Palliatieve zorg; wat als je niet meer beter wordt

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Palliatieve zorg; wat als je niet meer beter wordt"

Transcriptie

1 Palliatieve zorg; wat als je niet meer beter wordt Welke zorg kunt u ontvangen als genezing niet meer mogelijk is? Palliatieve zorg is de zorg, die u ontvangt wanneer u ongeneeslijk ziek bent. Het is gespecialiseerde zorg, die steun en verlichting kan bieden. Graag informeren de (verenigde) ouderenbonden en netwerken palliatieve zorg uit Brabant en het Integraal Kankercentrum Zuid u in deze uitgave over de mogelijkheden, wanneer u zelf het slechte nieuws heeft gehoord of als u iemand kent, die niet meer te genezen is. Palliatieve zorg is de zorg tussen het slechte nieuws, dat genezing niet meer mogelijk is, en het overlijden. Deze zorg kan korte of langere tijd duren, van dagen tot weken, tot maanden, of zelfs tot jaren. De laatste maanden voor de dood wordt de terminale fase genoemd. Na het verschrikkelijke nieuws dat u ongeneeslijk ziek bent en tot en met de terminale fase staat de zorg vooral in het teken van het voorkomen en behandelen van klachten en bijwerkingen op diverse vlakken. De zorg is gericht op zowel lichamelijk, psychisch, sociaal als spiritueel vlak. Met een interview en begeleidende teksten willen we u informeren over palliatieve zorg. Heleen Hoekstra was 48 jaar toen haar man Johan Stekelenburg, burgemeester van Tilburg, overleed. Zij vertelt over de palliatieve zorg, die Johan én zij kregen. Het is een openhartig interview over balanceren tussen hoop en vrees, afscheid nemen en het verwerken van verlies. Interview Heleen Hoekstra Het is goed om te beseffen, dat je zelf kunt kiezen Heleen Hoekstra en Johan Stekelenburg waren 30 jaar samen. Het bericht dat Johan slokdarmkanker had, kwam hard aan. Heleen: Op zo n moment pak je alles aan. Je gaat niet zitten wachten tot je doodgaat. Ze beseften beiden, dat je ondanks het aangekondigde definitieve einde toch nog keuzes kunt maken. Door Jan van Hoof Johan kreeg eind 2002 klachten met slikken, vertelt Heleen. De huisarts schreef hem een week medicijnen voor en toen die geen verlichting gaven, kreeg hij direct een verwijzing voor een scan in het ziekenhuis. Daar werd een gezwel in zijn slokdarm vastgesteld. De specialist dacht dat het goedaardig was. Vol goede moed ging Johan de volgende dag weer aan het werk. Een paar dagen later werd hij op het stadhuis gebeld met de mededeling dat het toch kwaadaardig was. Hij belde mij op mijn werk in Den Haag en ik kwam direct naar huis. Intussen was er in het ziekenhuis al een behandelplan gemaakt, waaronder een operatie de week er op. Johan wilde altijd de regie in handen houden. Hij had zelfs eigenhandig een persbericht geschreven, dat na de operatie verstuurd moest worden met twee scenario s: een goede en een slechte afloop. Gelukkig kon het positieve bericht de volgende dag in de krant geplaatst worden. De eerste week werd Johan gevoed door zijn neus, maar de eerste attentie die bezorgd werd, was een mand met fruit en noten. Ik wenste hem er veel succes mee! Johan reageerde gevat: Kijken of ik ze door het infuus kan proppen. Toch chemotherapie Twee weken later was hij alweer thuis om aan te sterken. De operatie had hem verzwakt, maar ook zijn eetpatroon was drastisch veranderd. Hij kon nog maar kleine hapjes tegelijk eten. Maar geleidelijk aan knapte hij weer op. Zes weken na de operatie ging het zo goed, dat hij zijn werk weer op zou gaan pakken. Dat wilden we vieren met een weekendje op de Veluwe. De ochtend van vertrek was Johan misselijk, voelde zich beroerd, maar wij dachten dat hij zich teveel had ingespannen tijdens het bezoek van vrienden de avond ervoor. Het weekend op de Veluwe werd geen succes en terug in Tilburg maakte Johan een afspraak bij de specialiste. Je hoeft niet mee, zei hij, want het zal niets bijzonders zijn. Dat ik niet mee ben gegaan, daar heb ik nog steeds spijt van, want tijdens dat consult kreeg Johan te horen dat hij fikse uitzaaiingen had in zijn maag en lever. Dat nieuws kwam hard aan. De oncologe besprak met ons de behandelmogelijkheden, waaronder chemotherapie. De kans dat die zou aanslaan was vijftig procent. Op zo n moment pak je alles aan. Je gaat niet lijdzaam zitten wachten tot je doodgaat. Van de eerste paar chemokuren werd Johan zo beroerd, dat hij letterlijk zei: Ik voel het leven uit mij vloeien. We hebben toen een schrift gepakt en zijn samen op de allerlaatste pagina begonnen met het beschrijven van zijn laatste wensen. Welke muziek hij wilde laten horen bij zijn afscheid, wie er uitgenodigd moest worden, wie er zouden moeten spreken enzovoort. Dat luchtte enorm op. Als je daarna nog zieker wordt, hoef je het daar tenminste niet meer over te hebben. Het was fijn dat dit klaar was. Daarna werd de situatie minder beladen. lees verder op de volgende pagina

2 Ik liep een paar weken als verdoofd rond en ik dacht: waar doe ik het allemaal voor? Ik moest er echt mee leren omgaan. (Dineke Kleine: ) wilde Johan niet. Hij zag dat middel als het begin van het einde. Fabels en feiten over morfine Pijn is een van de lichamelijke ongemakken, waarvan sprake kan zijn. Kortdurende, maar ook langdurige ernstige pijn is vaak goed te behandelen met medicijnen. Pijnbehandeling gaat meestal via een stappenplan. Vaak wordt gestart met paracetamol en/of een middel als Ibuprofen. Morfine wordt hieraan toegevoegd als volgende stap. Over morfine bestaan veel fabels, bijvoorbeeld dat dit verslavend is en dat het leven erdoor verkort wordt. Beide beweringen zijn onjuist. Indien u vragen of twijfels hebt over morfine of over andere medicijnen, dan kunt u dit bespreken met uw (huis)arts. Hoop ontnomen Na de derde kuur begon Johans lichaam er een beetje aan te wennen. De helft van de tumorcellen waren inmiddels verdwenen. Dan denk je als leek: het gaat de goede kant op. Nog maar zes kuren te gaan en we zijn klaar! Dat was niet zo. Integendeel, de specialist vertelde dat Johan nooit meer zonder chemotherapie zou kunnen leven. Het slecht nieuws gesprek Als u van uw arts te horen heeft gekregen, dat u niet meer kunt genezen, is dat vaak een harde boodschap voor u en uw naasten. Deze boodschap roept vaak veel vragen op als: Wat betekent dit? Hoe ziet mijn toekomst er uit? Welke klachten ga ik krijgen? Wat kan hier aan gedaan worden? Vaak vinden na het slechte nieuws nog vervolggesprekken plaats met uw huisarts of specialist. In dit gesprek kunt u en uw familie inzicht krijgen in de verwachtingen van het ziekteverloop. Het kan prettig zijn als bij zo n gesprek iemand van de familie of vrienden aanwezig is. Samen hoor je meer dan alleen en kun je makkelijker elkaar aanvullen. Dat bericht kwam keihard aan. Daarmee werd plotseling iedere hoop ontnomen, dat Johan ooit weer kankervrij zou zijn. Met lood in de schoenen zijn we doorgegaan met de kuren. Soms waren er minder kwaadaardige cellen te zien, dan weer meer. Op enig moment werd er een plekje in zijn keel ontdekt dat bestraald moest worden. Van die bestraling heeft hij heel veel pijn gehad, zelfs een slokje water kon Johan nauwelijks verdragen. Het was een drama. Tijdens een consult bij de oncologe vroeg ze waarom Johan niet om morfine had gevraagd tegen de pijn. Dat Als hij daar eenmaal aan zou beginnen, zou hij niet meer zonder kunnen, dacht hij en dus wilde hij dat middel zo lang mogelijk uitstellen. Achteraf bekeken had hij natuurlijk beter eerder morfine kunnen nemen. Hij had zich daarmee veel leed kunnen besparen. Regie houden Gaande het ziekteproces, nadat we zijn laatste wensen op papier hadden gezet, spraken we niet meer over het punt dat hij het misschien niet zou redden. We wilden niet toegeven aan die gedachte. Evenmin wilde hij van mij horen dat ik dacht, dat hij het niet zou redden. Je zit met grote ogen naar elkaar te kijken. Je vreest en denkt: Het kan toch niet bestaan, dat dit goed gaat? Maar de gedachte uitspreken, dat je geen hoop meer hebt, dat doe je niet Wat moet je dan nog? Aan hoop kun je jezelf optrekken. Toen we hoorden dat Johan nooit meer zonder chemotherapie zou kunnen leven, hadden we het gevoel dat we de regie kwijt waren. De wereld vergaat. Regie Vaak komt het leven van uw eigen leven in toenemende mate in het gedrang door uw ziek zijn. Dit kan betekenen dat u niet meer zelfstandig bezig kunt zijn met de dingen, die belangrijk voor u zijn, niet meer volledig uw eigen dagindeling kunt bepalen of de dingen niet meer kunt doen op de manier en op het moment zoals u dat wilt of gewend bent. Dit alles kan u een gevoel van afhankelijkheid en machteloosheid geven. Sommige mensen willen de regie graag in eigen handen houden, anderen hebben liever dat iemand anders dit doet. Welke keuze u hier ook in maakt, het is belangrijk dat u zich hierbij goed voelt. Je kunt niet veel meer dan doorademen, een nieuwe behandeling ondergaan en proberen over andere dingen te praten. Aan aandacht van familie en vrienden hebben we nooit gebrek gehad. Gelukkig zijn er ook geen mensen vanwege zijn ziekte weggebleven. Dat had zeker ook te maken met de open manier waarop Johan over zijn ziekte sprak. Hij bleef ook zo lang moge-

3 lijk aan het werk, want dat gaf hem energie. Hij verstopte zich niet en praatte met vrienden, familie en collega s over hun werk en hobby s. Er kon ook gelachen worden. Op die manier maakte hij het voor iedereen gemakkelijker. Relaties en contacten Door een ernstige ziekte kunnen relaties en contacten veranderen. Zo kunt u meer afhankelijk worden van bijvoorbeeld naasten en/of hulpverleners. Het kan ook zijn dat mensen u steeds minder bezoeken, omdat zij het moeilijk vinden om over uw ziekte te praten. Afhankelijk van hoe u zich hierbij voelt, wordt vaak geadviseerd deze zaken te bespreken met de mensen om u heen. Ik denk dat hij op die manier ook mensen heeft meegetrokken naar de toekomst; het komt nog wel goed. Toen duidelijk was dat hij niet meer beter zou worden, zijn we strenger gaan selecteren hoeveel bezoek hij nog aan kon. De dag voor zijn overlijden heeft Johan een lijst gemaakt met mensen van wie hij nog afscheid wilde nemen en die zijn, op een zonnige zondag, ook allemaal geweest. Contact zorgverleners Tijdens Johans ziekte hebben we naast de specialist veelvuldig contact gehad met onze huisarts. Verder hebben we begeleiding gekregen van verpleegkundigen tijdens zijn chemotherapie. Zij vertelden hoe we veilig met deze middelen om konden gaan en welke bijwerkingen er op konden treden. Van de thuiszorg hebben we geen gebruik gemaakt. Maar volgens de huisarts was dat moment wel in zicht, want Johans conditie verslechterde snel. Zorg ontvangen De meeste mensen die weten dat zij niet meer te genezen zijn, geven aan dat zij het liefst thuis in hun eigen vertrouwde omgeving verblijven. Naast de zorg die u kunt ontvangen van mensen om u heen, is vaak ook professionele zorg nodig. Palliatieve zorg kunt u thuis ontvangen, maar wanneer u dit wenst of wanneer dit nodig is, ook op andere plekken. Thuis Marcel Janssen, huisarts: Wanneer u als patiënt te horen krijgt, dat u niet meer beter zult worden, is dat een ingrijpende boodschap. Veel vragen, onzekerheden en angsten kunnen op u afkomen. Uw huisarts kan u hier in ondersteunen. De huisarts is voor veel patiënten een vertrouwenspersoon, met wie u eigenlijk alles kunt bespreken. Zowel in de fase als u nog in het ziekenhuis onder behandeling bent als ook in de fase dat u mogelijk thuis de laatste fase van uw ziekte wilt doorbrengen. Uw huisarts biedt continuïteit, omdat hij of zij u ook al kende, voordat u ernstig ziek werd en ook uw familieleden kent. Maar ook door steeds voor u beschikbaar te zijn. Bijna alle huisartsen kiezen er voor in de allerlaatste fase ook buiten praktijktijden voor u beschikbaar te zijn. Niet alleen voor lichamelijke klachten, maar ook voor psychische en sociale problemen. En komt hij of zij er niet uit, dan kan hij of zij altijd een beroep doen op specialisten in de palliatieve zorg, zodat er vaak in de thuissituatie een oplossing gevonden kan worden. Schroom niet om met uw huisarts hierover contact op te nemen. De thuiszorg biedt professionele zorg aan huis; van eenvoudige verzorging tot zeer gespecialiseerde verpleging. In enkele gevallen zijn zij zo nodig op afroep ook s nachts aanwezig. Ook kunt u bij de thuiszorg terecht voor advies, instructie en voorlichting, maar ook voor hulp bij het huishouden en het lenen van hulpmiddelen zoals een speciaal bed of een rolstoel. Andere zorgverleners, zoals de diëtist, fysiotherapeut, ergotherapeut en logopedist kunnen u adviseren en begeleiden bij het zo goed mogelijk op peil houden van uw gezondheid. De apotheker kan u advies geven over het gebruik, de houdbaarheid en de verschillen in werking van medicijnen en materialen. De apotheek kan u ook een overzicht geven van de medicijnen die u gebruikt, zodat u deze bij u kunt dragen of kunt laten zien aan uw zorgverleners. Anja Vriens, Regiocoördinator Vrijwilligers Palliatieve Terminale Zorg West-Brabant & Tholen: Vrijwilligers kunnen u en uw naasten steun bieden met hun aanwezigheid als aanvulling op de zorg thuis in de laatste levensfase. Zij proberen er voor u te zijn zodat u en de familie even op krachten kunnen komen. Zij nemen geen taken van de professionele zorg over, maar werken vanuit hun deskundigheid met de professionele zorg samen. Deze hulp van mens tot mens is van bijzondere waarde en kan 24 uur per dag geboden worden. Als u behoefte heeft om met iemand te praten over de betekenis of zin van uw situatie, over leven en dood en/ of over geloof dan kunt u een beroep doen op geestelijke zorg. Geestelijk verzorgers zijn meestal verbonden aan een religie of levensbeschouwing, bijvoorbeeld een predikant, imam, pastor, rabbi, humanistisch raadsvrouw of geestelijk verzorgers met een boeddhistische of hindoeïstische achtergrond. Zij beperken zich niet tot hun eigen traditie, maar kunnen iedereen bijstaan die een beroep op hen doet, ongeacht uw geloof of levensvisie. Geestelijk verzorgers kunnen u ook bijstaan in het uitvoeren van rituelen rondom het levenseinde. In sommige regio s zijn speciale vrijwilligers actief die u helpen met levensvragen. Elders Mick Raeven, arts, Hospice Francinus de Wind: In een hospice, een bijna-thuis-huis of op een palliatieve afdeling van een verpleeghuis bij u in de buurt kunt u op een eigen kamer verblijven, waarbij zoveel mogelijk geprobeerd wordt u thuis en veilig te laten voelen. U kunt 24

4 uur per dag gebruik maken van deskundige zorg, geestelijke verzorging en vrijwilligers. Doordat de belasting weg genomen wordt, kunnen de verzorgers-van-thuis weer partner, kind of goede vriend worden zonder de dubbelrol van zorg. Uw familie en vrienden zijn uiteraard dag en nacht welkom om bij u te zijn Bert Kolen, teamleider dagbehandeling oncologie, Elisabeth Ziekenhuis: Het kan zijn dat de zorg die u nodig heeft zo complex is, dat deze ergens anders niet geboden kan worden. Ook kan het zijn dat de thuissituatie het niet meer toelaat dat deze zorg thuis geboden wordt. In beide gevallen kunt u opgenomen worden in een ziekenhuis. Ook kan het mogelijk zijn om enige dagen opgenomen te worden om mantelzorgers enkele dagen te ontlasten. Over het algemeen krijgt u dan een éénpersoonskamer aangeboden en mogen uw eventuele partner, kinderen en/of familie en vrienden 24 uur per dag aanwezig zijn. Over de voorlichting die we kregen, waren we tevreden. We wisten op het juiste moment welke keuzes er waren, zoals hospice, thuiszorg en hulpmiddelen. Johan wilde echt álles weten. Persoonlijk krijg ik informatie liever gedoseerd en afgestemd op het stadium dat je iets moet weten. Dat is ook een manier om jezelf te beschermen. Maar het was zijn keuze en afweging. Hij stelde vragen over alle mogelijke scenario s. Artsen liegen niet en vertellen je dan alles wat je wilt weten. Dat is aan de ene kant wel prettig, maar ik had soms de neiging om een paar vingers in mijn oren te stoppen. De patiënt gaat echter altijd voor. Ik probeerde daarom positieve dingen uit ieder gesprek te halen. Daarmee houd je jezelf misschien een beetje voor de gek, maar het is ook een manier om te overleven. Ik heb in elk geval geleerd dat je alles mag vragen. Daardoor blijf je zo weinig mogelijk in onzekerheid zitten. Mantelzorg De familie en vrienden die u helpen worden mantelzorgers genoemd. Zonder de inzet van mantelzorgers zouden nooit zo veel mensen thuis palliatieve zorg kunnen ontvangen. Ook als een patiënt ergens opgenomen wordt, blijven mantelzorgers vaak direct bij de zorg betrokken. Mantelzorgers zijn vaak zeven dagen per week betrokken bij de zorg. Dit wordt als erg waardevol ervaren. Hier schuilt echter ook het gevaar in dat mantelzorgers overbelast raken. Meer dan driekwart van de mantelzorgers geeft aan daadwerkelijk overbelast te zijn. Mantelzorgers kunnen met hun vragen en zorgen terecht bij het lokale steunpunt mantelzorg. Zelf kiezen Na het beëindigen van de behandeling miste ik het contact met zorgverleners in het ziekenhuis. Negen maanden speelden zij een indringende rol en dan ineens is er helemaal geen contact meer met het ziekenhuis dat is heel eng. Op zo n moment weet je niet zo goed meer wat je moet doen. Je begrijpt het wel, maar het voelt alsof je in de steek wordt gelaten. Er is geen andere keuze. Het vak van de specialist in het ziekenhuis houdt daar op. Over een hospice hebben we wel gesproken, maar gelukkig kon Johan tot het laatst thuis blijven. Het is belangrijk dat mensen zo lang mogelijk kunnen blijven, waar ze zich het beste voelen. Dat er zorg en medicijnen zijn, die klachten kunnen verlichten, zodat mensen erop kunnen vertrouwen dat ze in de laatste fase van hun leven niet teveel hoeven te lijden. Dat mensen eventueel naar een hospice kunnen om op een menswaardige manier afscheid te nemen. Het is hartstikke goed dat die voorzieningen er zijn. Het is daarbij denk ik goed om te beseffen, dat je in overleg met de arts kunt kiezen voor euthanasie. Maar ook voor gelovige mensen zijn er mogelijkheden om verlost te worden van vreselijke pijnen en andere ellende. Het is gelukkig niet meer verplicht om je leven onder die omstandigheden uit te zitten. Dineke Kleine, : Ik ben altijd een heel onafhankelijk mens geweest en loste zelf alles op. Ik moest dit echt loslaten toen ik ziek werd, want ik had wel hulp nodig. Accepteren van het besef dat ik hulp nodig had en dit ook te vragen, dat heeft een lange tijd geduurd. Af en toe vind ik het nog moeilijk Dicht bij elkaar Achteraf gezien is het een heel waardevolle periode geweest, maar ik had hem graag gemist. Je komt onder deze omstandigheden heel dicht bij elkaar te staan. Er is tijdens Johans ziekte geen onvertogen woord gevallen. Het was allemaal zo harmonieus. Kleine irritaties, die je allemaal wel eens hebt, zijn ineens niet meer belangrijk. Je leeft bij de dag. Natuurlijk verandert je relatie door zo n ziekte. Ik kreeg ineens een verzorgende rol, maar hij liet merken dat hij me daar erg dankbaar voor was. Gelukkig kreeg ik daarbij alle medewerking van mijn werkgever. Als Johan ging werken, ging ik ook werken en als hij thuis was, was ik er ook. Maar je wereld wordt ineens wel heel erg klein. Je bent constant vreselijk bang. Waardevol zijn Eind augustus 2003 kregen we bericht, dat Johan niet meer te genezen was. Een week of drie later hield hij het niet meer uit. Tot een week voor zijn overlijden ging hij nog geregeld een uurtje naar kantoor. We noemen het wel eens de blessuretijd. Het fluitsignaal is al een behoorlijke tijd geleden afgegeven (Anita Stoutjesdijk: )

5 Hij hield zich vast aan het leven, wilde waardevol zijn. Daarom ging hij zo lang mogelijk door met zijn werk. De morfine werd stapje-voor-stapje verhoogd om de pijn te bestrijden. Hij raakte daardoor uit zijn evenwicht. Kreeg onder andere angstdromen. Toen zei hij: Nu wil ik niet meer. Ik heb genoeg geleden. Het is klaar. Euthanasie De angst voor uitzichtloos lijden kan de vraag oproepen om levensbeëindiging, ook wel euthanasie genoemd. Iedereen heeft eigen gedachten en emoties rondom euthanasie. Het is belangrijk, dat u daar met elkaar over praat. Bespreek of u euthanasie wilt, in welke situaties en hoe dit geregeld moet worden. Betrek uw huisarts en andere hulpverleners in een vroegtijdig stadium bij uw overwegingen. Bij euthanasie geldt dat de arts altijd moet voldoen aan de zorgvuldigheidseisen van de wet, zoals de eis dat er sprake moet zijn van ondraaglijk en uitzichtloos lijden. Bovendien is een arts niet verplicht om euthanasie uit te voeren. Wilsverklaringen Een wilsverklaring is een document, waarin u vastlegt wat u wilt dat er met u gebeurt, als u daar zelf niet meer over kunt beslissen. Een wilsverklaring geeft u geen absolute garantie dat uw wil wordt uitgevoerd. Bij deze beslissing tellen meer factoren mee, zoals de mening van uw behandelend arts. Er zijn verschillende soorten wilsverklaringen zoals: - euthanasieverklaring - behandelverbod - niet reanimeren verklaring 22 september 2003 hebben we afscheid moeten nemen van Johan en is hij in het bijzijn van zijn beide zoons en mij gestorven. Afscheid en steun Hoewel Johan niet meer gelovig was, heeft de uitvaart toch plaatsgevonden in de Katholieke kerk. Het was eenvoudig weg de grootste locatie in Tilburg. En nog moesten honderden mensen de uitvaartplechtigheid via een scherm volgen in de schouwburg tegenover de kerk. Daarna hebben we in besloten kring afscheid van Johan genomen. Na het overlijden van Johan heb ik veel steun gehad. Van mijn zus, die een aantal weken bij mij introk, van Johans familie en mijn vrienden en van de huisarts. Die kwam geregeld op bezoek om te kijken hoe het met me ging. Maar ook het schrijven van columns voor het blad Margriet heeft me geholpen bij het verwerken van mijn verdriet. Het op papier zetten van je emoties is confronterend, maar geeft ook weer lucht. Het heeft me letterlijk gedwongen om mijn gedachten en gevoelens te ordenen. Ook de reacties van lezers vond ik heel erg waardevol. Dan dringt het besef pas door, dat je niet de enige bent die dit meemaakt. Palliatieve sedatie Soms bieden goede zorg en gewone medicijnen geen oplossing meer voor de klachten. In dit geval kan palliatieve sedatie helpen. Het doel van palliatieve sedatie is dat uw klachten verlicht worden en dat u zo min mogelijk lijdt. De arts verlaagt uw bewustzijn met medicijnen; dit heet sederen. U wordt er soezerig van of u valt in een soort diepe slaap, waaruit u niet meer vanzelf ontwaakt. Palliatieve sedatie beëindigt het leven niet. U zult niet eerder overlijden dan dat u zonder sedatie had gedaan; u zult echter rustiger overlijden. Palliatieve sedatie is dan ook niet hetzelfde als euthanasie. Indien u meer informatie wenst over palliatieve sedatie, dan kunt u dit bespreken met uw (huis)arts. Dat scenario hadden we van te voren besproken met de huisarts. Als ik nog een sprankje hoop zou hebben dat het morgen beter zou gaan dan vandaag, dan zou ik doorgaan. Maar niet op deze manier. Johan koos niet voor het verhogen van de dosis medicijnen en langzaam wegglijden. De regie in handen houden paste daar niet bij en voor Johan betekende dat dus euthanasie. Het is heel onwerkelijk om te weten op welke dag en zelfs welk tijdstip je zult overlijden, maar als je kiest voor euthanasie kan dat natuurlijk niet anders. Met de huisarts hebben we daarover afspraken gemaakt en op maandag

6 Deze uitgave wordt u aangeboden door: Netwerken Palliatieve Zorg uit Brabant Netwerk Palliatieve Zorg NOORDELIJKE MAASVALLEI Ouderenbonden uit Brabant Verenigd Bonden Overleg Brabant (VBOB) VBOB Stichting Verenigde Bonden Overleg Brabant Integraal Kankercentrum Zuid Provincie Noord-Brabant Met dank aan Heleen Hoekstra voor haar openheid in het delen van haar ervaringen rondom de ziekte en het overlijden van haar man Johan Stekelenburg. Heeft u naar aanleiding van deze uitgave nog vragen? Via kunt u meer informatie vinden over deze zorg en de mogelijkheden. U kunt hier tevens de uitgave downloaden. Indien u meer informatie wenst over diverse culturele aspecten van palliatieve zorg, dan verwijzen wij u graag door naar het blad RegenBOOG, op te vragen via of

Wat als ik niet meer beter word...

Wat als ik niet meer beter word... Wat als ik niet meer beter word... 1 Deze folder is bedoeld voor mensen die ongeneeslijk ziek zijn en voor hen die betrokken zijn bij een ziek familielid of een andere zieke naaste waarvan het levenseinde

Nadere informatie

Als genezing niet meer mogelijk is

Als genezing niet meer mogelijk is Algemeen Als genezing niet meer mogelijk is www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl ALG043 / Als genezing niet meer mogelijk is / 06-10-2015 2 Als

Nadere informatie

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen Ongeneeslijk ziek Samen uw zorg tijdig plannen Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 1.1 Een naaste die met u meedenkt...3 1.2 Gespreksonderwerpen...3 2. Belangrijke vragen...3 2.1 Lichamelijke veranderingen...3

Nadere informatie

Palliatieve sedatie Informatie voor patiënt en familie

Palliatieve sedatie Informatie voor patiënt en familie Palliatieve sedatie Informatie voor patiënt en familie U hebt met uw behandelend arts gesproken over palliatieve sedatie. In deze folder kunt u de belangrijkste dingen nog eens nalezen. Deze folder is

Nadere informatie

Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming

Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming 1 Palliatieve zorg is de totale zorg voor de zorgvrager en zijn naasten vanaf het moment

Nadere informatie

Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen?

Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen? Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen? Maaike Veldhuizen Arts palliatieve zorg in het Elkerliek ziekenhuis, palliatief consulent en SCEN arts Ingrid van Asseldonk, verpleegkundige

Nadere informatie

Tijdig spreken over het levenseinde

Tijdig spreken over het levenseinde Tijdig spreken over het levenseinde foto (c) Ben Biondina voor DNA-beeldbank op www.laatzeelandzien.nl Cliëntenbrochure van Goedleven foto (c) Jan Kooren voor DNA-beeldbank op www.laatzeelandzien.nl 1.

Nadere informatie

Chemotherapie. De gespecialiseerd verpleegkundige

Chemotherapie. De gespecialiseerd verpleegkundige Chemotherapie De chirurg heeft met u overlegd welke behandeling u krijgt in verband met borstkanker. Een mogelijke behandeling is chemotherapie. Aangezien het nog enige tijd kan duren voordat u een gesprek

Nadere informatie

Achtergrondinformatie

Achtergrondinformatie Onderdeel van de patiëntenbrochure Spreek tijdig over het levenseinde. - www.knmg.nl/spreken-over-levenseinde Achtergrondinformatie Hieronder leest u achtergrondinformatie die u kan helpen om het gesprek

Nadere informatie

Keuzes rond het levenseinde. Miep de Putter Annemieke Delhaas Petra Blommendaal PTMN

Keuzes rond het levenseinde. Miep de Putter Annemieke Delhaas Petra Blommendaal PTMN Keuzes rond het levenseinde Miep de Putter Annemieke Delhaas Petra Blommendaal PTMN Palliatieteam midden nederland 24 uur/7 dagen per week telefonisch bereikbaar voor hulpverleners Allerlei disciplines

Nadere informatie

Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is.

Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is. Euthanasie Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is. Wij gaan in op de volgende onderwerpen: Wat is euthanasie? Aan welke

Nadere informatie

SAMEN IN GESPREK OVER ETHISCHE VRAAGSTUKKEN

SAMEN IN GESPREK OVER ETHISCHE VRAAGSTUKKEN WAT VINDT U BELANGRIJK? SAMEN IN GESPREK OVER ETHISCHE VRAAGSTUKKEN LEVEN OP EEN MANIER DIE BIJ U PAST Wat heeft u nodig om te kunnen leven op een manier die bij u past? Om u te leren kennen, gaan we met

Nadere informatie

Ongeneeslijk ziek, wat kan ik verwachten?

Ongeneeslijk ziek, wat kan ik verwachten? Ongeneeslijk ziek, wat kan ik verwachten? E E N P R A K T I S C H E G I D S O V E R Z O R G I N D E L A AT S T E L E V E N S FA S E Integraal Kankercentrum West Het Integraal Kankercentrum West (IKW) is

Nadere informatie

Zorg en ondersteuning in de laatste levensfase

Zorg en ondersteuning in de laatste levensfase Carinova Zorg en ondersteuning in de laatste levensfase Vertrouwd dichtbij www.carinova.nl Wat is palliatieve zorg? Speciaal voor mensen die ongeneeslijk ziek zijn en de laatste fase van hun leven doormaken,

Nadere informatie

Geestelijke verzorging

Geestelijke verzorging Geestelijke verzorging Zorg met aandacht - Aandacht voor wat u gelooft Onlangs bent u opgenomen in het Havenziekenhuis. Opname in een ziekenhuis kan vragen en emoties oproepen. Het kan prettig zijn om

Nadere informatie

Palliatieve zorg. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden

Palliatieve zorg. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden Palliatieve zorg Ondersteuning als genezing niet meer mogelijk is Informatie voor patiënten F1023-1163 oktober 2012 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan

Nadere informatie

Goede zorg, als genezing niet meer mogelijk is

Goede zorg, als genezing niet meer mogelijk is Goede zorg, als genezing niet meer mogelijk is Stichting Senioren Belangen Geldrop-Mierlo - 2011 Ten geleide Op 20 januari 2010 organiseerde de Stichting Senioren Belangen Geldrop- Mierlo (SBG-M) een lezing

Nadere informatie

6. Behandelingen. Wil jij dat jouw moeder zo snel mogelijk begint met de behandelingen of wil je dat ze nog even wacht? Waarom?

6. Behandelingen. Wil jij dat jouw moeder zo snel mogelijk begint met de behandelingen of wil je dat ze nog even wacht? Waarom? 6. Behandelingen De uitslagen van alle onderzoeken geven een duidelijk beeld van de ziekte. De artsen weten nu om welke soort borstkanker het gaat, wat de eigenschappen zijn van de kankercellen, hoe groot

Nadere informatie

H.307216.0714. Waar kunt u terecht als u kanker heeft

H.307216.0714. Waar kunt u terecht als u kanker heeft H.307216.0714 Waar kunt u terecht als u kanker heeft Inleiding Bij u is kanker geconstateerd. Tijdens of na uw ziekte kunt u te maken krijgen met situaties waar u geen raad mee weet, ook wanneer de behandeling

Nadere informatie

De Lastmeter. Hoeveel last heeft u van problemen, klachten en zorgen? Oncologie

De Lastmeter. Hoeveel last heeft u van problemen, klachten en zorgen? Oncologie 00 De Lastmeter Hoeveel last heeft u van problemen, klachten en zorgen? Oncologie 1 Kanker is een ziekte die uw leven ingrijpend kan verstoren. De ziekte en behandeling kunnen niet alleen lichamelijke

Nadere informatie

Verlies, verdriet en rouw

Verlies, verdriet en rouw Verlies, verdriet en rouw Albert Schweitzer ziekenhuis november 2013 pavo 0233 Inleiding Iemand die u dierbaar was, waar uw zorg naar uitging, is overleden. Het wegvallen van de overledene brengt wellicht

Nadere informatie

Beleid rondom het levenseinde

Beleid rondom het levenseinde Beleid rondom het levenseinde V1_2012 Inleiding Veel van onze cliënten zijn op vergevorderde leeftijd en dan komt het levenseinde dichterbij. Omdat veel cliënten binnen de muren van onze organisatie overlijden

Nadere informatie

Pakket 10 Beschermd verblijf met intensieve palliatiefterminale

Pakket 10 Beschermd verblijf met intensieve palliatiefterminale BESCHRIJVING VAN DE ZORGZWAARTEPAKKETTEN Pakket 10 Beschermd verblijf met intensieve palliatiefterminale zorg Pakket 10 Beschermd verblijf met intensieve palliatief-terminale zorg is voor mensen die een

Nadere informatie

Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1

Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1 Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1 Toelichting (leidraad) bij de wijze waarop tekst is afgedrukt: CAPS Vet Normaal Cursief aanduiding van onderdelen de vraag zo stellen aspecten die

Nadere informatie

Wat deze uitgangspunten betekenen voor behandeling en verzorging in de laatste levensfase, wordt in het navolgende omschreven.

Wat deze uitgangspunten betekenen voor behandeling en verzorging in de laatste levensfase, wordt in het navolgende omschreven. Medisch Beleid Medisch ethisch beleid De waardigheid van de mens en de kwaliteit van leven staan centraal in de zorg van De Blije Borgh. Zo ook in de zorg tijdens de laatste levensfase van onze bewoners

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg?

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? 2 Definitie Palliatieve zorg (WHO 2002) Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van leven verbetert van patiënten en hun naasten,

Nadere informatie

Waar vindt terminale zorg plaats? Terminale zorg bij u thuis

Waar vindt terminale zorg plaats? Terminale zorg bij u thuis Terminale Zorg Wanneer u en uw naasten deze folder onder ogen krijgen, heeft u van uw behandelend arts te horen gekregen dat u ongeneeslijk ziek bent en uw levensverwachting beperkt is. De behandeling

Nadere informatie

COMMUNICEREN OVER HET LEVENSEINDE : WAAROM???

COMMUNICEREN OVER HET LEVENSEINDE : WAAROM??? Ik wil niet leven zoals een plant Als ik mijn familie niet meer ken, wil ik liever dood Ik wil niet afzien! Mijn broer denkt zus, en ik zo, wat moeten we nu doen? Hebben wij nu wel de juiste keuzes gemaakt?

Nadere informatie

Psychosociale hulp voor patiënten met kanker

Psychosociale hulp voor patiënten met kanker Psychosociale hulp voor patiënten met kanker Beter voor elkaar Psychosociale hulp voor patiënten met kanker Inhoud Inleiding 2 Oncologieverpleegkundigen 3 Stomaverpleegkundigen 4 Geestelijke verzorging

Nadere informatie

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Oncologie Omgaan met kanker i Patiënteninformatie Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Algemeen Het hebben van kanker kan grote gevolgen hebben voor uw leven en dat van uw naasten. Lichamelijk

Nadere informatie

OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie voor de regio ( ) betreffende de melding van levensbeëindiging op verzoek

OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie voor de regio ( ) betreffende de melding van levensbeëindiging op verzoek Oordeel: zorgvuldig Samenvatting: Patiënt koos voor palliatieve sedatie, maar was met arts overeengekomen dat deze zou overgaan tot euthanasie, indien sedatie lang zou duren of patiënt niet goed behandelbare

Nadere informatie

Afscheidswijzer. Deel 1 Ziek zijn, en dan. Praktische informatie over het sterven, de uitvaart en de periode daarna.

Afscheidswijzer. Deel 1 Ziek zijn, en dan. Praktische informatie over het sterven, de uitvaart en de periode daarna. Afscheidswijzer Deel 1 Ziek zijn, en dan. Praktische informatie over het sterven, de uitvaart en de periode daarna. Ziek zijn, en dan... Voorwoord Voor veel mensen is acceptatie van de dood één van de

Nadere informatie

PSYCHOSOCIALE ZORG VOOR PATIËNTEN MET KANKER

PSYCHOSOCIALE ZORG VOOR PATIËNTEN MET KANKER PSYCHOSOCIALE ZORG VOOR PATIËNTEN MET KANKER 536 Inleiding Als u van uw behandelend specialist te horen krijgt dat u kanker heeft, krijgen u en uw naasten veel informatie en emoties te verwerken. Door

Nadere informatie

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Máxima Oncologisch Centrum (MOC) Inleiding Als u van uw behandelend arts te horen krijgt dat u kanker heeft, krijgen u en uw naasten veel informatie en emoties

Nadere informatie

Palliatieve zorg De Meander

Palliatieve zorg De Meander Palliatieve zorg De Meander Rust en ruimte gevende bocht in de rivier voorwaarde voor diepgang doorstroming en loop. Een plek voor: MEzelf en zorg voor de ANDER. Als thuis niet (meer) kan en het ziekenhuis

Nadere informatie

Vragenlijst voor patiënt en mantelzorger

Vragenlijst voor patiënt en mantelzorger Vragenlijst voor patiënt en mantelzorger 1. Waar verblijft u momenteel? 2. Waar zou u momenteel willen verblijven? 3. Wie van de volgende mensen heeft vorige week aan u hulp, verzorging of een behandeling

Nadere informatie

Zorg rond het levenseinde

Zorg rond het levenseinde Groeningelaan 7 8500 Kortrijk Tel.nr. 056/24 52 71 Faxnr. 056/24.52.64 Zorg rond het levenseinde Zorg rond het levenseinde 12 Voor meer informatie over voorgaande onderwerpen, kan u contact opnemen met

Nadere informatie

Een dierbare verliezen

Een dierbare verliezen Patiënteninformatie Een dierbare verliezen Informatie over het verlies van een dierbare en de gevoelens die u daarover kunt hebben Een dierbare verliezen Informatie over het verlies van een dierbare en

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

Keten Palliatieve Zorg

Keten Palliatieve Zorg Keten Palliatieve Zorg Wat is palliatieve zorg? Palliatieve zorg begint wanneer iemand te horen heeft gekregen dat hij/zij ongeneeslijk ziek is en behandeling niet meer mogelijk is. Dat is een harde boodschap

Nadere informatie

Informatie over euthanasie

Informatie over euthanasie Informatie over euthanasie Inleiding Euthanasie is een onderwerp waar mensen heel verschillend over kunnen denken. Wat u van euthanasie vindt, hangt onder meer af van uw (religieuze) achtergrond, opvoeding,

Nadere informatie

Informatieboekje Berkenrode, palliatieve zorg GGz Centraal, Zon & Schild. volwassenen pallatieve terminale zorg

Informatieboekje Berkenrode, palliatieve zorg GGz Centraal, Zon & Schild. volwassenen pallatieve terminale zorg Informatieboekje Berkenrode, palliatieve zorg GGz Centraal, Zon & Schild volwassenen pallatieve terminale zorg Inhoudsopgave Inleiding 2 Palliatieve unit locatie Zon & Schild 2 Visie en uitgangspunten

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Rouwverwerking

PATIËNTEN INFORMATIE. Rouwverwerking PATIËNTEN INFORMATIE Rouwverwerking 2 PATIËNTENINFORMATIE Een dierbare is overleden. Dit is een aangrijpende gebeurtenis. In de eerste plaats gaat onze deelneming uit naar u en de overige nabestaanden.

Nadere informatie

Palliatief Consult Team

Palliatief Consult Team Palliatief Consult Team Voor wie is deze folder bedoeld Deze folder is bedoeld voor patiënten en hun naasten voor wie het Palliatief Consult Team (PCT) in consult is gevraagd door de behandelend arts.

Nadere informatie

Palliatieve Zorg Informatie voor patiënten en hun naasten

Palliatieve Zorg Informatie voor patiënten en hun naasten Palliatieve Zorg Informatie voor patiënten en hun naasten Patiëntenversie van de zorgmodule Palliatieve Zorg april 2014 Colofon Deze brochure is geschreven door het CBO in opdracht van Coördinatieplatform

Nadere informatie

Morfine Feiten en fabels. Apotheek

Morfine Feiten en fabels. Apotheek 00 Morfine Feiten en fabels Apotheek In overleg met uw arts gaat u morfine gebruiken. Morfine behoort tot een groep geneesmiddelen, die morfineachtige pijnstillers of opioïden worden genoemd. Inleiding

Nadere informatie

Psychosociale problemen bij kanker

Psychosociale problemen bij kanker Psychosociale problemen bij kanker mogelijkheden voor begeleiding in het azm Psychosociale problemen bij kanker Inleiding 3 Reacties 3 Begeleiding 3 Wanneer hulp inschakelen 4 Vroegtijdige herkenning 4

Nadere informatie

1 Inleiding... 1. 2 Wat is palliatieve sedatie?... 1. 3 Hoe werkt palliatieve sedatie?... 1. 4 Is het een soort euthanasie?... 1

1 Inleiding... 1. 2 Wat is palliatieve sedatie?... 1. 3 Hoe werkt palliatieve sedatie?... 1. 4 Is het een soort euthanasie?... 1 Palliatieve sedatie Inhoudsopgave 1 Inleiding... 1 2 Wat is palliatieve sedatie?... 1 3 Hoe werkt palliatieve sedatie?... 1 4 Is het een soort euthanasie?... 1 5 Wanneer past de arts palliatieve sedatie

Nadere informatie

Ondersteuning bij kanker

Ondersteuning bij kanker Het bericht dat kanker is geconstateerd laat je niet onberoerd. Meestal volgt een ingrijpende tijd. Misschien komt u voor situaties te staan waar u zich geen raad mee weet, ook wanneer de behandeling al

Nadere informatie

behoud. Uw zelfstandigheid. Informatie over: Een beroerte

behoud. Uw zelfstandigheid. Informatie over: Een beroerte behoud. Informatie over: Een beroerte Uw zelfstandigheid. Uw leven zo goed mogelijk oppakken na een beroerte. Samen met Laurens. Lees meer over wat Laurens voor u kan betekenen. meer dan zorg De medische

Nadere informatie

Thuis in de laatste levensfase. Regionaal centrum voor palliatieve terminale zorg

Thuis in de laatste levensfase. Regionaal centrum voor palliatieve terminale zorg Thuis in de laatste levensfase Regionaal centrum voor palliatieve terminale zorg Wat is Hospice De Winde? Hospice De Winde is onderdeel van Zorggroep Solis. Zorggroep Solis verleent sinds 1267 zorg aan

Nadere informatie

Waar kunt u heen als u kanker hebt?

Waar kunt u heen als u kanker hebt? Oncologiecentrum Waar kunt u heen als u kanker hebt? www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Waar kunt u terecht als u kanker hebt?... 3 Overzicht hulpverleners binnen het Catharina Kanker Instituut... 3 Extern...

Nadere informatie

rouw, verliesverwerking en spiritualiteit Oncologiedagen 2014

rouw, verliesverwerking en spiritualiteit Oncologiedagen 2014 rouw, verliesverwerking en spiritualiteit Oncologiedagen 2014 Jacqueline van Meurs: geestelijk verzorger/consulent spirituele zorg Gerda Bronkhorst: oncologieverpleegkundige/verpleegkundig consulent palliatieve

Nadere informatie

EEN CHONDROSARCOOM WAT BETEKENT HET?

EEN CHONDROSARCOOM WAT BETEKENT HET? EEN CHONDROSARCOOM WAT BETEKENT HET? Oncologie/0137 Deze informatiebrochure is bestemd voor personen met een chondrosarcoom en alle anderen die hier heel dichtbij betrokken zijn zoals familie, vrienden,

Nadere informatie

Complexiteit dus samen werken!!!

Complexiteit dus samen werken!!! Complexiteit dus samen werken!!! Florien van Heest, Huisarts consulent Palliatieve Zorg IKNL PalHAG- huisarts Schoonoord Clary Wijenberg, verpleegkundig specialist Thuiszorg Icare Palliatieve zorg - IKNL

Nadere informatie

Dienst Geestelijke Verzorging

Dienst Geestelijke Verzorging Dienst Geestelijke Verzorging Patiënt en dan? U bent in het ziekenhuis opgenomen en er komt veel op u af. Deze situatie kan veel vragen oproepen en geestelijk behoorlijk zwaar zijn. Als u behoefte hebt

Nadere informatie

Ouderenzorg. Psychologische hulpverlening voor mensen van 65 jaar en ouder.

Ouderenzorg. Psychologische hulpverlening voor mensen van 65 jaar en ouder. Ouderenzorg Psychologische hulpverlening voor mensen van 65 jaar en ouder. Met behulp van persoonlijke gesprekken en/of groepsgesprekken zoeken we naar een oplossing voor uw angsten, somberheid of gevoelens

Nadere informatie

een dierbare verliezen

een dierbare verliezen een dierbare verliezen een dierbare verliezen U heeft kort geleden iemand verloren. Dat kan heel verwarrend zijn. Vaak is het moeilijk te accepteren dat iemand er niet meer is. Soms is het verdriet of

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

Palliatieve sedatie 14 oktober 2015. Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl

Palliatieve sedatie 14 oktober 2015. Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl Palliatieve sedatie 14 oktober 2015 Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl Palliatieve sedatie in het hospice Veel kennis en ervaring Wat weten we over de praktijk? Dilemma

Nadere informatie

wensenboek deel cliënten

wensenboek deel cliënten wensenboek deel cliënten Wensenboek Iedereen gaat een keer dood. Weet jij wat doodgaan is? Wat denk jij dat er gebeurt als je dood gaat? Dit boek helpt je hierover te praten en op te schrijven wat voor

Nadere informatie

Pakket 6 Beschermd wonen met intensieve verzorging en verpleging

Pakket 6 Beschermd wonen met intensieve verzorging en verpleging BESCHRIJVING VAN DE ZORGZWAARTEPAKKETTEN Pakket 6 Beschermd wonen met intensieve verzorging en verpleging Het pakket Beschermd wonen met intensieve verzorging en verpleging is wonen in een verpleeghuis

Nadere informatie

Verzorging Begeleiding Speciale Zorg Dagbesteding Hulp bij het huishouden

Verzorging Begeleiding Speciale Zorg Dagbesteding Hulp bij het huishouden Overzicht ZZP 1 t/m 7. Versie 17-05-11. Zorgzwaartepakket 1 = enige begeleiding in een veilige omgeving. U krijgt hulp bij de De medewerker helpt Niet van toepassing. dagelijkse verzorging u om zo veel

Nadere informatie

Zorgen rondom sterven

Zorgen rondom sterven Geriatrie Zorgen rondom sterven www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Welke zorg... 3 Wat kan familie betekenen... 3 Het stervensproces... 4 Eten en drinken... 5 Medicijnen... 5 Waar sterven... 5 Na de dood...

Nadere informatie

Presentatie Tranzo Zorgsalon 29 november 2012 Christine Kliphuis

Presentatie Tranzo Zorgsalon 29 november 2012 Christine Kliphuis Presentatie Tranzo Zorgsalon 29 november 2012 Christine Kliphuis Geachte dames en heren, Zelfredzaamheid is een mooi en positief begrip. Immers, elk kind wil dingen zelf leren doen, jezelf kunnen redden

Nadere informatie

Wanneer geestelijke zorg aanbieden in kliniek en polikliniek?

Wanneer geestelijke zorg aanbieden in kliniek en polikliniek? Wanneer geestelijke zorg aanbieden in kliniek en polikliniek? Wanneer geestelijke zorg aanbieden in de kliniek en de polikliniek? Bij opname in de kliniek In het anamnesegesprek aan de hand van de vragen

Nadere informatie

beslissingen bij het levenseinde

beslissingen bij het levenseinde beslissingen bij het levenseinde Het doet goed af en toe eens aan de dood te denken Uw dagen worden er duidelijker van U dient te weten dat geen mens voor je kan leven Maar ook dat niemand voor je sterven

Nadere informatie

Het lastigste van leven met hiv is voor velen vreemd genoeg niet zozeer de aandoening zelf of de behandeling, maar vooral de reacties van anderen.

Het lastigste van leven met hiv is voor velen vreemd genoeg niet zozeer de aandoening zelf of de behandeling, maar vooral de reacties van anderen. Het lastigste van leven met hiv is voor velen vreemd genoeg niet zozeer de aandoening zelf of de behandeling, maar vooral de reacties van anderen. Het houdt je misschien je leven lang bezig: Wie vertel

Nadere informatie

Zorg in de laatste levensfase

Zorg in de laatste levensfase Voor elkaar WoonZorgcentra Haaglanden Binnen WZH staat een goede verzorging met aandacht en respect voor de persoonlijke wensen van onze cliënten centraal. Dit geldt juist voor de zorg die wij bieden aan

Nadere informatie

verstandelijke beperking

verstandelijke beperking Besluitvorming in de palliatieve zorg voor mensen met een verstandelijke beperking Over verhuizingen & medische interventies Informatie voor familie en andere naasten Wat is palliatieve zorg? Palliatieve

Nadere informatie

Openingsgebeden INHOUD

Openingsgebeden INHOUD Openingsgebeden De schuldbelijdenis herzien Openingsgebeden algemeen Openingsgebeden voor kinderen Openingsgebeden voor jongeren INHOUD De schuldbelijdenis herzien De schuldbelijdenis heeft in de openingsritus

Nadere informatie

Nieuwsbrief VPTZ Zuidoost Friesland 2e uitgave 2014

Nieuwsbrief VPTZ Zuidoost Friesland 2e uitgave 2014 Nieuwsbrief VPTZ Zuidoost Friesland 2e uitgave 2014 Onderwerpen nieuwsbrief Een quote uit het gastenboek Als je geboren wordt, word je omringd door liefde, warmte en geborgenheid. Als je sterft en je wordt

Nadere informatie

ontdek. De beste zorg voor u, thuis. Informatie over: Thuiszorg

ontdek. De beste zorg voor u, thuis. Informatie over: Thuiszorg ontdek. Informatie over: Thuiszorg De beste zorg voor u, thuis. Zo goed en zelfstandig mogelijk leven in uw eigen vertrouwde omgeving. Laurens biedt alle zorg die u hierbij nodig heeft. meer dan zorg Langer

Nadere informatie

Omgaan met de ziekte. Omgaan met de ziekte

Omgaan met de ziekte. Omgaan met de ziekte Omgaan met de ziekte Omgaan met de ziekte Inhoud Omgaan met de ziekte, januari 2014 3 Inleiding 4 Invloed op mijn leven 4 Omgaan met klachten 5 In de rouw 6 Onzekerheid 7 Een ander zelfbeeld 8 Reactie

Nadere informatie

OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie voor de Regio ( ) betreffende de melding van levensbeëindiging op verzoek

OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie voor de Regio ( ) betreffende de melding van levensbeëindiging op verzoek Oordeel: Gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen Samenvatting: In casu was de consulent als hoofd medische dienst van een verpleeghuis langer dan een half jaar geleden de behandelend arts geweest

Nadere informatie

Het verlies van een dierbare

Het verlies van een dierbare Het verlies van een dierbare Het Zorgpad Stervensfase is gebaseerd op de Liverpool Care Pathway for the dying patient (LCP). De LCP is door het Erasmus MC Rotterdam en het IKNL locatie Rotterdam integraal

Nadere informatie

Handvatten Interventie GEZAMENLIJK HUISBEZOEK bij complexe palliatieve thuiszorg

Handvatten Interventie GEZAMENLIJK HUISBEZOEK bij complexe palliatieve thuiszorg INHOUDSOPGAVE 1. Het initiatief tot een gezamenlijk huisbezoek: wie en wanneer? Pagina 1 2. Voorbereiding van het gezamenlijk huisbezoek Pagina 1 3. Uitvoering van het gezamenlijk huisbezoek / het gesprek

Nadere informatie

Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek. Publieksversie

Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek. Publieksversie Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek Publieksversie Waarom nadenken en praten over uw levenseinde? Misschien denkt u wel eens na over uw levenseinde. In dat laatste deel van uw leven kan uw dokter

Nadere informatie

U hebt met uw behandelend arts gesproken over palliatieve sedatie voor uzelf of uw familielid. In deze folder kunt u nalezen wat palliatieve sedatie

U hebt met uw behandelend arts gesproken over palliatieve sedatie voor uzelf of uw familielid. In deze folder kunt u nalezen wat palliatieve sedatie Palliatieve sedatie U hebt met uw behandelend arts gesproken over palliatieve sedatie voor uzelf of uw familielid. In deze folder kunt u nalezen wat palliatieve sedatie inhoudt. Heeft u na het lezen nog

Nadere informatie

De Friese Wouden wonen welzijn zorg. Ongeneeslijk ziek, hoe nu verder? Informatie over mogelijkheden van zorg

De Friese Wouden wonen welzijn zorg. Ongeneeslijk ziek, hoe nu verder? Informatie over mogelijkheden van zorg De Friese Wouden wonen welzijn zorg Ongeneeslijk ziek, hoe nu verder? Informatie over mogelijkheden van zorg Aantekeningen Inhoud 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Voor wie is deze brochure Emotionele veranderingen

Nadere informatie

Advanced Care Planning 2-10-2014

Advanced Care Planning 2-10-2014 Advanced Care Planning 2-10-2014 Even voorstellen Karen Maassen vd Brink: longarts Waterlandziekenhuis Monique Termeulen: verpleegkundig specialist (long)oncologie Waterland ziekenhuis Wie zij jullie?

Nadere informatie

Afspraken met het Zorgkantoor Wij hebben met het zorgkantoor de volgende ZZP-en afgesproken en met deze ZZP-en kunt u bij ons terecht:

Afspraken met het Zorgkantoor Wij hebben met het zorgkantoor de volgende ZZP-en afgesproken en met deze ZZP-en kunt u bij ons terecht: Afspraken met het Zorgkantoor Wij hebben met het zorgkantoor de volgende ZZP-en afgesproken en met deze ZZP-en kunt u bij ons terecht: Niet toegelaten voor behandeling, inclusief dagbesteding (lees verzorgingshuis)

Nadere informatie

Rond het einde van het leven

Rond het einde van het leven Rond het einde van het leven Rond het einde van het leven Gisteren is slechts de herinnering van vandaag en morgen is de droom van vandaag. - Kahil Gibran - Inleiding Deze brochure is een uitgave van

Nadere informatie

Fabels en feiten over morfine

Fabels en feiten over morfine Fabels en feiten over morfine Beter voor elkaar Fabels en feiten over morfine Inleiding In overleg met uw arts gaat u morfine gebruiken. Morfine behoort tot een groep geneesmiddelen, die morfineachtige

Nadere informatie

Pijn bij kanker. Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis

Pijn bij kanker. Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis Pijn bij kanker Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis Wat is pijn? Pijn is een onaangenaam gevoel. Het kan op verschillende manieren ontstaan en het kan op verschillende manieren worden

Nadere informatie

Geheugenklachten? Wat te doen als er stukjes gaan ontbreken

Geheugenklachten? Wat te doen als er stukjes gaan ontbreken Geheugenklachten? Wat te doen als er stukjes gaan ontbreken Geheugenproblemen en/of veranderingen in gedrag Vooral oudere mensen kunnen last hebben van vergeetachtigheid. Op zich is dat niet zo erg. Maar

Nadere informatie

Zorg bij ontslag uit het ziekenhuis

Zorg bij ontslag uit het ziekenhuis Transferbureau Zorg bij ontslag uit het ziekenhuis Wat kunnen wij voor U betekenen Thuiszorg Huishoudelijke hulp Hulpmiddelen Tijdelijke opname verzorgingshuis Revalidatie verpleegtehuis 1 2 Transferverpleegkundige

Nadere informatie

Netwerk Ouderenzorg Regio Noord

Netwerk Ouderenzorg Regio Noord Netwerk Ouderenzorg Regio Noord Vragenlijst Behoefte als kompas, de oudere aan het roer Deze vragenlijst bestaat vragen naar uw algemene situatie, lichamelijke en geestelijke gezondheid, omgang met gezondheid

Nadere informatie

vind. Uw manier van leven met dementie. Informatie over: Dementie

vind. Uw manier van leven met dementie. Informatie over: Dementie vind. Informatie over: Dementie Uw manier van leven met dementie. Wanneer u dementie vermoedt bij uzelf of bij uw familie, dan komt er veel op u af. Laurens helpt. In deze folder leest u over dementie

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 9. 1. Ik haat de dood 11 Overdenking bij 1 Korintiërs 15: 1-7 42

Inhoud. Woord vooraf 9. 1. Ik haat de dood 11 Overdenking bij 1 Korintiërs 15: 1-7 42 Inhoud Woord vooraf 9 1. Ik haat de dood 11 Overdenking bij 1 Korintiërs 15: 1-7 42 2. Papa, ik ben bang dat jij ook dood gaat 44 Overdenking over 1 Korintiërs 15: 35-49 78 3. Ik ben mijzelf niet meer

Nadere informatie

Zorg thuis. Verrassend veel mogelijk. www.friesewouden.nl

Zorg thuis. Verrassend veel mogelijk. www.friesewouden.nl Zorg thuis Verrassend veel mogelijk www.friesewouden.nl Persoonlijke verzorging Zelfstandig leven en wonen is uw groot goed en daar wilt u volop van genieten. Toch kan er een moment in uw leven komen dat

Nadere informatie

Oncologie. Morfine: fabels en feiten

Oncologie. Morfine: fabels en feiten Oncologie Morfine: fabels en feiten 1 Wat is morfine? In overleg met uw arts gaat u morfine gebruiken. Morfine wordt voorgeschreven om pijn te verlichten. Soms wordt morfine gebruikt bij benauwdheid. Morfine

Nadere informatie

Zorg in de laatste levensfase. Agnes van der Heide Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC

Zorg in de laatste levensfase. Agnes van der Heide Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Zorg in de laatste levensfase Agnes van der Heide Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Verschillen Nederland buitenland Palliatieve zorg is geen specialisme Palliatieve zorg is in principe

Nadere informatie

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Tijd voor de dood Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen Beleidsnotitie Tijd voor de dood Auteur(s) A.Trienekens Datum September

Nadere informatie

Johannes 20, 1-18 20 april Pasen 2014 Wehl. (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente,

Johannes 20, 1-18 20 april Pasen 2014 Wehl. (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente, Johannes 20, 1-18 20 april Pasen 2014 Wehl (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente, We zijn er doorheen gegaan, Veertig dagen en nachten, Tijd van voorbereiding...

Nadere informatie