wordt hij geholpen om gefundeerd keuzes te maken om zijn huis te verduurzamen. Diks legt uit dat het programma bedrijven bij de burger brengt of de burger bij bedrijven. We hebben bedacht dat het slim is om clubjes van vijf, zes of zeven bedrijven uit de installatiewereld samen te brengen tot een soort consortia. Zij verbinden zich aan elkaar en aan het concept, en bieden klanten een pakket aan. Daarmee wordt de burger geholpen om op een laagdrempelige manier energiebesparende maatregelen te nemen. Er is een energieloket, een loket met website gecreëerd. Die wordt heel goed bezocht, zegt de wethouder. We zien langzaam maar zeker dat de animo toeneemt. Leren van elkaar Diks: Nog veel te vaak wordt het energiebesparingswiel opnieuw uitgevonden in gemeenten. Als er ergens een succesvol project is, dan wisselen we ervaringen veel te weinig onderling uit. Binnen de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) is Diks waarnemend voorzitter van de Commissie Milieu en Mobiliteit. Vanuit die hoedanigheid ben ik ook voorzitter van de begeleidingsgroep die ervoor moet zorgen dat energiebesparingprogramma s in gemeenten goed van de grond komen. Dus als er slimme dingen zijn, hoe wisselen we die dan adequaat met elkaar uit. Daar moeten we nog meer ons best voor doen. Niet alleen successen, maar ook mislukkingen delen met elkaar. Dat bespaart vaak heel veel geld. Isabelle Diks (gemeente Leeuwarden): We zien langzaam maar zeker dat de animo toeneemt. Marcelle Mettes, director Innovation & Marketing Development Essent is partner voor 1,5% energiebesparing Essent wil als grootste producent van duurzame energie in Nederland partner in de energietransitie zijn, zegt Marcelle Mettes, director Innovation & Marketing Development. De tijd van alleen verkoop van gas en elektriciteit ligt ver achter ons. De duurzaamste én goedkoopste kilowattuur is de niet gebruikte kilowattuur, is de stelling van Essent, zegt Mettes. Je ziet dan ook het aandeel besparingsdiensten en producten in onze portfolio groeien. We bieden consumenten besparingsoplossingen, waarmee zij de energiezuinigheid van hun woning kunnen verbeteren en hun gasverbruik kunnen terugbrengen. Denk aan isolatie, zuinige cv-ketels, elektrische boilers en warmtepompen. Ook willen we consumenten met onze Verbruiksmanager en E-inzicht meer inzicht in hun energieverbruik geven en de impact die dit heeft op hun rekening. We adviseren klanten vervolgens hoe zij hun verbruik met de E-thermostaat kunnen verlagen. Sinds kort biedt Essent ook mogelijkheden voor lokale energieopwek, aldus Mettes. Met zonnepanelen, op eigen of andermans dak, en zonneboilers helpen we consumenten om zelf duurzame energie op te wekken. Zo dragen we bij aan zowel een efficiënte als lokale, duurzame energiehuishouding. Afstemming Mettes: Wij verwachten dat de consumentenbehoefte om zelf energie op te wekken en de mogelijkheden hiertoe zich verder ontwikkelen. Daarom wordt het nog belangrijker om productie en verbruik van elektriciteit op elkaar af te stemmen. In de smart grid proeftuin PowerMatching City in Groningen onderzoeken we, samen met enkele andere partijen, bij huishoudens hoe zij hun vraag naar energie beter kunnen aanpassen aan het aanbod dat beschikbaar is. Daarbij maken we ook gebruik van de ervaring en kennis die ons dochterbedrijf Powerhouse opdoet in de glastuinbouwsector. Consumenten zijn de sleutel tot het behalen van de energiebesparingsdoelstelling, benadrukt Mettes. Energiebedrijven kunnen helpen door consumenten bewust te maken van het belang en de positieve impact van energiebesparing, en door concurrerende energiebesparingsproducten aan te bieden. Met een marktgerichte aanpak voor energiebesparing kan Nederland meters maken. Tom Oostdijk, marketingmanager Nuon Energiebesparing begint met gedragsverandering Het is een misverstand dat energiebesparing investeringen vraagt en dus geld kost, zegt Tom Oostdijk, marketingmanager van Nuon. Energiebesparing begint met gedragsverandering. De thermostaat lager zetten en verlichting niet onnodig laten branden. Dat kost niets maar levert juist geld op. Simpele en doeltreffende adviezen waarmee wij klanten al jarenlang de weg wijzen. Oostdijk: Energie is een belangrijke kostenpost in het huishoudboekje van een gemiddeld huishouden. De wens om daarop te besparen is alleen maar gegroeid de laatste jaren. Wij helpen mensen daarbij. Besparing is niet alleen commercieel interessant, maar ook belangrijk omdat we allemaal een bijdrage moeten leveren om de CO 2 -uitstoot terug te dringen. Dat bewustzijn is de laatste jaren groter geworden bij burgers. Nuon begeeft zich al heel wat jaren op het terrein van energieadvies, zegt Oostdijk. We weten wat er leeft bij klanten. Mensen bellen en mailen ons. Stellen vragen over hun woning. Of het zinvol is om muren te isoleren, dubbel glas aan te brengen en welke CVketel het meest rendabel is voor hun huis. Oostdijk: We hebben op onze website advies-tools staan. Daarmee kunnen consumenten aan de slag. We helpen mensen zoeken naar de voor hen beste besparingsoplossingen. Dat gebeurt virtueel, maar ook fysiek. Onze adviseurs komen bij mensen over de vloer. We horen en zien wat er speelt. Dat contact met de klant vinden wij van groot belang. Nuon informeert klanten op allerlei manieren over hun energieverbruik, zegt hij. Een belangrijke tool is de E-manager. Die geeft klanten inzicht in het verbruik van gas en elektriciteit. Dat inzicht is een voorwaarde om het gedrag van mensen te veranderen. Pas als je inzicht hebt, kan je stappen zetten om substantieel te besparen op energie. Proactief Vijftien jaar geleden bood Nuon klanten al meterstandenkaarten aan, zegt Oostdijk. Er zijn klanten die daar nog steeds naar vragen. Ook toen al waren we als energieleverancier bezig met energiebesparing. We hebben door alle jaren heen die lijn van besparingsadviseur consequent aangehouden. En die lijn zetten we voort. Daarbij worden we geholpen door de technische ontwikkelingen die steeds verder voortschrijden. Oostdijk verwacht dat de energiebesparingservices nog gerichter worden. Er is al heel veel digitaal mogelijk en die mogelijkheden zullen een nog proactiever karakter krijgen. Daarmee wordt voorkomen dat consumenten achteraf voor verrassingen worden gesteld als zij hun eindafrekening krijgen. Anneke van Kollenburg, innovatiemanager Eneco Consumenten bewust maken, daar gaat het om Bewustzijn is onlosmakelijk verbonden met energiebesparing. Eneco wil consumenten ervan bewust maken dat minder gas en elektriciteit gebruiken helemaal niet ingewikkeld is, zegt Anneke van Kollenburg, innovatiemanager bij het energiebedrijf. Wij leveren daar de instrumenten voor en nemen die zorg uit handen. Van Kollenburg: Burgers worden zich er steeds meer van bewust dat er bespaard kan worden op energie. Er komen allerlei ontwikkelingen op de consument af die hem in staat stellen om zelf veel meer controle uit te kunnen oefenen op dat energieverbruik. Neem de slimme meter die in combinatie met andere digitale hulpmiddelen het energiegebruik steeds beter stuurbaar en beïnvloedbaar maakt. Je ziet ook dat de belangstelling voor zelf elektriciteit opwekken toeneemt, zegt Van Kollenburg. Het installeren van zonnepanelen op daken, individueel of in collectief verband, wordt steeds interessanter. De prijzen voor zonnepanelen zijn de laatste jaren flink gedaald. En wek je meer stroom op dan je gebruikt, dan lever je die terug aan het net. Daarnaast is er veel animo voor elektrisch rijden. Er zijn nog nooit zoveel hybride en elektrische auto s verkocht als vorig jaar. Ontzorgen Natuurlijk haken wij als energiebedrijf op al deze ontwikkelingen in, zegt Van Kollenburg. We vinden het belangrijk dat het aandeel duurzame energie groeit de komende jaren en we leveren instrumenten die energiebesparing mogelijk maken en optimaliseren. Die instrumenten doen het werk voor mensen. Ze ontzorgen. Dat is essentieel en dat is ons uitgangspunt. Er is een belangrijke verschuiving gaande, zegt ze. De klassieke energieleverancier ontwikkelt zich tot adviseur die met individueel passende oplossingen komt om het energieverbruik in huis zo efficiënt mogelijk te maken. Hoe kunnen we consumenten inzicht geven in hun energieverbruik en helpen besparen op kosten? En hun bewustzijn verhogen? Het afgelopen jaar hebben we veel aandacht besteed aan Toon. Dat is het platform waarop Eneco diensten aanbiedt om klanten inzicht te geven in hun energieverbruik. Toon is een thermostaat die op alle dagen en tijden het verbruik monitort. En waarmee afnemers op gas, de grootste kostenpost, flink kunnen besparen.

6 6 EUROPA analyse Column Het Europese Beleidspakket voor 2030 Op 22 januari presenteerde de Europese Commissie haar energieen klimaatpakket voor Nu ik dit schrijf weet ik nog niet wat dit exact inhoudt, maar ik kan wel een educated guess doen. Een belangrijk onderdeel van het pakket plannen zijn de doelen die voor 2030 geformuleerd kunnen worden. Bij de lidstaten en het Europees Parlement zijn er globaal drie groepen: degenen die opteren voor meerdere doelen (vooral emissiereductie en hernieuwbare energie), degenen die één doel kosteneffectiever vinden (emissiereductie) en degenen die eerst de mondiale klimaatonderhandelingen willen afwachten. Duitsland en Denemarken zitten met een meerderheid van het Europees Parlement in de eerste groep, Engeland in de tweede, Polen in de derde. We moeten niet naïef doen over deze verschillen, omdat ze vaak samenhangen met diepgewortelde verschillen in drijfveren van het nationale beleid. In Duitsland is energie- en klimaatbeleid in de eerste plaats industriepolitiek, in Engeland heeft men te maken met een wettelijk kader dat reducties oplegt, in Nederland letten we nu eenmaal van oudsher op de kosten en Polen wil niet nog meer afhankelijk worden van Russisch gas. PRIMES-model De Europese Commissie had al eerder aangegeven dat 40-42% reductie van broeikasgasemissies in 2030 past bij een doel van -80% ten opzichte van 1990 in Het gaat dan om reductie in Europa zelf, niet de aankoop van reductie elders. Deze stelling is gebaseerd op het energiemodel PRIMES. Andere modellen indiceren dat het PRIMESmodel wellicht wat optimistisch is en dat het doel voor 2030 iets (ordegrootte 5%-punt) ambitieuzer moet zijn om -80% in 2050 te halen. Dit past bij de inzet van Nederland dat minimaal 40% reductie nodig is. Dat zal veel extra inspanning vragen. Zonder nieuw beleid komen we naar verwachting op 32% reductie in 2030 uit. De eerste vraag is dus welk doel hier voorgesteld gaat worden: -35% is weinig, -40% krap, -45% adequaat maar duurder. Hernieuwbare energie Een tweede vraag is of er een apart doel voor hernieuwbare energie wordt voorgesteld. Vanuit klimaatoptiek is dat overbodig. Een broeikasgasdoel leidt al tot extra hernieuwbare energie. Het EU Referentiescenario laat het aandeel duurzaam tot zo n 24% in 2030 toenemen. In een kostenoptimaal reductiepad komt daar ordegrootte 3-5%-punt bij. Ingeval de Europese Commissie dus een HE-doel van 27-29% zou voorstellen voor 2030, zou dat niet veel anders zijn dan passend bij een kostenoptimaal pad mits het huidige 2020-doel wordt gehaald. Zo n extra doel ontneemt lidstaten echter speelruimte. Als Engeland liever een extra kerncentrale bouwt omdat men opziet tegen de uitdaging van een zeer groot aandeel fluctuerende windenergie, lijkt dat toch een verdedigbaar onderdeel van het energiebeleid. Het risico van een apart doel hernieuwbaar is verder dat het ingevuld gaat worden met extra biomassa, wat het lastiger maakt strikte duurzaamheidscriteria te hanteren. Bij een nog hoger doel geldt dat des te meer. Energiebesparing Opmerkelijk is dat energiebesparing bij de doelstellingsdiscussie behalve door het Europees Parlement - weinig wordt genoemd. Dat is jammer. Immers, als je vergaande broeikasgasreductie wilt realiseren, loopt dat via een reductie van de energie-intensiteit van de economie en/of een reductie van de CO 2 -intensiteit van het energieverbruik. Op kortere termijn is het eerste goedkoper te realiseren, op langere termijn heb je ook het tweede meer nodig. De jaarlijkse energie-efficiencyverbetering die hoort bij een -80% doel is fors hoger dan wat in het verleden werd gehaald. Ook hier zal een stevig broeikasgasreductiedoel extra impulsen geven en denkbaar is dat een Europese doelstelling niet zoveel toegevoegde waarde heeft boven nationale. Maar dan is in elk geval krachtig Europees beleid door voortschrijdende normen voor auto s en apparaten cruciaal. Ook ambitieuze landen kunnen dat niet zelf. Adequate Europese normen zijn wellicht belangrijker dan afgedwongen nationale doelen. Innovatie Het PBL heeft in het verleden een pleidooi gehouden voor zichtbare aandacht voor innovatie in een beleidspakket. Dat blijft onverminderd belangrijk. Een belangrijk argument daarvoor is dat oplopende kosten van een klimaatpakket verminderd kunnen worden. Een beleidspakket voor 40-45% broeikasgasreductie in 2030 en 80% in 2050 leidt in de periode tot steeds hogere kosten omdat de eenvoudiger maatregelen al zijn genomen. De overblijvende, duurdere zitten vooral in het verkeer. Extra nadruk op innovatie niet alleen R&D, maar ook de start van diffusie van nieuwe technologie - kan ervoor zorgen dat de hogere kosten in de latere decennia omlaag gaan. Omdat innovaties niet uit de lucht komen vallen, zal dat nu al extra acties vragen. Commissievoorstellen zijn het begin van besluitvorming. Het is te hopen dat het debat niet alleen over de doelen gaat, maar ook over het beleid dat nodig is ze te realiseren, opdat het energiesysteem daadwerkelijk schoner en competitiever wordt. Pieter Boot is verbonden aan het Planbureau voor de Leefomgeving. HANNOVER MESSE 2014 Innovatie, de sleutel tot succes Internationaal marktoverzicht Baanbrekende innovatieve technologieën Kennistransfer en trends van morgen 7 t/m 11 April 2014 Hannover Germany hannovermesse.com Get new technology first Hannover Consultancy B.V. Tel. +31 (0)

7 7 ENERGIEMARKTcapaciteit Energiesector moet geen mechanisme willen dat restrisico opdweilt DOOR PAUL HAZEBROEK De Europese elektriciteitsmarkt hapert. Door de economische crisis en de sterke opkomst van duurzame energie staan conventionele centrales vaker stil en worstelen lidstaten met voorzieningszekerheid. Een aantal landen zoekt nu zijn heil in capaciteitsmechanismen, maar Brussel waarschuwt voor versnippering van de interne markt. Den Haag pleit ook voor een Europese oplossing. Energie Actueel peilde de stemming bij een aantal spelers op de Nederlandse elektriciteitsmarkt. Allereerst moeten we inzetten op versterking van de Europese energiemarkt en van het emissiehandelssysteem ETS, benadrukt Douwe Blacquière van E.On Benelux. Dat is de manier om de kosten voor consumenten en bedrijven in Europa zo laag mogelijk te houden. Daar is dan wel meer interconnectie en een betere marktkoppeling voor nodig. Maar zolang die koperenplaat-situatie er niet is, kunnen capaciteitsmechanismen wel degelijk een functie hebben. Dat zie je bij landen om ons heen. Engeland, Italië, Spanje en Zweden werken al met zo n mechanisme en België, Duitsland en Frankrijk over-wegen het ook. Die landen hebben er geen vertrouwen in dat de markt het tekort oplost waarmee ze zitten. Grünfeld (VEMW): Duitsland legt zijn duurzame productie nog teveel in de watten Minister Kamp: Nederland deel van oplossing capaciteitstekort buren Minister Henk Kamp van Economische Zaken waarschuwt dat het opzetten van capaciteitsmechanismen per land leidt tot verbrokkeling van de Europese energiemarkt. Ik ben er dus zeer op gespitst om in Europa aan te geven waarom het niet goed is dat landen eigen capaciteitsmechanismen gaan opzetten, aldus de bewindsman in het algemeen overleg met de Tweede Kamer van vorige maand. Kamp zei onder de indruk te zijn van de gesprekken die hij eerder voerde met de Magritte-groep. Maar hij benadrukte dat de grote problemen waarmee de leden van de groep nu kampen uiteindelijk moeten worden opgelost door een goede Europese marktwerking, waarvoor wij moeten zorgen. De nu zo gestimuleerde duurzame energie moet volgens de bewindsman gewoon gaan concurreren met fossiele energie. Daarom dringt Nederland ook aan op een goed werkend ETS. De behoefte aan capaciteit van landen moet volgens Kamp ten minste in Noordwest-Europees verband worden bekeken. Gelet op de overcapaciteit in Nederland zou hij het daarom verkeerd vinden als er in België en Duitsland nieuwe gascentrales worden neergezet. Nederland kan volgens de bewindsman als best verbonden land van alle 28 landen van de EU voor andere lidstaten een deel van de oplossing zijn: Volgens mij kan dat heel goed, omdat de grote gascapaciteit van Nederland, die nu helemaal niet benut wordt, ook eigendom is van Duitse en Franse bedrijven. Ook als het tot een Europa-breed capaciteitsmechanisme komt, zal dat volgens de bewindsman maar zeer beperkt te hoeven worden ingevuld, omdat er dan eerst gebruik kan worden gemaakt van bestaande capaciteit. Met het oog op meer stroomexport naar België en Duitsland maakte Kamp al afspraken met die landen over verdere uitbreiding van de interconnectiecapaciteit en over verbetering van het management van de interconnectoren (flow management en intraday market). Coördinerende rol Blacquière wijst erop dat voorzieningszekerheid een zaak is van EU-lidstaten zelf. Dus landen zijn vrij om een capaciteitsmechanisme in te voeren. Maar doe dat wel binnen een Europees kader, dat is wat wij zeggen. Daarom pleiten we ook voor een coördinerende rol voor Brussel, verduidelijkt hij de Europese capaciteitsmarkt waar de zogenoemde Magritte-groep op aandringt. De groep - twaalf grote Europese nutsbedrijven (waaronder naast E.On ook GasTerra) - vindt dat capaciteitsmechanismende energiemarkt niet mogen frustreren. Mechanismen moeten toegankelijk zijn voor producenten uit andere landen en waarde geven aan backup-capaciteit, los van de gebruikte techniek. Fossiel, duurzaam, energieopslag en vraagsturing kunnen dan allemaal bijdragen aan de voorzieningszekerheid. Met die uitleg pareert Blacquière de kritiek dat het de Magritte-groep vooral te doen is om subsidie voor fossiele centrales met nu een negatieve spark spread. Voorhorst (TenneT): Als we bestaande centrales gaan subsidiëren, blijft er helemaal geen markt meer over Geen soelaas Wij bekijken het meer van de andere kant, zegt TenneT-bestuurder Ben Voorhorst. Bij een geharmoniseerd Europees systeem denken we vanuit TenneT bezien in principe niet aan een capaciteitsmarkt, maar aan verbetering van het marktmodel. Opdat daarin echt alle aspecten worden meegenomen die van belang zijn om dat model ook met meer fluctuerend vermogen goed te laten functioneren. Al laat dat onverlet dat je ook moet bekijken hoe je ervoor zorgt dat er dan voldoende flexibele backupcapaciteit is. Een vergoeding voor conventionele basislastcentrales acht Voorhorst daarvoor niet het juiste mechanisme: Als we naast renewables ook bestaande thermische centrales gaan subsidiëren, blijft er straks helemaal geen markt meer over. Dan krijg je een zelfde cyclus als in de bankensector, meent SEO-econoom Bert Tieben. Dus dat je als producent erop kunt rekenen dat de overheid uiteindelijk wel een mechanisme in het leven roept dat het restrisico voor jou opdweilt. Dat is echt een kant die de energiesector niet op moet. Een tijdelijke vergoeding voor zulke centrales biedt volgens Tieben ook geen soelaas: Dat is meer van het jojo-beleid dat we al kennen. Overcapaciteit van nu moet je gewoon saneren. Dat hoort nu eenmaal ook bij ondernemen. Energiebedrijven hebben die verliezen in principe ook al genomen. Boot (PBL): Nederland kan helpen bij het Belgische stroomtekort Door het dak Energiebedrijf Eneco deelt de mening van SEO. Huub Halsema (Eneco): Wat ons betreft investeren producenten voor flexibele reservecapaciteit straks in de allermodernste technieken zoals opslag van elektriciteit of power to gas. Zit je als land met een vergoeding voor bestaande centrales, dan vertraagt dat die vernieuwingsslag. Dan ontbreekt de prikkel voor kostenverlaging en voor het vinden van de meest efficiënte oplossing voor het probleem. Capaciteitsmechanismen uitsluiten doet Halsema niet. Het is een containerbegrip. Waardering van capaciteit blijft zeker nodig bij meer intermitterend, duurzaam vermogen. Maar het hangt er dus vanaf hoe je het vormgeeft. Belangrijk is dat je met zo n mechanisme de route naar iets beters niet blokkeert. Hij verkiest een marktoplossing: Laat als overheid de prijsvorming helemaal los zodat krapte echt tot uitdrukking komt in de piekprijs en investeerders geld verdienen aan het bieden van flexibiliteit. En bevorder vraagsturing. Dus zorg met prijsprikkels dat afnemers hun stroomverbruik aanpassen aan het aanbod. Daar tekent VEMW-directeur Hans Grünfeld bij aan dat diezelfde overheid dan wel moet slikken dat bij grote schaarstede megawattuurprijs door het dak gaat : Investeerders vragen zich af of de politiek wel bereid is te accepteren dat er dan op de stroombeurs APX prijzen komen van honderden euro s. Voor zijn achterban ziet Grünfeld daarin geen bezwaar. Nu al kiezen bedrijven er voor volledig exposed te zijn aan de spotmarkt en dekken andere ondernemers zich tegen die risico s in via allerlei hedgingproducten. Halsema (Eneco): Zorg met prijsprikkels dat afnemers hun stroomverbruik aanpassen aan het aanbod Tussenweg Meebewegen met het aanbod noemt Pieter Boot van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) die grotere vraagrespons. De nieuwe flexibiliteitsmarkt vind ik interessanter dan zeggen, jongens we beginnen met een capaciteitsmechanisme aan de aanbodkant. Omringende landen die zo n mechanisme nu (willen) gaan invoeren, doen dat volgens geïnterviewden omdat daar te weinig moderne fossiele centrales staan, zoals in België en het Verenigd Koninkrijk. En omdat het schort aan interconnectie tussen regio s, zoals in Duitsland. Daarmee gaan landen dus te gemakkelijk voorbij aan een gemeenschappelijke oplossing, vindt Boot, die er wel op wijst dat Zuid-Duitsland nu stroom importeert uit Oostenrijk. Zo zou Nederland dus kunnen helpen bij het Belgische stroomtekort. Want wij hebben nog een royaal aanbod van nieuwe centrales. Het project waarin PBL met Clingendael (CIEP) nadenkt over hoe de toekomstige energiemarkt eruit moet komen te zien, focust ook op een gezamenlijke aanpak met buurlanden. Het is heel goed dat minister Kamp pleit voor een Europese aanpak, maar we weten allemaal dat die pan-europese oplossing nog wel even op zich laat wachten. Dus kijken we nu eerst of we samen met onderzoekers uit omringende landen, zoals Duitsland, tot een tussenweg kunnen komen die ook op lange termijn houdbaar is. Dat is overigens nog helemaal niet zo eenvoudig, aldus Boot. Hij verwacht dat dit onderzoek na de zomer klaar is. Blacquière (E.On Benelux): Eerst inzetten op versterking Europese energiemarkt en het ETS In de watten Overigens zet Kamp met zijn beleid met betrekking tot voorzieningszekerheid ook in op nauwere samenwerking met buurlanden, vooral met Duitsland. De EZ-bewindsman blies daarvoor het pentalateraal energieforum nieuw leven in. Bij dit overleg tussen de Beneluxlanden en Duitsland en Frankrijk, schoven inmiddels ook Zwitserland en Oostenrijk aan. Met de TSO s van die landen kijken we naar hoe we de interconnectiecapaciteit kunnen vergroten en naar een betere benutting van grensoverschrijdende capaciteit (flow based marktkoppeling), licht TenneT-bestuurder Voorhorst toe. Tieben (SEO): Overcapaciteit van nu moet je gewoon saneren Als voorwaarden voor het welslagen van die samenwerking noemt hij ook het harmoniseren van subsidies en het programmaverantwoordelijk maken van alle duurzame producenten, dus ook de Duitse renewables. Duitsland legt zijn duurzame productie nog teveel in de watten, vindt ook VEMW-directeur Grünfeld. Hij waarschuwt dat als Kamp niet slaagt in zijn opzet en de verschillen tussen het Nederlandse energiebeleid en dat van Duitsland en België nog groter worden, de interconnectiecapaciteit niet meer toereikend zal zijn om de verschillen in elektriciteitsprijzen nog enigszins gelijk te trekken. Nederland krijgt dan te maken met een verdere verslechtering van het concurrentievermogen van vooral de elektriciteitsintensieve industrie, aldus Grünfeld enkele dagen voor het faillissement van aluminiumfabriek Aldel in Delfzijl.

8 8 OPINIE energie Column Gordiaanse Groningse knoop De discussie over de gaswinning in Groningen maakt nog maar weer eens duidelijk dat het draagvlak voor energieproductie belangrijk en ook ingewikkeld is door de tijd heen. Een halve eeuw was de productie in Groningen weinig omstreden en heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan de sociaaleconomische ontwikkeling van Nederland. We hebben het de afgelopen weken in veel artikelen kunnen nalezen. Coby van der Linde is hoofd van het Clingendael International Energy Programme en hoogleraar Geopolitiek en Energiemanagement aan de Rijksuniversiteit Groningen. De recente ophef over gaswinning, zowel in het debat over schaliegaswinning alsook de winning in Groningen, zal voor menigeen als een verrassing gekomen zijn. Decennia was de winning van as onbetwist en de pijler onder het Nederlandse energiebeleid. Het bande kolen uit de huiskamers in de jaren 60, olie uit de opwekking van elektriciteit in de jaren 70 en verwachtte een belangrijke steunpilaar te worden van duurzame energiebronnen door de levering van flexibiliteit en relatief koolstofarme energie. Er werd een overgang naar een gezonde derde jeugd van de aardgaswinning voorzien. Nu blijkt deze derde jeugd toch met de nodige uitdagingen omgeven te zijn, waarbij veiligheid, compensatie van schade en weerbaarheid van de lokale economie belangrijke factoren zijn. Dynamiek Het gasbeleid van Nederland muntte uit door de langetermijnvisie om het gas voor een lange periode beschikbaar te maken voor de Nederlandse economie. Het kleine veldenbeleid en de flexibele functie van het Groningen gasveld vormden na 1973 een belangrijke twee-eenheid, die decennialang het succes ondersteunde. De verwachting was alom dat na een succesvolle start in de jaren 60 en middenperiode van de jaren 70 tot aan de recente eeuwwisseling, Nederland een zelfde inventiviteit aan de dag zou leggen in het managen van de derde jeugd van de aardgaswinning. Immers, in Nederland heeft men al lange tijd de hand aan de kraan en de instituties zijn daar op ingericht. Echter, de omgevingsfactoren van het beleid zijn in de loop der tijd wel behoorlijk veranderd. De liberalisering van de gasmarkt in Europa heeft, naast een herinrichting van het gasgebouw, andere dimensies toegevoegd aan het gasbeleid van Nederland. Het kleine veldenbeleid werd tien jaar geleden versoberd en zorgde voor een snellere verandering in de balans tussen kleine velden en Groningen gas, dan wellicht was voorzien op grond van de geologische mogelijk-heden. Zeker met de ontwikkeling van de technologische mogelijkheden in seismiek en winningsmethoden blijkt de Noordzee nog steeds een bron van nieuwe olie- en gasvondsten, maar liep de activiteit terug door veranderingen in het beleid. Ook de toestroom van in het buitenland geproduceerd gas (uit Rusland en Noorwegen via de pijpleiding en elders via LNG) naar de Noordwest-Europese markt is anders verlopen door de economische crisis. Een pijpleiding van Noorwegen naar de Nederlandse gasrotonde is nog niet gerealiseerd, terwijl pijpleidingen met Rusland (Nordstream) en Engeland (BBL) wel tot stand zijn gekomen. Afwegingen De balansfunctie van Groningen is dus de laatste tien jaar in een ander perspectief gekomen in de markt. Het gas uit Groningen is bovendien van een andere kwaliteit dan het Noordzee- en buitenlandse gas (laagcalorisch versus hoogcalorisch gas) en vergt omzetting in kwaliteit, tenzij de apparatuur speciaal is ingericht op het gebruik van het Groningse gas, zoals de installaties in de huishoudelijke sector in Nederland en sommige industriële installaties in binnen- en buitenland. Daaruit is een afhankelijkheid ontstaan van conversiecapaciteit om gassoorten geschikt te maken voor gebruik in deze specifieke markten. Uiteraard was men zich in de gaswereld bewust van deze problematiek, maar verwachtte men meer tijd te hebben voor een omschakeling. Er zal wederom een beroep moeten worden gedaan op boven- en ondergrondse kennis om de derde jeugd van het unieke Groningse veld zeker te stellen. Zoals in eerdere periodes zal een nieuwe langetermijnvisie moeten worden ontwikkeld, die kan bogen op een voldoende groot draagvlak. Daarbij zal allereerst het vertrouwen van alle deelnemers aan dit maatschappelijk belangrijke debat moeten worden verkregen. Tegelijkertijd zullen de overheid en de gassector moeten wennen aan een grotere betrokkenheid van verschillende stakeholders aan het debat. Verder zullen herverdelingsvraagstukken een rol spelen die ook grote invloed kunnen hebben op andere lusten-en-lastendiscussies op het gebied van energie. Knoop De toename van aardbevingen in frequentie en zwaarte in Groningen heeft aanpassingen aan het hele Nederlandse gasgebeuren naar voren gehaald. Gas is de systeembrandstof van de Nederlandse economie en zal dat ook bij verduurzaming blijven. In de komende jaren zal de nu ontstane gordiaanse Groningse knoop uit elkaar moeten worden gehaald, zodat niet alleen bovengrondse veiligheid en sociaaleconomische belangen in de toekomst geborgd zijn, maar ook de voorzieningszekerheid in Nederland niet in gevaar komt. De rapporten die hebben geleid tot het recente besluit van het kabinet aangaande het nieuwe winningsplan van de NAM bevestigen de ingewikkelde afwegingen die moeten worden gemaakt. Het besluit vormt het sluitstuk van een jaar lang onzekerheid in en over Groningen, maar het is tegelijkertijd het begin van een nieuw hoofdstuk in het boek Nederland gasland. Column Schokkend! Soms ben je gelukkig als wetenschapper. Vooral als er ontwikkelingen plaatsvinden die in jouw denkraam passen. Dit overkwam mij de afgelopen tijd, met als hoogtepunt de aankondiging van Minister Kamp dat de gasproductie uit Groningen zou worden aangepast door middel van een gerichte vermindering van de gaswinning ten behoeve van de veiligheid om daarmee het risico van aardbevingen te reduceren. Eerder waren het de ontwikkeling van schaliegas als booming fenomeen in de VS en de discussie rond de winning van schaliegas in Europa die naadloos pasten. Hoe ziet dat denkraam er uit, zult u zich afvragen. En wat maakt het anders dan andere denkramen? Daarvoor moeten we terug naar 1933, toen de economisch geograaf Erich Zimmermann een dik boek schreef, World Resources and Industries, waarin hij een studie maakte van de aard van natuurlijke hulpbronnen in de landbouw en de grondstoffen- en Aad Correljé is universitair hoofddocent Economie van Infrastructuren aan de TU Delft en verbonden aan het Clingendael International Energy Programme. energiesector. Anders dan anderen verwierp hij het idee van vaste voorraden van grondstoffen en hulpbronnen op de aarde, wachtend op het moment dat ze geoogst zouden worden, als voorwaarde voor welvaartsgroei. En dat is natuurlijk het perspectief van waaruit velen denken als het gaat om natuurlijke hulpbronnen. De aarde is eindig, de hoeveelheden materie liggen vast en de mate waarin die geoogst worden per jaar, al naar gelang de productiekosten, maakt het mogelijk om uit te rekenen wanneer het op is en het uit is met de welvaart. Zimmermann ontwikkelde een veel dynamischer perspectief, waarin hij stelt dat natuurlijke hulpbronnen er niet zijn, maar dat ze gemaakt worden door de mens. Mensen beschikken over de the mother of all other resources, namelijk de mogelijkheid om kennis en kunde te ontwikkelen waarmee ze neutral stuff kunnen omzetten in bruikbare natuurlijke hulpbronnen. Hiermee konden ze in eerste instantie elementaire behoeften bevredigen: eten, warmte, bescherming tegen de elementen. Later kwamen daar allerlei andere wensen bij. De essentie is echter dat het niet gaat om het stofje zelf, maar om de functie die dat stofje kan vervullen. Zimmermann schreef een functionele theorie over natuurlijke hulpbronnen. Ingenieuze mensen waren in toenemende mate in staat om allerlei, tot dan toe nutteloze, stofjes om te zetten in bruikbare materialen die de specifieke functies konden vervullen waar het uiteindelijk om te doen is. Tijdenlang was het bestaan van schaliegas bekend, maar de juiste combinatie van technologieën was nodig om het stofje economisch winbaar te maken. Ook degradeerden eens belangrijke materialen terug tot stofjes. Denk aan turf. Eens de energiebron van de Gouden Eeuw, tegenwoordig hooguit gebruikt als strooisel in een winterse tuin. Vervangen vanwege, enerzijds, de ontwikkeling van het menselijk vernuft om kolen te winnen en te gebruiken en, anderzijds, de waterwolf; ofwel het overstromings-gevaar van grote steden als Leiden en Haarlem als gevolg van het turfsteken en baggeren in lage delen van Nederland. Voor dat laatste aspect had Zimmermann minder oog. Het ging hem vooral om het menselijke vernuft ten aanzien van de techniek, de politiek en de regels van het spel die het oogsten van de hulpbronnen mogelijk maakte. Daarin zag hij de vooruitgang die stofjes tot bruikbare materialen zou maken en schaarste hooguit als een tijdelijk fenomeen. Een moderne versie van zijn functionele theorie van natuurlijke hulpbronnen zou laten zien dat dat vernuft ook tot het inzicht leidt dat bepaalde stofjes, hun oogstwijze en hun gebruik maatschappelijk ongewenste effecten kunnen hebben. Maar ook dat er vervolgens nieuwe oplossingen bedacht worden voor de functies die de verdoemde stofjes vervulden; denk aan asbest of kolen. Die oplossingen kunnen zowel een technische als een institutionele component hebben, of beide. Voor kolen kun je stellen dat het met die alternatieve technologieën wel goed zit. Maar het institutionele kader dat de rol van kolen op de energiemarkt zou moeten reduceren, dat werkt nog niet goed. Minster Kamp is verstandig en laat een modern Zimmermann-perspectief los op de schokkende gebeurtenissen in Groningen. Het is inderdaad belangrijk om te overwegen wat de nuttige functie van het stofje nog zou kunnen zijn, gegeven de mogelijkheden om het te oogsten en de behoefte om ongewenste effecten van de winning te minimaliseren of uit te sluiten. Zowel de technologie als de institutionele regels van het spel zullen daarbij op vernuftige wijze aangepast moeten worden. Het ging al niet meer om het maximaliseren van de productie tot het immense veld leeg is, en misschien moet de back-up functie voor de kleinere velden ook wel herzien worden en moeten we gas importeren, of meer gasopslagen bouwen. Gegeven een gerichte vermindering van de gaswinning ten behoeve van de veiligheid en binnen de bredere doelstellingen van energiebeleid en de Staatskas wordt er gezocht naar een nieuwe functionaliteit voor het Groningse gas, voor de zoveelste keer. Heel goed! Maar het maakt in ieder geval ook duidelijk dat de gasvoorziening uit Groningen en vermoedelijk overal - geen simpele functie is van vaste reserves, productiecapaciteit en kosten, vraag en de gasprijs. Dat eenvoudige denkraam werkt dus niet. Er is meer Colofon Energie Actueel is een uitgave van de Vereniging Energie-Nederland. Energie Actueel biedt achtergronden en opinies uit de wereld van energie en klimaat. De krant verschijnt 10 keer per jaar. Daarnaast is Energie Actueel digitaal beschikbaar, met binnen- en buitenlands nieuws en een scala aan columnisten: energieactueel.nl Redactieadres Energie-Nederland, Lange Houtstraat CW Den Haag T: E: Hoofdredactie Anne Sypkens Smit Bladmanagement & eindredactie PACT Public Affairs, Den Haag Redactie Noud Köper, Sjoerd Marbus, Sander Schilders Medewerkers Alexander Haje, Peter Westhof Columnisten Pieter Boot, Aad Correljé, Frank van den Heuvel, Coby van der Linde, Han Slootweg, Ad van Wijk Correspondenten Elro van den Burg (Polen), Jan van Etten (Frankrijk), Jan van Hoof (Duitsland), Frank Kools (Noord-Amerika), Jan Schils (Europese Unie, België), Arjan Schippers (Groot-Brittannië), Wim Verseput (Scandinavië), Marcel Vink (China) Vormgeving & opmaak Aandagt reclame & marketing, Almelo Druk & distributie Senefelder Misset Grafisch Bedrijf, Doetinchem Abonnementen Energie Actueel wordt kosteloos toegezonden aan personen in dienst van bedrijven die lid zijn van Energie-Nederland, in dienst van de rijksoverheid of een hoger onderwijsinstelling. Zij en overige geïnteresseerden kunnen zich abonneren via de website energieactueel.nl. Daar kunnen ook abonnementen worden opgezegd. Een betaald jaarabonnement kost 75,-. Abonnementsgelden worden namens de uitgever geïnd door Abonnementenland, Heemskerk. Adreswijzigingen Opzeggingen - Per post: Energie-Nederland / Energie Actueel Antwoordnummer 24603, 2490 WB Den Haag - Of per Advertentie-exploitatie Recent André van Beveren, Postbus JE Amsterdam T: F: E: Overname van artikelen uitsluitend toegestaan na toestemming van de hoofdredactie.

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd

Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd Regelingen en voorzieningen CODE 5.1.4.22 Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd bronnen vraag en antwoord ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I), 23.2.2011, www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID donderdag 19 maart 2015 Duurzaamheid Duiding en context Groningen heeft de ambitie om in 2035 een energieneutrale stad te zijn.

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Energiemarkt moet op de schop

Energiemarkt moet op de schop jeroen de haas Energiemarkt moet op de schop De liberalisering van de Europese energiemarkt heeft niet goed uitgewerkt voor Nederland, zegt Jeroen de Haas, bestuursvoorzitter van Eneco. Zitten we straks

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden Energie Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden De gemeenten in de regio Drechtsteden werken samen aan klimaat- en energiebeleid. Ingezet wordt op energiebesparing en toename van gebruik

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Slimme Netten Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Netbeheer Nederland (1) Netbeheer Nederland brancheorganisatie van alle elektriciteit-

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Lancering NVDE Question & Answers

Lancering NVDE Question & Answers Lancering NVDE Question & Answers Q: Waarom is NVDE opgericht? A: Met de oprichting van de NVDE is er nu een brede brancheorganisatie die de slagkracht van de sector zal vergroten. Negen verschillende

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 2 INHOUD Management samenvatting... 3 Respondenten... 3 Conclusies... 4 1. Inleiding... 6 2. Uitkomsten per vraag... 6 2.1 Energie en energiebesparing binnen de organisatie...

Nadere informatie

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam Context Klimaatprobleem Er is sprake van een wereldwijd klimaatprobleem, waarbij de temperatuur over de afgelopen decennia structureel is opgelopen. Deze trend wordt veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgas,

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei

Energieakkoord voor duurzame groei Energieakkoord voor duurzame groei Netwerkbijeenkomst Duurzame regionale energie Gelderland 15 januari 2014 Lodewijk de Waal Energieakkoord Wie zaten aan tafel? Inhoud presentatie Hoofdlijnen Energieakkoord

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

ZUINIGE ENERGIE EN KPN

ZUINIGE ENERGIE EN KPN ZUINIGE ENERGIE EN KPN KPN start op 30 oktober 2012 met nieuwe corporate campagne Het netwerk dat geeft om Nederland. Hierbij worden relevante maatschappelijke thema s belicht. In de eerste uiting, We

Nadere informatie

Datum 26 oktober 2012 Betreft Beantwoording vragen Kamerlid Mulder (CDA) over capaciteitsheffing energieleveranciers

Datum 26 oktober 2012 Betreft Beantwoording vragen Kamerlid Mulder (CDA) over capaciteitsheffing energieleveranciers > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Energie, Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594

Nadere informatie

Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp

Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp JBR Organisatie-adviseurs bv Energiebedrijven kunnen vóór 2020 in 4 mln. woningen 30% energie besparen Energiebedrijven

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

BUDGETENERGIE MEEST VOORDELIGE AANBIEDER

BUDGETENERGIE MEEST VOORDELIGE AANBIEDER NATIONAAL BESPAARONDERZOEK ENERGIE NOVEMBER 2013 BespaarWijzer.nl Conclusies Nederlandse huishoudens kunnen gemiddeld 283 per jaar besparen op de energiekosten Veel consumenten hebben nog een traditionele

Nadere informatie

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand?

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte 3 Hoe komt de prijs tot stand? De energierekening is voor vrijwel iedereen een belangrijk onderdeel van de maandelijkse

Nadere informatie

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045 Energieneutraal Veranderende overheid Waarde creëren Stadhuisplein Zichtbaar maken van innovatie Als duurzame stad Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst!

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Dames en heren, [Intro] Europa begint in Groningen. Zéker als het

Nadere informatie

30196 Duurzame ontwikkeling en beleid. 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020. Brief van de minister van Economische Zaken

30196 Duurzame ontwikkeling en beleid. 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020. Brief van de minister van Economische Zaken 30196 Duurzame ontwikkeling en beleid 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020 Nr. 380 Brief van de minister van Economische Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

Duurzame liberalisering in Nederland?

Duurzame liberalisering in Nederland? Duurzame liberalisering in Nederland? Inleiding De afgelopen jaren is de vraag naar groene stroom enorm gestegen. Maar er is in Nederland onvoldoende aanbod aan duurzaam elektriciteitsvermogen zoals windmolens,

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

Het energiesysteem verduurzaamt (Bron: ECN, Energie-Nederland en Netbeheer Nederland)

Het energiesysteem verduurzaamt (Bron: ECN, Energie-Nederland en Netbeheer Nederland) Het energiesysteem verduurzaamt (Bron: ECN, Energie-Nederland en Netbeheer Nederland) De energievoorziening gaat veranderen. De energiemarkten zijn sterk in beweging en dat leidt tot onzekerheden. De energiesector

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Kansen voor warmte Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Centrale boodschap Er is een groot potentieel aan duurzame warmte en warmtebesparing in Nederland beschikbaar. Per situatie

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Lokale energiecoöperatie

Lokale energiecoöperatie Lokale energiecoöperatie Stuwende kracht achter de de duurzame energietransitie van onderaf 1 Inhoud I. Visie II. De Energie Coöperatie III. Eemflow Energie VOF 2 Van Klimaat beleid naar Energie transitie

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Inleiding Energiesprong is een programma dat de Stichting Experimenten Volkshuisvesting (SEV) uitvoert in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken

Nadere informatie

Inbreng VEMW Open consultatie RLi Energieadvies 2050

Inbreng VEMW Open consultatie RLi Energieadvies 2050 Woerden, 29 mei 2015 Inbreng VEMW Open consultatie RLi Energieadvies 2050 Visie VEMW VEMW behartigt de belangen van de zakelijke energie- en watergebruikers in Nederland. Nederland kent al decennia een

Nadere informatie

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Inhoud Introductie Duurzame Energie Koepel en Sector beschrijving

Nadere informatie

5.2 Energiebesparing in de bestaande bouw: Op zoek naar een business case voor lokale initiatieven

5.2 Energiebesparing in de bestaande bouw: Op zoek naar een business case voor lokale initiatieven 5.2 Energiebesparing in de bestaande bouw: Op zoek naar een business case voor lokale initiatieven Alfons Ramb Energiek Leiden Rolf Steenwinkel Amsterdam Energie Ron de Graaf Hoom Renske den Exter - Hoom

Nadere informatie

Energiewende vs Energietransitie

Energiewende vs Energietransitie Energiewende vs Energietransitie Jan Rotmans Amsterdam, 23-09-2013 www.twitter.com/janrotmans Cijfermatige Trends Energiemix Duitsland versus Nederland Duitsland Nederland kolen 25% 7% olie 34% 56% aardgas

Nadere informatie

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER Rotterdammers besparen ruim 6% op hun totale energierekening door slimme meter en actief bekijken van hun verbruik via een display Slimme Meter In 2020 moeten netbeheerders zoals Stedin bij minimaal 80%

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Energie Transitie: traagheid en versnelling

Energie Transitie: traagheid en versnelling twitter.com/janrotmans Energie Transitie: traagheid en versnelling Den Haag, 26 Juni 2014 In welke fase zit energietransitie? Transitie naar Duurzame Energie Pre-development stage Through development stage

Nadere informatie

Businesscases zonne-energie: waar kan het, en wat levert het op?

Businesscases zonne-energie: waar kan het, en wat levert het op? Businesscases zonne-energie: waar kan het, en wat levert het op? Door: Ronald Franken en Maarten Corpeleijn (r.franken@atrive.nl / m.corpeleijn@atrive.nl) 3 september 2013 Ten geleide Met het nieuwe energie-akkoord

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Den Haag 26 februari 2007

Den Haag 26 februari 2007 Zijne Excellentie Mr. dr. J.P. Balkenende Minister-President Ministerie van Algemene Zaken Binnenhof 20 2513 AA DEN HAAG Briefnummer 07/10.419/FG/NG Den Haag 26 februari 2007 Excellentie, Het voorstel

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

Nederlandse Energie Maatschappij B.V.

Nederlandse Energie Maatschappij B.V. Factsheet: Nederlandse Energie Maatschappij B.V. Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel De heer H. Swinkels en de heer P. Schoen Leverancier elektriciteit Nederland - Omzet 0,4

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

Impact maatschappelijke rol van Eandis op nettarieven

Impact maatschappelijke rol van Eandis op nettarieven 31 maart 2011 Impact maatschappelijke rol van Eandis op nettarieven 1. Inleiding: samenstelling energiefactuur In de verbruiksfactuur van de energieleverancier zijn de kosten van verschillende marktspelers

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 1. Samenvatting en conclusies. 2. Bebouwde Omgeving. 3. Bedrijven & Industrie (inclusief Utiliteitsbouw) 4.

Inhoudsopgave. 1. Samenvatting en conclusies. 2. Bebouwde Omgeving. 3. Bedrijven & Industrie (inclusief Utiliteitsbouw) 4. CO 2 -monitor Haarlem 2013 De CO 2 -monitor heeft sinds 2012 heeft een andere opzet dan voorgaande jaren. Er is nu een management samenvatting waarin de grote lijnen en hoofdconclusies worden weergegeven

Nadere informatie

1. Samenvatting. 2. De Belgische energiemarkt. 2.1 Liberalisering van de energiemarkt

1. Samenvatting. 2. De Belgische energiemarkt. 2.1 Liberalisering van de energiemarkt PERSDOSSIER Inhoud 1. Samenvatting... 2 2. De Belgische energiemarkt... 2 3. Hoe maakt Poweo het verschil?... 3 4. Poweo: meest competitieve elektriciteitsaanbod in Wallonië volgens Test-Aankoop... 4 5.

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Lindenhove. Renovatie & Transformatie. Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove

Lindenhove. Renovatie & Transformatie. Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove Lindenhove Renovatie & Transformatie Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove ' Duurzaam & Comfortabel Met slimme combinaties van energiebesparende maatregelen en opwekking van duurzame energie komen

Nadere informatie

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Bevindingen van de marktconsultatie Team Long term Grid Planning Arnhem, 11 september 2013 Inhoudsopgave Vraagontwikkeling Ontwikkelingen grootschalige productievermogen

Nadere informatie

Nederland wordt slimmer met energie

Nederland wordt slimmer met energie Nederland wordt slimmer met energie SPEECH Bert de Vries, plv. Directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, NEBC 8 juni (uitgesproken door Jaco Stremler (plv. directeur Energie en Duurzaamheid)

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

actueel FORUM #03/12.02.09

actueel FORUM #03/12.02.09 actueel 18 Straks zonder stroom? Binnenkort is een groot deel van de energiebedrijven in buitenlandse handen... Tekst: Remko Ebbers, Jiska Vijselaar Foto: Marcel van den Bergh/Hollandse Hoogte en Robin

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt. platform woningcorporaties noord-holland noord

Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt. platform woningcorporaties noord-holland noord Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt platform woningcorporaties noord-holland noord Voorwoord Op 15 december 2011 is door ruim 20 corporaties uit de subregio s Noordkop, West-Friesland,

Nadere informatie

Welkom Energie besparen en opwekken met PV panelen ECOPARK DE LIMES, ALPHEN AAN DEN RIJN, 16 JULI 2015

Welkom Energie besparen en opwekken met PV panelen ECOPARK DE LIMES, ALPHEN AAN DEN RIJN, 16 JULI 2015 Welkom Energie besparen en opwekken met PV panelen ECOPARK DE LIMES, ALPHEN AAN DEN RIJN, 16 JULI 2015 Een beter klimaat begint bij jezelf! Erik de Ruijter, Coöperatie EnergiekAlphen SAMEN, LOKAAL EN DUURZAAM

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Inhoud Inleiding en leeswijzer... 4 1 Tevredenheid en vertrouwen van de consument... 5 2 Tevredenheid over

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Energieakkoord: Wij zijn aan zet!

Energieakkoord: Wij zijn aan zet! Energieakkoord: Wij zijn aan zet! Energieakkoord in het kort - Akkoord over energiebesparing binnen de SER tussen overheid, natuur- en milieuorganisaties, vakbonden, energieproducenten, netbeheerders,

Nadere informatie