Kenia. Economie. Bron: cross your borders

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Kenia. Economie. Bron: cross your borders"

Transcriptie

1 Kenia Economie Bron: cross your borders

2 De economie is cijfers KENIA NEDERLAND Totale bevolking 35 miljoen 16,6 miljoen Bruto nationaal product (BNP) $ 19,4 miljard $ 629 miljard BNP per hoofd van de bevolking $ 1600 $ BNP per hoofd van de bevolking (gecorrigeerd naar koopkracht) $ 450 $ Werkloosheid (officieel) 40% 5,7% Percentage van de bevolking dat moet rondkomen van een inkomen dat lager ligt dan de armoedegrens: Kenia < 1 dollar per dag, Nederland < 11 dollar per dag 50% 7% Percentage mensen werkzaam in: - landbouw - industrie & diensten 75% 25% 3% 97% Aandeel armste 10% van de bevolking in het Nationaal Inkomen 2% 3,8% Aandeel rijkste 10% van de bevolking in het Nationaal Inkomen 37,2% 25,1% Percentage werkzaam in informele sector 34% 13% Aantal tractoren in de landbouwsector Ontwikkelingshulp (Ontvangt) $ 367,8 miljard (Doneert) $ 5,4 miljard Munteenheid Keniaanse shilling (KES) Euro Inleiding Zoals je in de tabel kunt zien, leeft 50 procent van de Keniaanse bevolking onder de armoedegrens. De helft van de Kenianen heeft dus nauwelijks genoeg geld om rond te komen of leeft zelfs in extreme armoede. Hoe beter de economische ontwikkeling van een land, hoe meer mogelijkheden de mensen hebben om voor inkomsten te zorgen. Eén persoon kan echter weinig aan de economische situatie in het land veranderen. Daarvoor zijn grote inspanningen nodig van de Keniaanse regering, van andere landen en van internationale bedrijven en organisaties. Ook wordt er in dit informatieboekje ingegaan op de infrastructuur van Kenia. Een goede infrastructuur is een voorwaarde voor een ontwikkelde economie. In een economie is beweging nodig: mensen moeten zich kunnen verplaatsen, goederen moeten ergens geproduceerd kunnen worden en vervolgens vervoerd naar een andere plaats om afgewerkt of verkocht te worden. Ook informatie moet doorgegeven kunnen worden. Bij een gebrekkige infrastructuur wordt de ontwikkeling van een economie dus tegengehouden. Kenia - Economie 2

3 Landbouw Kenia is een echte landbouweconomie. Ruim 75% van de bevolking werkt in de landbouw. De meeste boeren produceren voedsel voor zichzelf en voor de lokale markt. Er zijn ook boeren die producten verbouwen die geëxporteerd worden naar het buitenland. Dat zijn vooral koffie, thee, katoen en bloemen. Graan is het enige landbouwproduct dat Kenia importeert, de rest produceert het zelf. De nadruk in de productie ligt op tarwe, ananas, suiker en groenten. Toch brengt het land nog niet voldoende voedsel op voor de Kenianen, want er is voortdurend honger in het land en juist ook onder boeren (zie ook het informatieboekje Gezondheidszorg). Kenianen verbouwen veel bloemen, voornamelijk in opdracht van Westerse bedrijven. Het is een snel groeiende sector in het land. De landbouw is erg kwetsbaar in Kenia. Er zijn vaak overstromingen of juist periodes van grote droogte waardoor oogsten mislukken (zie het informatieboekje Natuur en Milieu). Kleine Keniaanse boeren hebben niet de technologie om zich hiertegen te beschermen (bijvoorbeeld irrigatiesystemen om bij droogte het land te bevloeien). Als de oogst mislukt zit er voor de boeren niks anders op dan een heel jaar wachten op de volgende oogst. Ondertussen hebben sommige boeren dan nauwelijks iets om van te leven. Kleine boerenbedrijven hebben weinig moderne technologie voorhanden. Hierdoor zijn boeren veel meer afhankelijk van weersomstandigheden en halen ze minder uit de grond. Veel Kenianen hebben een klein stukje grond waarop ze groenten verbouwen om zelf te eten, of om te verkopen op de markt. Dit zijn heel kleinschalige landbouwbedrijfjes. Deze boeren zorgen voor het grootste deel voor hun eigen voedsel. Doordat ze hun oogst grotendeels zelf opeten, maken ze geen winst, en hebben ze geen geld om andere dingen te kopen. De helft van mensen op het platteland leeft van minder dan 1 euro per dag. Handel Dumping Keniaanse boeren die hun producten op de lokale markt willen verkopen hebben daar soms grote moeite mee, omdat ze niet kunnen concurreren met de spotgoedkope producten uit rijke landen. Vooral Keniaanse suikerboeren lijden verliezen, door de dumping van suiker uit rijke landen. Wat gebeurt er precies? Om te beginnen wordt er in de Verenigde Staten en West Europa teveel geproduceerd, zelfs meer dan wij met z n allen kunnen eten. De overheid koopt vervolgens die overschotten op, om ervoor te zorgen dat de boeren hun inkomsten behouden. De overheid kan er dan voor kiezen om de producten te vernietigen, of om ze voor spotprijzen te verkopen in ontwikkelingslanden. Dat laatste wordt dumping genoemd, en is desastreus voor de economie van een land. De Keniaanse regering heeft geen geld om de boeren daartegen te beschermen. En al zouden ze het willen, de rijke landen verbieden het via regels van machtige internationale organisaties. Op de foto s protesteren beroemdheden tegen dumping. Ook BN ers: via de EU maakt Nederland zich schuldig aan dumping van onder meer suiker en melk. Als gevolg van dumping staan de meeste suikerfabrieken in Kenia stil, terwijl het land de capaciteit heeft om vele tonnen suiker per jaar te produceren. 3 Kenia - Economie

4 Internationale handelkenia is goed in het produce- Kenia is goed in het produceren van onder andere katoen en suiker. Daar zou het land veel geld mee kunnen verdienen door het te exporteren. Boeren en handelaren kunnen hun gezin dan beter onderhouden en de regering kan investeren in de ontwikkeling van het land. Hoewel Kenia wel wat geld verdient met de export van katoen en suiker, zou dit veel meer kunnen zijn. Dat dit niet gebeurt, komt omdat de wereldmarkt een onrechtvaardige handelssituatie kent. Mensen uit rijke en machtige landen in de wereld willen zelf graag overal vrij kunnen handelen met producten en diensten waar zij sterk in zijn. Zo kunnen ze immers veel geld verdienen. Maar er zijn ook producten, vooral landbouwproducten zoals katoen, waar boeren uit landen als Kenia goed in zijn. Die zouden dan dus eigenlijk ook vrij mogen worden verhandeld. Maar hier steken de regeringen van rijke landen, waaronder Nederland, een stokje voor. Als de Keniaanse boeren overal hun katoen zouden mogen verkopen, dan zouden boeren uit het Westerse land namelijk hun baan kunnen verliezen. Dus moeten de Keniaanse boeren hiervoor invoerrechten betalen. (Links) Door de invoerrechten moeten boeren uit ontwikkelingslanden hun prijzen laten stijgen als ze hun producten in Westerse landen willen verkopen. (Rechts) Dankzij de subsidies kunnen boeren uit Westerse landen hun prijzen laten dalen. Keniaanse boeren kunnen door dit systeem moeilijk verkopen op de internationale markt en zij hebben daardoor minder inkomsten. Over dit probleem kun je meer lezen in het achtergrondartikel op de website van Cross Your Borders. Behalve dat Kenia producten exporteert (verkoopt) naar het buitenland, importeert het ook goederen. Dat zijn vooral graan en industriële producten. Kenia koopt echter meer dan het verdient. In het schema hieronder is te zien hoe groot het verschil is Import Export Tekort Buitenlandse handel (in Amerikaanse dollars) Industrie en mijnbouw Er is nauwelijks industrie en mijnbouw te vinden in Kenia. Er zijn wel een aantal industriële gebieden rondom de steden Mombasa en Nairobi. De meeste fabrieken hebben te maken met het verwerken van landbouwproducten. Het is echter niet veel en dus moet Kenia de meeste industriële producten uit andere landen importeren. Industriële producten zijn erg duur, wat mede bijdraagt aan het tekort dat je hierboven al in de tabel kon zien. Mijnbouw is er ook nauwelijks in Kenia. In de bodem van Kenia zijn niet veel belangrijke grondstoffen gevonden. Daarnaast ontbreekt het aan kapitaal om flink in mijnbouw (en industrie) te investeren. Een elektronicawinketje in Kenia. Producten als televisies en fotocamera s zijn voor Kenianen erg duur. De import verloopt in dollars, maar Kenianen betalen in hun shilling. Doordat de Keniaanse munt een lage waarde heeft ten opzichte van de dollar, zijn de producten in verhouding heel duur. Kenia - Economie 4

5 Investeren Om economische vooruitgang te kunnen boeken is investeren van groot belang. Investeren betekent dat je ergens tijd of geld insteekt waarvan je pas op een later moment de vruchten kunt plukken. Door nu op school te zitten investeer je bijvoorbeeld in je eigen toekomst; over een aantal jaar kun je als alles meezit daardoor een goede baan krijgen. Hetzelfde geldt eigenlijk voor een bedrijf of een economie: je moet er eerst geld insteken voordat je er geld uit kunt halen. Omdat de Keniaanse regering zelf niet in staat is voldoende te investeren in haar eigen economie, is het land afhankelijk van investeringen vanuit het buitenland. De afgelopen jaren werd er vrij veel geïnvesteerd in Kenia, maar er zijn nog wel beperkingen: De onrust en het geweld dat uitbrak na de verkiezingen in 2007 schaadde ook de bedrijven daar. Westerlingen vluchtten weg uit het land. Bureaucratie Om iets geregeld te krijgen moet je je in Kenia door een oerwoud aan regels en procedures werken. Vaak sluiten de regels en procedures niet goed op elkaar aan of spreken ze elkaar zelfs tegen. Soms zijn de regels ook zo vaag dat ze telkens op verschillende manieren uitgelegd worden. Politieke instabiliteit. Een investeerder wil er vanuit kunnen gaan dat het rustig blijft in het land en in Kenia is dit niet het geval. Er is veel bureaucratie: regeltjes waaraan investeerders zich dienen te houden. Corruptie. Lees hier meer over in het informatieboekje Politiek. Werkvergunningen zijn schaars voor buitenlanders: het is soms lastig om Kenia binnen te komen en er te werken. Ook de hoge criminaliteit, de slechte staat van de infrastructuur en de relatief hoge kosten van elektriciteit en water spelen een grote rol. Schulden Al eerder is opgemerkt dat de Keniaanse regering zelf niet voldoende kan investeren. Dit komt onder andere doordat er zoveel Kenianen in de informele sector werken en de regering daardoor weinig belastinginkomsten heeft. Hierover meer op de volgende pagina. Daarbij komt echter ook nog dat het land hoge schulden heeft aan buitenlandse regeringen en banken. Het grootste deel van deze schulden is ontstaan in de jaren zeventig. Kenia heeft een staatsschuld van 7,4 miljard US dollar. Hierover moet de staat ieder jaar rente betalen. Dit geld kan dan niet geïnvesteerd worden in de economie. De rente is zo hoog, dat de Keniaanse overheid nauwelijks aan het aflossen van de schuld toekomt. Hoge schulden zijn een probleem waar veel ontwikkelingslanden mee te maken hebben. Lees hier meer over op de Cross Your Borders website. Lenen van de burgers Als je het zou opzoeken zul je zien dat de Nederlandse regering een veel hogere staatsschuld heeft dan Kenia. Nederland kan zich echter hogere schulden veroorloven omdat de regering niet alleen geld leent van het buitenland, maar ook van haar eigen burgers. Nederlandse bedrijven en rijke zakenlieden kunnen zelf in de Nederlandse staat investeren door staatsobligaties te kopen. De regering betaalt hierover ook rente. Deze rente wordt van tevoren vastgesteld. De prijs van de staatsobligaties wordt in Nederland bij de staatsschuld opgeteld. In Kenia zijn niet genoeg rijke mensen en grote bedrijven om in de regering te investeren. 5 Kenia - Economie

6 Arbeid Diensten Veel Kenianen die geen boer zijn, werken in de dienstensector. Hierin vindt je baantjes als taxichauffeur en hotelbediende (commerciële diensten), maar ook verplegers en leraren (niet-commerciële diensten). De dienstensector is erg aan het groeien de laatste jaren. Er komen meer ziekenhuizen en scholen en daardoor ook meer baantjes voor verplegers en leraren. De commerciële diensten groeien echter het hardst. Dit komt vooral door de groei van toerisme. Hier zitten veel eenmalige en slecht betaalde baantjes bij. Schoenen poetsen op straat, safari tours verkopen aan toeristen, de weg naar een waterval wijzen of een uurtje op een auto passen. Je kunt het zo gek niet bedenken. Maar er zijn ook vastere beroepen, zoals taxichauffeurs, hotelbedienden en gidsen. Toch zijn ook deze laatstgenoemde banen vrij kwetsbaar. Iedereen is afhankelijk van toeristen en toeristen komen niet altijd. Als er bijvoorbeeld politieke onrust is, of als er een natuurramp is gebeurd, dan blijven toeristen soms voor een lange tijd weg. Veel banen binnen de dienstensector zijn te vinden in het toerisme. De Keniaanse stranden en wildparken trekken ieder jaar honderdduizenden bezoekers en er wordt jaarlijks een miljard dollar mee verdiend. Het toerisme staat of valt echter met het imago van het land. Toen er eind 2007 gevechten uitbraken (zie het informatieboekje Politiek) nam het aantal toeristen flink af. Het trekt nu weer bij, maar het imago van Kenia als veilig en stabiel land is wel geschaad. Informele sector Een groot deel van de Keniaanse beroepsbevolking (de mensen die kunnen werken) werkt in de informele sector. Deze mensen staan bij de overheid niet geregistreerd als werkenden en betalen dus ook geen inkomstenbelasting. In Nederland heet dit zwart werken en is het verboden. In Kenia is het aantal mensen dat zwart werkt echter zo groot, dat het moeilijk te verbieden is. De beroepsbevolking van Kenia telt 11 miljoen mensen, 4,1 miljoen daarvan werkt in de informele sector. Zwart werk is niet alleen moeilijk te verbieden in Kenia omdat het zoveel voorkomt, maar ook omdat er gewoon niet zoveel formele banen zijn. In Kenia is veel werkloosheid, slechts 1,4 miljoen mensen hebben een formele baan. Volgens officiële cijfers is 40% van de Keniaanse bevolking werkloos. Als we daar het geschatte aantal zwartwerkers vanaf trekken, blijft er ongeveer 25% over die helemaal geen baan heeft. Het lastige van deze grote informele sector is dat de regering hierdoor veel geld aan inkomstenbelasting misloopt. Hier komt nog bij dat de meeste mensen op het platteland ook geen belasting betalen. Deze mensen hebben vaak geen geld en ze werken vooral voor zichzelf. Veel van deze mensen staan ook niet geregistreerd bij de regering, zoals Nederlanders allemaal geregistreerd staan bij de burgerlijke stand. Zij kunnen dus ook niet opgeroepen worden om belasting te betalen. In de informele sector vind je ongeschoolde baantjes waar je weinig mee verdient, zoals straatverkoper. Kenia - Economie 6

7 Werkgelegenheid Het vinden van werk is moeilijk voor zowel geschoolde als ongeschoolde Kenianen. Als ze een baan vinden worden ze vaak slecht betaald, terwijl ze hele lange dagen maken. Vooral ongeschoolde mensen komen ook vaak terecht in heel zwaar en soms gevaarlijk werk waarbij de arbeidsomstandigheden zeer slecht zijn. Een voorbeeld van werk onder slechte omstandigheden, is het werken op plantages. De arbeiders wonen meestal op de plantages, in heel kleine huisjes met soms maar één toilet voor wel 50 mensen. Op plantages wordt ook vaak gewerkt met gif, om ongedierte te doden. Dit gif kan ook gevaarlijk zijn voor mensen. Aan Keniaanse arbeiders wordt niet altijd verteld hoe ze met het gif moeten werken, waardoor ze soms ziek worden. Steeds meer mensen van het platteland vertrekken naar de steden op zoek naar werk. Er is echter niet genoeg werk en velen belanden in armoede: werkloosheid en wonen in de sloppenwijken. Volgens schattingen werken ongeveer 1,9 miljoen Keniaanse kinderen. Veel kinderen werken in huishoudens of de landbouw. Kinderen maken vaak lange werkdagen, waardoor ze geen mogelijkheden hebben om te spelen, zich te ontspannen of onderwijs te volgen. Daarbij doen ze het werk dat anders door volwassenen zou kunnen worden gedaan, die nu werkloos zijn. Voor het werk dat kinderen doen krijgen ze vaak maar een zeer geringe vergoeding. De infrastructuur in cijfers KENIA NEDERLAND Oppervlakte land km² km2 Lengte verharde wegennet totaal per km km 630 km km km Lengte spoorwegennet totaal per km km 48 km km 829 km Lengte waterwegennet 0 km km Aantal havens 3 12 Electriciteitsgebruik per inwoner per jaar 125 kwh kwh Aantal mensen dat schoon drinkwater bij huis heeft stad platteland 89% 46% 100% Aantal mobiele telefoons 6,5 miljoen 15,8 miljoen Internetgebruikers totaal als % van de bevolking 2,77 miljoen 7,9% 10,9 miljoen 66,3% 7 Kenia - Economie

8 Vervoer en transport Als je in Kenia op vakantie gaat, zul je het idee krijgen dat de infrastructuur in goede conditie is. Rijke toeristen kunnen gebruik maken van verschillende luchthavens en reizen met transport dat in handen is van reisorganisaties. Voor de Kenianen zelf is het minder goed geregeld. Wegen zijn de belangrijkste transportaders, 70% van het goederenvervoer gaat over wegen. Maar het wegennet is weinig uitgebreid en is in veel gebieden niet verhard. Vroeger werd er ook veel gebruik gemaakt van treinen voor het vervoer van mensen en goederen. Tegenwoordig worden deze echter nog maar weinig gebruikt. Dit komt onder andere door het feit dat de spoorwegen erg slecht beheerd worden door verschillende spoorwegmaatschappijen. Vervoer en transport over de weg is vaak goedkoper en veiliger. Zware vrachtwagens zijn echter niet goed voor de wegen en veroorzaken op den duur veel schade. Voor internationaal transport kan Kenia wel de zee gebruiken. Er zijn een aantal grote havens in de stad Mombasa. Deze havens lopen echter qua modernisering erg achter op de rest van de wereld. Ook klagen buitenlandse bedrijven vaak dat de organisatie er erg slecht geregeld is. Er is een belangrijke oorzaak van de slechte ontwikkeling en onderhoud van de infrastructuur. Deze is dat bedrijven die zich hiermee bezig houden vaak de enige zijn en nauwelijks concurrentie ervaren. Veel bedrijven, zoals de spoorwegmaatschappij, hebben een monopoliepositie. Dit houdt in dat er geen ander bedrijf is dat hetzelfde doet als zij. Hierdoor zijn ze niet gemotiveerd om goed werk te verrichten. Tegenwoordig komen verbeteringen aan de Keniaanse infrastructuur vooral tot stand door (buitenlandse) projecten die opgezet worden met geld van donateurs. Hoe goed het wegennet is, verschilt enorm per regio. In het meer verstedelijkte gebied rondom de hoofdstad en het noordwesten van het land is het wegennet vrij goed ontwikkeld. In het noorden, noordoosten en het kustgebied zijn echter maar erg weinig verharde wegen en gebruiken mensen eenvoudige manieren van transport. Voorzieningen Energie en electriciteit Bij de infrastructuur horen ook elektriciteitscentrales, drinkwaterinstallaties en rioleringssystemen. Veel Kenianen kunnen geen gebruik maken van deze voorzieningen. Vooral in plattelandsgebieden en sloppenwijken zijn er weinig voorzieningen. Laten we eerst eens kijken naar de elektriciteitsvoorzieningen. De afwezigheid van steenkool, aardgas en aardolie in Kenia is problematisch voor de eigen energievoorziening. Voor energie is het land grotendeels (voor 70%) afhankelijk van geïmporteerde aardolie. Dit is natuurlijk veel duurder en onzekerder dan wanneer je de grondstoffen in je eigen land kunt delven. Een van de vele dorpen in Kenia waar simpelweg de infrastructuur voor water, elektriciteit en riolering ontbreekt. Kenia - Economie 8

9 Kenia kan wel zelf elektriciteit opwekken. De meeste elektriciteit (ongeveer 70%) wordt opgewekt in waterkrachtcentrales. Er liggen vijf grote waterkrachtcentrales aan de rivier Tana. Deze centrales leveren echter niet altijd een constante hoeveelheid elektriciteit. Door droogte en slecht georganiseerde onderhoudswerkzaamheden, werken sommige centrales vaak slechts op halve kracht. Arme gezinnen proberen geld te verdienen door bomen te kappen en het hout te verkopen als energiebron. Jaarlijks verdwijnen er op deze manier zeer veel hectares aan bos (zie het informatieboekje Natuur en Milieu). Probeer je het dagelijks leven van de gemiddelde Keniaan voor te stellen: geen waterleiding, geen lampen, geen wasmachine, geen magnetron Deze levenswijze heeft voordelen, want het is bijvoorbeeld minder energieverspillend. Dagelijkse activiteiten zoals koken en water halen, nemen echter wel veel tijd in beslag, vooral van meisjes en vrouwen. Watervoorziening De droogtes waar Kenia mee te maken heeft worden niet altijd veroorzaakt door een echt gebrek aan water, maar soms ook door een gebrek aan bereikbaar water. Water is te vinden op de vreemdste plekken, waar je het helemaal niet verwacht. Zo bevinden zich in de woestijn vaak grote waterreservoirs onder de grond. Om toegang te krijgen tot dat water moet je echter wel weten waar het zit, hoe je het kunt bereiken en hoe je het eventueel op kunt slaan. Je kunt je voorstellen dat dit erg ingewikkeld is, en dat in Kenia door de lage economische ontwikkeling de mogelijkheden om dit te doen beperkt zijn. In Kenia zijn wel een aantal projecten aan de gang om grote wateropslagplaatsen te creëren in de droge gebieden. Dit gebeurt echter voornamelijk door buitenlandse projectontwikkelaars, met buitenlands geld. Soms maakt het deel uit van de ontwikkelingshulp. De projecten zijn kleinschalig en bieden hulp aan kleine groepen mensen. Communicatiemiddelen Hoewel nog steeds veel Kenianen verstoten blijven van informatie door het ontbreken van telefoonlijnen en kabels, zorgen draadloos internet en mobiele telefonie ervoor dat het steeds beter gaat. Kenia is een van de meest ontwikkelde landen wat betreft internet in het deel van Afrika onder de Sahara. 1 op de 84 inwoners heeft de kans tenminste één keer in de paar maanden toegang te hebben tot internet. Dit zijn wel grotendeels bewoners van steden. En ook hier moeten mensen het nog vooral hebben van de internetcafés, omdat nog bijna niemand thuis internet heeft. Dit komt omdat er nog te weinig geld en mogelijkheden zijn om internet overal aan te sluiten. Mobiele telefonie wordt steeds gebruikelijk en belangrijker, ook op het platteland van Kenia. 9 Kenia - Economie

Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens?

Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens? Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens? 8.1 Waarom handel met het buitenland? Importeren = het kopen van goederen en diensten uit het buitenland. Waarom? -Goedkoper of van betere kwaliteit -Bepaalde

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

Internationale handel H7 1. Internationale handel. Waarom importeren: 25-2-2013. Waar komt het vandaan?

Internationale handel H7 1. Internationale handel. Waarom importeren: 25-2-2013. Waar komt het vandaan? Internationale handel H7 1 Waar komt het vandaan? Economie voor het vmbo (tot 8,35 m.) Internationale handel Importeren = invoeren (betalen) Exporteren = uitvoeren (verdienen) Waarom importeren: Meer keuze

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-BB 2004

Examenopgaven VMBO-BB 2004 Examenopgaven VMBO-BB 2004 tijdvak 2 dinsdag 22 juni 11.30 13.00 uur ECONOMIE CSE BB Naam kandidaat Kandidaatnummer Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit

Nadere informatie

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit DAAR PLUKKEN DE BOEREN DE VRUCHTEN VAN HET SUCCES VAN GRUPO HUALTACO Groenten en fruit zijn niet alleen gezond voor ons lichaam, maar ook voor de wereldeconomie. De groente- en fruitsector is een van de

Nadere informatie

En de boerin uit Namibië? (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig)

En de boerin uit Namibië? (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) En de boerin uit Namibië? (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) In een rollenspel ervaren de deelnemers de invloed van beleidsbeslissingen in het ene land op het leven van mensen in een ander land. De meerderheid

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

H1: Economie gaat over..

H1: Economie gaat over.. H1: Economie gaat over.. 1: Belangen Geld is voor de economie een smeermiddel, door het gebruik van geld kunnen we handelen, sparen en goederen prijzen. Belangengroep Belang = Ze komen op voor belangen

Nadere informatie

Lesbrief Iedereen betaalt belasting

Lesbrief Iedereen betaalt belasting Lesbrief Iedereen betaalt belasting inleiding Iedereen betaalt belasting» waar komt het geld vandaan?» waar gaat het geld naar toe?» nederland, europa en de wereld» Iedereen betaalt belasting 1 Iedereen

Nadere informatie

INDONESIË. Sociaaleconomische positie en ontwikkelingen

INDONESIË. Sociaaleconomische positie en ontwikkelingen INDONESIË Sociaaleconomische positie en ontwikkelingen Structuur [1/2] De kandidaat kan gebiedskenmerken van een ontwikkelingsland beschrijven en analyseren. Het betreft: a. sociaal-geografische en fysisch-geografische

Nadere informatie

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen Slides en video s op www.jooplengkeek.nl Goede tijden, slechte tijden Soms zit het mee, soms zit het tegen 1 De toegevoegde waarde De toegevoegde waarde is de verkoopprijs van een product min de ingekochte

Nadere informatie

Naam: INDIA EN ARMOEDE

Naam: INDIA EN ARMOEDE Naam: INDIA EN ARMOEDE In India is het verschil tussen arme en rijke mensen erg groot. Een klein deel van de Indiërs is heel rijk. Maar de meeste mensen zijn er erg arm. Ze werken hard voor weinig geld

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBOGL en TL 2008 tijdvak 2 economie CSE GL en TL 8000452608b Schuld en boete Informatiebron 1 Kredietkosten Geleend geld Rente per maand 15.000 125,00 20.000 150,00 25.000 187,50 15.000 150,00

Nadere informatie

Eindexamen economie vmbo gl/tl 2006 - II

Eindexamen economie vmbo gl/tl 2006 - II BEOORDELINGSMODEL Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend. HET GROTE ONDERNEMERSSPEL 1 B 2 A 3 maximumscore 2 Voorbeeld van een juiste berekening: Loonkosten in twee jaar:

Nadere informatie

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade Wat is Fairtrade EERLIJKE HANDEL STAAT VOOROP KEURMERK INTERNATIONALE SAMENWERKING HANDEL GEMEENTE DUURZAAMHEID Een beter leven Veel boeren en arbeiders in arme landen (ook wel ontwikkelingslanden ) hebben

Nadere informatie

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK 7 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK 7 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK Eindredactie: Carla Wiechers Leerlijnen: Mark van Heck Auteurs: Meie Kiel, Jacques van der Pijl, Maril Rijks THEMA 4 thema 4 les 1 Volop

Nadere informatie

Programma 5/Pacifisch Azië/Teleac NOT Filippijnen: weg uit de landbouw, maar hoe?

Programma 5/Pacifisch Azië/Teleac NOT Filippijnen: weg uit de landbouw, maar hoe? Programma 5/Pacifisch Azië/Teleac NOT Filippijnen: weg uit de landbouw, maar hoe? Korte inhoud van het tv-programma In het vijfde programma brengen we een bezoek aan de Filippijnen. Ongeveer de helft van

Nadere informatie

een wereld apart Vanuit aardrijkskundige (= geografische) invalshoek

een wereld apart Vanuit aardrijkskundige (= geografische) invalshoek een wereld apart Vanuit aardrijkskundige (= geografische) invalshoek Wat is aardrijkskunde op zoek naar een verklaring voor de ruimtelijke verschijnselen aan het aardoppervlak. Beschrijvende vragen: bodem

Nadere informatie

Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp!

Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp! Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp! Haring! Verse haring! Wie maakt me los! Ik heb verse haring! Ha... ja, nou heb ik jullie aandacht, hè? Sorry, ik ben uitverkocht. Vandaag geen haring

Nadere informatie

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering.

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering. Top 100 vragen. De antwoorden! 1 Als de lonen stijgen, stijgen de productiekosten. De producent rekent de hogere productiekosten door in de eindprijs. Daardoor daalt de vraag naar producten. De productie

Nadere informatie

Valutamarkt. De euro op koers. Havo Economie 2010-2011 VERS

Valutamarkt. De euro op koers. Havo Economie 2010-2011 VERS Valutamarkt De euro op koers Havo Economie 2010-2011 VERS 2 Hoofdstuk 1 : Inleiding Opdracht 1 a. Dirham b. Internet c. Duitsland - Ierland - Nederland - Griekenland - Finland - Luxemburg - Oostenrijk

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. 3.1 De grens over. www.jooplengkeek.nl. Wat is export? Wat is import? Vraag1

Hoofdstuk 3. 3.1 De grens over. www.jooplengkeek.nl. Wat is export? Wat is import? Vraag1 www.jooplengkeek.nl 3.1 De grens over Hoofdstuk 3 Wat is export? Wat is import? Vraag1 1 Vraag 2 a) 1) (Meer) personeel in het hotel. 2) Meer werk bij leveranciers, bijvoorbeeld bij een bakker die brood

Nadere informatie

Essay door Jojanneke Scheepers

Essay door Jojanneke Scheepers Waarom is er (nog steeds) op grote schaal honger en armoede in de wereld en hoe kunnen armoede en onderontwikkeling worden bestreden in een globaliserende wereld? Essay door Jojanneke Scheepers September

Nadere informatie

Antwoorden stencils OPGAVE 1 11.313 pond. (36,41%) 1,48 miljard als het BNP in procenten harder is gestegen dan het bedrag in ponden in procenten

Antwoorden stencils OPGAVE 1 11.313 pond. (36,41%) 1,48 miljard als het BNP in procenten harder is gestegen dan het bedrag in ponden in procenten Antwoorden stencils OPGAVE 1 1. Nominaal Inkomen 1996 = 25,34 miljard pond x 1,536 = 38,92224 miljard pond Bevolkingsomvang 1996 = 3.340.000 x 1,03 = 3.440.200 Nominaal Inkomen per hoofd = 38,92224 miljard

Nadere informatie

Eindexamen vmbo gl/tl economie 2011 - II

Eindexamen vmbo gl/tl economie 2011 - II Beoordelingsmodel Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt 1 scorepunt toegekend. MINpunten 1 maximumscore 1 2 / 6 x 100 % = 33,3% 2 maximumscore 1 Voorbeeld van een juiste reden: Klantenbinding:

Nadere informatie

Eindexamen economie havo II

Eindexamen economie havo II Opgave 1 Buitenland en overheid in de kringloop In de economische wetenschap wordt gebruikgemaakt van modellen. Een kringloopschema is een model waarmee een vereenvoudigd beeld van de economie van een

Nadere informatie

PROTOS onderschrijft volop de Millenniumdoelstellingen!

PROTOS onderschrijft volop de Millenniumdoelstellingen! PROTOS onderschrijft volop de Millenniumdoelstellingen! De doelstellingen van PROTOS zijn de armsten onder ons te voorzien van rechtvaardig, duurzaam en participatief drinkwater, water voor landbouw, en

Nadere informatie

Module 8 havo 5. Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging

Module 8 havo 5. Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging Module 8 havo 5 Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging Economische conjunctuur hoogconjunctuur Reëel binnenlands product groeit procentueel sterker dan gemiddeld. laagconjunctuur Reëel binnenlands product groeit

Nadere informatie

Examen VMBO-KB. economie CSE KB. tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VMBO-KB. economie CSE KB. tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VMBO-KB 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur economie CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 37 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 44 punten te behalen. Voor

Nadere informatie

Kenia. Natuur en Milieu. Bron: cross your borders

Kenia. Natuur en Milieu. Bron: cross your borders Kenia Natuur en Milieu Bron: cross your borders Inleiding In Nederland leven we met een groot natuurprobleem: ons land ligt gedeeltelijk onder de zeespiegel. Nu door klimaatverandering de zeespiegel stijgt,

Nadere informatie

Informatie 10 januari 2015

Informatie 10 januari 2015 Informatie 10 januari 2015 ARMOEDE: FEITEN EN CIJFERS ARMOEDE WERELDWIJD Wereldwijd leven ongeveer 1,2 miljard mensen in absolute armoede leven: zij beschikken niet over basisbehoeften zoals schoon drinkwater,

Nadere informatie

Examen VMBO-BB 2005 ECONOMIE CSE BB. tijdvak 1 donderdag 2 juni 9.00 10.30 uur. 12-10-2004 Versie vaststelling. Naam kandidaat Kandidaatnummer

Examen VMBO-BB 2005 ECONOMIE CSE BB. tijdvak 1 donderdag 2 juni 9.00 10.30 uur. 12-10-2004 Versie vaststelling. Naam kandidaat Kandidaatnummer Examen VMBO-BB 2005 12-10-2004 Versie vaststelling tijdvak 1 donderdag 2 juni 9.00 10.30 uur ECONOMIE CSE BB Naam kandidaat Kandidaatnummer Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Dit examen bestaat

Nadere informatie

Aardrijkskundeproefwerk Hoofdstuk 6. Vakantielanden

Aardrijkskundeproefwerk Hoofdstuk 6. Vakantielanden Aardrijkskundeproefwerk Hoofdstuk 6 Vakantielanden Het klimaat is in Zuid-Europa anders dan in Nederland. In de zomer is het er warm en droog, in de winter is het er ongeveer zoals zomers in Nederland.

Nadere informatie

Congresvoorstel 4e Landelijk Congres 12 december 2015

Congresvoorstel 4e Landelijk Congres 12 december 2015 Congresvoorstel 4e Landelijk Congres 12 december 2015 Het Landelijk Bestuur vraagt het congres om in te stemmen met de onderstaande programmapunten. Het Landelijk Bestuur legt de volgende ontwerpteksten

Nadere informatie

WERELD. 4 havo 1 Wereldbeeld 1-2

WERELD. 4 havo 1 Wereldbeeld 1-2 WERELD 4 havo 1 Wereldbeeld 1-2 Op de grens Een reis vol gevaren Ga naar www.nos.nl typ de zoekterm Ciudad Juarez in en bekijk een van de videofragmenten over deze gevaarlijkste stad ter wereld. Op de

Nadere informatie

Uitzicht op de heuvels 10 km van Kabaya Uitzicht op de heuvels ten noorden van Kabaya. Ongeveer 7 km van het dorp.

Uitzicht op de heuvels 10 km van Kabaya Uitzicht op de heuvels ten noorden van Kabaya. Ongeveer 7 km van het dorp. Verblijf van Tautvydas Rindzevicius in Kabaya/RWANDA in het kader van het bezoek aan wezen en kwetsbare kinderen gesponsord door de Jyambere stichting. Inleiding Tijdens de periode van juli-augustus 2015,

Nadere informatie

Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel

Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel Millenniumdoelstelling 7: Een duurzaam leefmilieu 1 Inhoud Voorwoord... 3 Waterproblemen in Namibië... 4 Acties ter plaatse... 7 Waterschaarste... 8 Voeg de afbeelding

Nadere informatie

3.2 De omvang van de werkgelegenheid

3.2 De omvang van de werkgelegenheid 3.2 De omvang van de werkgelegenheid Particuliere bedrijven en overheidsbedrijven nemen mensen in dienst. Collectieve sector = Semicollectieve sector = De overheden op landelijk, provinciaal en lokaal

Nadere informatie

Verdieping: Kan een land failliet gaan?

Verdieping: Kan een land failliet gaan? Verdieping: Kan een land failliet gaan? Korte omschrijving werkvorm De leerlingen lezen fragmenten uit artikelen over wat het betekent als Griekenland failliet gaat en maken daar verwerkingsvragen over.

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Wat is de belangrijkste reden dat grote bedrijven zich vestigen in India?

Wat is de belangrijkste reden dat grote bedrijven zich vestigen in India? Op Prinsjesdag presenteert de minister van Financiën een overzicht van verwachte uitgaven en inkomsten. Hoe noemen we dat? De (rijks)begroting Wat is de belangrijkste reden dat grote bedrijven zich vestigen

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

WE FEED THE WORLD. Achtergronden bij. Een film van Erwin Wagenhofer, Oostenrijk, 2005 www.wefeedtheworld.nl

WE FEED THE WORLD. Achtergronden bij. Een film van Erwin Wagenhofer, Oostenrijk, 2005 www.wefeedtheworld.nl Achtergronden bij WE FEED THE WORLD Een film van Erwin Wagenhofer, Oostenrijk, 2005 www.wefeedtheworld.nl Meer weten over We feed the world? Zelf bijdragen aan een mens-, dier- en milieuvriendelijke landbouw?

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 NIVEAU: EXAMEN: HAVO 2001-II De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen

Nadere informatie

De overheid geeft (te)veel uit? Weet u hoeveel

De overheid geeft (te)veel uit? Weet u hoeveel Page 1 of 6 Gepubliceerd op DeWereldMorgen.be (http://www.dewereldmorgen.be) De overheid geeft (te)veel uit? Weet u hoeveel en aan wat? door Phi-Rana di, 2013-11-12 15:45 Phi-Rana Er wordt vaak gezegd

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

Boek 4 Hoofdstuk 7: De overheid en ons inkomen

Boek 4 Hoofdstuk 7: De overheid en ons inkomen Boek 4 Hoofdstuk 7: De overheid en ons inkomen Valt het mee of tegen? a Als Yara een appartement koopt moet ze een hypotheek afsluiten. Hiervoor betaalt ze iedere maand een bepaald bedrag. Dit zijn haar

Nadere informatie

1,6 miljoen. Fairtrade in het Zuiden 87,7% 12,3% leden. kleinschalige boeren. arbeiders. kleinschalige boeren en arbeiders binnen Fairtrade.

1,6 miljoen. Fairtrade in het Zuiden 87,7% 12,3% leden. kleinschalige boeren. arbeiders. kleinschalige boeren en arbeiders binnen Fairtrade. Jaarcijfers Fairtrade in het Zuiden arbeiders en Dit zijn cijfers die verzameld zijn in op basis van auditrapporten van FLO Cert. Ze zijn verwerkt door Fairtrade International in en gepubliceerd begin

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores. Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend.

Vraag Antwoord Scores. Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend. Beoordelingsmodel Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend. Snoepen op het Christiaan Hagen College 1 A 2 maximumscore 2 Voorbeelden van juiste eigenschappen (twee van de

Nadere informatie

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Informatie voor basisschoolleerlingen uit groep 5 t/m 8 Wat kun je hier vinden? 1. Jouw spreekbeurt over de Millenniumdoelen 2. Waarom zijn er Millenniumdoelen 3.

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores. Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend.

Vraag Antwoord Scores. Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend. Beoordelingsmodel Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend. Schuld en boete 1 C 2 maximumscore 1 De reguliere banken lenen geen geld aan Hans Visser, omdat hij al te veel

Nadere informatie

Handel (tastbare goederen) 61 35 + 26 Diensten (transport, toerisme, ) 5 4 + 1 Primaire inkomens (rente, dividend, ) 11 3 + 8

Handel (tastbare goederen) 61 35 + 26 Diensten (transport, toerisme, ) 5 4 + 1 Primaire inkomens (rente, dividend, ) 11 3 + 8 betalingsbalans Zweden behoort tot de EU maar (nog) niet tot de EMU. Dat maakt Zweden een leuk land voor opgaven over wisselkoersen, waarbij een vrij zwevende kroon overgaat naar een kroon met een vaste

Nadere informatie

De trek naar de stad 1. Wonen in Lagos 2. Blad 1. Mega Enorm groot. Een megastad is een enorm grote stad.

De trek naar de stad 1. Wonen in Lagos 2. Blad 1. Mega Enorm groot. Een megastad is een enorm grote stad. 5 Lastige woorden Blad De trek naar de stad Mega Enorm groot. Een megastad is een enorm grote stad. Uitkering Geld dat je krijgt van de regering, bijvoorbeeld als je niet kunt werken. Voorbehoedsmiddel

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL-COMPEX 2005

Examen VMBO-GL en TL-COMPEX 2005 Examen VMBO-GL en TL-COMPEX 2005 tijdvak 1 dinsdag 31 mei totale examentijd 2 uur ECONOMIE CSE GL EN TL Vragen 1 tot en met 23 In dit deel van het examen staan de vragen waarbij de computer niet wordt

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-BB 2004

Examenopgaven VMBO-BB 2004 Examenopgaven VMBO-BB 2004 tijdvak 1 vrijdag 28 mei 9.00-10.30 uur ECONOMIE CSE BB Naam kandidaat Kandidaatnummer Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit

Nadere informatie

Kenia. Onderwijs en Media. Bron: cross your borders

Kenia. Onderwijs en Media. Bron: cross your borders Kenia Onderwijs en Media Bron: cross your borders Onderwijs in cijfers KENIA NEDERLAND Totale bevolking 35 miljoen 16,6 miljoen Percentage mannen (15 en ouder) dat kan lezen of schrijven Percentage vrouwen

Nadere informatie

Les Crisis in de olie

Les Crisis in de olie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Crisis in de olie Werkblad Les Crisis in de olie Werkblad Op zondag 4 november 1973 bestonden er nog geen inline- skates. Hadden ze wel bestaan, dan had je die dag heerlijk

Nadere informatie

Antwoorden. 1 helder. 3 goed fout. 4 eigen antwoord. 5 Het was een heldere dag. We liepen over. 2 noordelijk. kopieerblad Woordenschat 7.

Antwoorden. 1 helder. 3 goed fout. 4 eigen antwoord. 5 Het was een heldere dag. We liepen over. 2 noordelijk. kopieerblad Woordenschat 7. kopieerblad Woordenschat 7.2 1 Voelt de zon overal even warm aan? 1 helder als er buiten veel licht is en er geen wolken zijn de vlakte een grondgebied dat groot en plat is weerkaatsen licht of geluid

Nadere informatie

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade Wat is Fairtrade EERLIJKE HANDEL STAAT VOOROP KEURMERK INTERNATIONALE SAMENWERKING HANDEL GEMEENTE DUURZAAMHEID Een beter leven Met Fairtrade krijgen boeren en arbeiders in ontwikkelingslanden een eerlijke

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - MIDDENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per

Nadere informatie

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners.

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. EC 01. EEN KAMER HUREN IN LEIDEN. Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. Vermoedelijk blijft het aanbod van kamers achter bij de vraag, waardoor er gemakkelijk prijsopdrijving

Nadere informatie

Eindexamen havo economie oud programma 2012 - I

Eindexamen havo economie oud programma 2012 - I Opgave 1 Beleggingen leiden tot inkomensverschillen Aangetrokken door voorspoedige ontwikkelingen op de effectenbeurs, zijn in een land de mensen steeds meer gaan beleggen in aandelen en obligaties. Mede

Nadere informatie

Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. De economische kringloop Voor de beantwoording van de vragen 1 tot en met 6 moet je soms gebruikmaken van informatiebron 1 in de

Nadere informatie

ZA5783. Flash Eurobarometer 348 (Energy for All: EU Support for Developing Countries) Country Questionnaire Netherlands

ZA5783. Flash Eurobarometer 348 (Energy for All: EU Support for Developing Countries) Country Questionnaire Netherlands ZA78 Flash Eurobarometer 8 (Energy for All: EU Support for Developing Countries) Country Questionnaire Netherlands EB FLASH 8 - Energy for All - NL D Wat is uw leeftijd? (SCHRIJF OP - INDIEN "GEWEIGERD"

Nadere informatie

Op de vlucht. 1) Waarom vlucht men eigenlijk? Er zijn vele redenen; politieke vervolging, marteling, oorlog of burgeroorlog zijn enkele voorbeelden!

Op de vlucht. 1) Waarom vlucht men eigenlijk? Er zijn vele redenen; politieke vervolging, marteling, oorlog of burgeroorlog zijn enkele voorbeelden! Op de vlucht 1) Waarom vlucht men eigenlijk? Er zijn vele redenen; politieke vervolging, marteling, oorlog of burgeroorlog zijn enkele voorbeelden! 2) Waar komen de vluchtelingen vandaan? Syrië Sinds in

Nadere informatie

Kleine boeren oogsten succes dankzij zaden op krediet

Kleine boeren oogsten succes dankzij zaden op krediet Kleine boeren oogsten succes dankzij zaden op krediet Bestemd voor: Wim Klein Nagelvoort, ZWO Ontmoetingskerk te Rijssen Aansluitend bij het thema: voedselzekerheid, landbouw, duurzaamheid en klimaat.

Nadere informatie

Investeer in zuiver water en sanitaire voorzieningen

Investeer in zuiver water en sanitaire voorzieningen Investeer in zuiver water en sanitaire voorzieningen Betere sanitaire voorzieningen en drinkbaar water in 15 dorpen in en rond Businga op het Congolese platteland. Het tekort aan zuiver water is schrijnend

Nadere informatie

20.1 Wat is economische groei?!

20.1 Wat is economische groei?! 20.1 Wat is economische groei? Om te beoordelen of er geproduceerd is, moet het BBP worden gecorrigeerd voor de inflatie. BBP is de totale product door binnenlandse sectoren. We vinden dan de toename van

Nadere informatie

Twaalf grafieken over de ernst van de crisis

Twaalf grafieken over de ernst van de crisis Twaalf grafieken over de ernst van de crisis 1 Frank Knopers 26-04-2012 1x aanbevolen Voeg toe aan leesplank We hebben een aantal grafieken verzameld die duidelijk maken hoe ernstig de huidige crisis is.

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN:

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN: UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN: VAK: NIVEAU: Economie Mavo D EXAMEN: 2001-I De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

De economische wereldcrisis

De economische wereldcrisis De economische wereldcrisis (9.2) Onderzoeksvraag: Wat waren de oorzaken van de economische wereldcrisis van 1929 en waarom duurde die crisis zo lang? Kenmerkend aspect: De crisis van het wereldkapitalisme.

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL - COMPEX

Examen VMBO-GL en TL - COMPEX Examen VMBO-GL en TL - COMPEX 2009 tijdvak 1 woensdag 27 mei totale examentijd 2 uur economie CSE GL en TL COMPEX Vragen 1 tot en met 24 In dit deel van het examen staan de vragen waarbij de computer niet

Nadere informatie

Vertegenwoordigers van de WTO Europese Unie voor tegen een beetje voor Landbouw: Exportsubsidies afschaffen

Vertegenwoordigers van de WTO Europese Unie voor tegen een beetje voor Landbouw: Exportsubsidies afschaffen Rol als voorzitter Elke werkgroep heeft een voorzitter. Als voorzitter ben je partijdig voor de EU en VS en laat je de inbreng/mening van de ontwikkelingslanden niet zo erg mee tellen. Jouw voorbereiding

Nadere informatie

Eindexamen economie havo 2011 - I

Eindexamen economie havo 2011 - I Opgave 1 AWBZ-zorgen Havo-leerling Dick besluit voor economie een profielwerkstuk te maken over de stijgende uitgaven van de AWBZ (Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten). Hieronder staan drie delen van

Nadere informatie

Informatie over Kinderarbeid.

Informatie over Kinderarbeid. Informatie over Kinderarbeid. (bron: lesbrief Per dag wijzer). Wat is kinderarbeid? Kinderen hebben recht op vrije tijd. Die kunnen ze gebruiken om te spelen, naar een museum of een popconcert te gaan,

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2001-I

Eindexamen economie 1 havo 2001-I Eindexamen economie havo 2-I 4 Antwoordmodel Opgave Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Maximumscore centrale

Nadere informatie

Les 1: Kinderarbeid. Bedelende jongen

Les 1: Kinderarbeid. Bedelende jongen Les 1: Kinderarbeid Les 1: Kinderarbeid Het fenomeen kinderarbeid Kinderarbeid bestaat al net zolang als de mensheid bestaat. In de prehistorie gingen kinderen vaak mee op jacht of hielpen ze bij het verzamelen

Nadere informatie

.22. Hoe ziet een centrum eruit?

.22. Hoe ziet een centrum eruit? Hoe ziet een centrum eruit? Hoofdstuk 2 les 1 Wat ga je leren? In deze les leer je hoe een centrum eruitziet. Je leert ook hoe het komt dat sommige steden of plekken een centrum zijn geworden. Begrippen

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores. Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend.

Vraag Antwoord Scores. Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend. Beoordelingsmodel Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend. Bankzaken 1 maximumscore 1 Voorbeeld van een juiste verklaring: De inflatie van 1,6% is een gemiddelde waarin de

Nadere informatie

Prognose IMF voor Midden-Europa en de Balkan

Prognose IMF voor Midden-Europa en de Balkan Prognose IMF voor Midden-Europa en de Balkan Jan Limbeek Twee keer per jaar, in april en in september of oktober, publiceert het IMF zijn World Economic Outlook, waarin het zijn economische verwachtingen

Nadere informatie

Aardrijkskunde, Godsdienst, Economie, Geschiedenis, Natuurwetenschappen, Handel, PAV, Humane Wetenschappen

Aardrijkskunde, Godsdienst, Economie, Geschiedenis, Natuurwetenschappen, Handel, PAV, Humane Wetenschappen Les 5 Peru actueel VAKKEN Aardrijkskunde, Godsdienst, Economie, Geschiedenis, Natuurwetenschappen, Handel, PAV, Humane Wetenschappen DOELSTELLINGEN EN EINDTERMEN Deze les draagt bij tot de algemene kennis

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2012 tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.00 uur oud programma economie Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 60 punten te behalen.

Nadere informatie

SPEL VAN DE GOUDEN EEUW - LESMATERIAAL

SPEL VAN DE GOUDEN EEUW - LESMATERIAAL Amsterdam in 1594, aan het begin van de Gouden Eeuw. De Nederlandse kunst, wetenschap en vooral de economie bloeien op. Ondernemers krijgen nieuwe kansen en kunnen steeds grotere investeringen doen. De

Nadere informatie

Wat is het verschil tussen actieve en passieve bevolking?...

Wat is het verschil tussen actieve en passieve bevolking?... Activiteit III. De beroepssectoren We zoeken een antwoord op deze vragen: - Wat is het verschil tussen actieve en passieve bevolking? - In welke beroepssectoren werken onze ouders? - Hoe pak je een onderzoeksopdracht

Nadere informatie

Ukuva iafrica. Inhoudsopgave. 1. Ukuva 2 2. Zuid- Afrika 5. Achtergrondinformatie over Ukuva iafrica Cerro Azul 2011 www.cerroazulfood.

Ukuva iafrica. Inhoudsopgave. 1. Ukuva 2 2. Zuid- Afrika 5. Achtergrondinformatie over Ukuva iafrica Cerro Azul 2011 www.cerroazulfood. Ukuva iafrica Inhoudsopgave 1. Ukuva 2 2. Zuid- Afrika 5 Achtergrondinformatie over Ukuva iafrica Cerro Azul 2011 www.cerroazulfood.nl 1. Ukuva Belangrijkste feiten Ukuva iafrica produceert sauzen en kruidenmolens

Nadere informatie

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

Examen VMBO-BB 2005 ECONOMIE CSE BB. tijdvak 12 30-11-2004. 11.30 13.00 uur. Naam kandidaat Kandidaatnummer

Examen VMBO-BB 2005 ECONOMIE CSE BB. tijdvak 12 30-11-2004. 11.30 13.00 uur. Naam kandidaat Kandidaatnummer Examen VMBO-BB 2005 30-11-2004 tijdvak 12 dinsdag dinsdag 21 juni 11.30 13.00 uur ECONOMIE CSE BB Naam kandidaat Kandidaatnummer Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Dit examen bestaat uit 36 vragen.

Nadere informatie

LTO- minimelkmarktbericht 21 maart 2013, Klaas Johan Osinga

LTO- minimelkmarktbericht 21 maart 2013, Klaas Johan Osinga LTO- minimelkmarktbericht 21 maart 2013, Klaas Johan Osinga Vraag In de laatste zes maanden was er steeds zoveel slecht nieuws over de economische groei, dat dit de consumptiegroei deed stagneren. In de

Nadere informatie

economie CSE GL en TL COMPEX

economie CSE GL en TL COMPEX Examen VMBO-GL en TL 2010 tijdvak 1 donderdag 27 mei 272010 mei totale examentijd 2 uur economie CSE GL en TL COMPEX Vragen 1 tot en met 22 In dit deel van het examen staan vragen waarbij de computer niet

Nadere informatie

Rente de prijs van tijd. Als rente hoger is dan de opofferingskosten individuele prijs van tijd niet lenen maar sparen

Rente de prijs van tijd. Als rente hoger is dan de opofferingskosten individuele prijs van tijd niet lenen maar sparen Rente de prijs van tijd. Als rente hoger is dan de opofferingskosten individuele prijs van tijd niet lenen maar sparen Ruilen over de tijd Intertemporele substitutie Bedrijven lenen geld om te investeren

Nadere informatie

Antwoordenvel Handel en Wandel, primair onderwijs

Antwoordenvel Handel en Wandel, primair onderwijs ntwoordenvel Handel en Wandel, primair onderwijs Vraag 1: Zoek op de kaart van Nijmegen op welke straten er nog meer een naam hebben met een kolonie erin. Vraag 2a: Gezegde of spreekwoord met peper Vraag

Nadere informatie