Mitochondriale ziekten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Mitochondriale ziekten"

Transcriptie

1 Mitochondriale ziekten Wat is een mitochondriale ziekte? Mitochondriale ziekten worden ook respiratoir keten defecten genoemd of defecten in de ademhalingsketen. Om te begrijpen wat deze groep van ziekten inhoudt, moeten we eerst begrijpen wat een mitochondrion is, en wat de functie hiervan is. Ons lichaam bestaat uit ontzettend veel cellen. Deze zijn zo klein dat je ze niet met het blote oog kan zien, maar zitten in al onze weefsels en organen. Er zijn verschillende soorten cellen afhankelijk van waar ze zich bevinden; in de spieren, in de hersenen, in de huid, in de lever, in de nieren, Cellen hebben ook een belangrijke functie in de stofwisseling. Een cel bestaat uit een celkern en verschillende cel-onderdelen, ook wel celorganellen genoemd. Ook weer deze celorganellen hebben hun functie binnen de stofwisseling en hebben verschillende namen: peroxisomen, lysosomen, endoplasmatisch reticulum, het golgi apparaat en de mitochondria. Mitochondrion Golgi apparaat celkern peroxisoom lysosoom Endoplasmatisch reticulum Figuur 1: cel.

2 In zowat alle cellen zitten dus mitochondria, het aantal is verschillende van cel tot cel, dit kan van enkele mitochondria in een cel gaan tot duizenden. Ook in deze mitochondria vinden heel wat stofwisselingsprocessen plaats. Net als een cel, bestaat ook een mitochondrion uit een aantal onderdelen. Het heeft 2 lagen aan de buitenkant: een buitenmembraan en een binnenmembraan. De ruimte tussen beiden wordt de tussen membraan ruimte genoemd en de ruimte binnen het mitochondrion de mitochondriale matrix. binnenmembraan buitenmembraan Mitochondriale t matrix Figuur 2: Mitochondrion Tussen Membraan ruimte Eén van de belangrijkste taken van het mitochondrion is dat het de energiecentrale van de cel is. Met mitochondriale ziektes worden dan ook ziektes bedoeld waarbij het mitochondrion zijn taak als energiecentrale niet goed kan uitvoeren. Bij deze energieproductie wordt zuurstof verbruikt; het enzymcomplex dat hiervoor instaat wordt de ademhalingsketen genoemd (vandaar ook de benaming ademhalingsketendefecten). Nu gaan we verschillende stappen bekijken die in deze ademhalingsketen gebeuren om zo dan te begrijpen wat er mis loopt bij personen die lijden aan een mitochondriale ziekte. Onze energie halen we uit onze voeding, voornamelijk uit suikers en vetten. Deze komen in de cellen terecht, en moeten door het mitochondrion dan omgezet worden in energie.

3 Suiker of glucose wordt in de cel eerst omgezet in pyruvaat. Eens de glucose omgezet is in pyruvaat, moet dit via een transportsysteem in het mitochondrion gebracht worden. Daar wordt het dan omgezet in acetyl-coa (acetyl-coenzymea). Hiervoor is een bepaald enzym nodig: het pyruvaatdehydrogenase-complex (PDHc). Als dit enzym niet of onvoldoende werkt, is er ook een probleem met de energiebevoorrading. Deze ziekten lijken dan ook vaak op mitochondriale ziekten. Uit vetten worden vetzuren gemaakt, die ook net als het pyruvaat, via een transportsysteem in het mitochondrion terecht komen. Ook deze vetzuren worden omgezet in acetyl-coa. cel glucose pyruvaat pyruvaat ccel Acetyl-CoA mitochondrion vetzuren Figuur 3: cel met mitochondrion. Dit acetyl-coa wordt dan via een aantal opeenvolgende scheikundige reacties, ook de citroenzuurcyclus of de Krebscyclus genoemd omgezet in 3 scheikundige stoffen: 1) NADH, wat verder wordt omgezet in energie in de ademhalingsketen, 2) FADH², wat ook verder wordt omgezet in energie in de ademhalingsketen en 3) CO² of koolzuurgas, dit is eigenlijk een afvalstof binnen dit proces en ademen we uit. Deze ademhalingsketen zit in de binnenmembraan van het mitochondrion, en bestaat uit een heel aantal enzymen die samenwerken om te zorgen dat de energie in het NADH en FADH² omgezet kan worden in energie die de cel kan gebruiken. Deze energie noemen we ATP. Deze verschillende enzymen zijn georganiseerd is 5 enzym-complexen. Een mitochondriale ziekte ontstaat dus als het in één of meerdere van deze processen misloopt. Doordat het aantal mitochondrieën per cel verschillend is maar wel in alle cellen voorkomen, geeft de ziekte ook diverse symptomen in verschillende organen.

4 Wat zijn de symptomen? De symptomen zijn enerzijds het gevolg van het energietekort. Anderzijds wordt het pyruvaat bij een slecht werkende ademhalingsketen ook omgezet in lactaat (melkzuur) wat het bloed en de weefsel kan verzuren en waardoor organen niet goed gaan functioneren. De symptomen zijn afhankelijk van welke weefsels of organen aangetast zijn. Weefsels en organen die veel energie nodig hebben zoals de hersenen, ogen, hart, nieren en spieren zijn het vaakst en het ernstigst aangetast. Soms is slechts 1 systeem zoals de spieren aangetast maar meestal zijn toch verschillende organen of weefsels aangetast. Hieronder een overzicht van de verschillende symptomen: Hersenen: ontwikkelingsachterstand, migraine, epilepsie, beroerte, coördinatiestoornissen. Ogen: degeneratie van netvlies, atrofie van de oogzenuw, hangende oogleden, staar, blindheid Oren: gehoorverlies, doofheid Spieren: spierzwakte en krampen, snel vermoeid bij inspanning Hart: zwakte van de hartspier, hartritmestoornissen Lever: leverfalen Darmen: diarree, obstipatie, slechte opname van voedingstoffen Al deze symptomen komen ook voor bij een heel aantal andere ziektes en een goede diagnostiek is dus heel belangrijk.

5 Verloop van ziekte Soms zijn kinderen al direct na de geboorte ernstig ziek, in andere gevallen is pas maanden of jaren later dat de ziekte zich manifesteert. Soms is de ziekte stabiel, vaker is de ziekte progressief wat wil zeggen dat er een geleidelijke achteruitgang is. De behandeling is er op gericht de ziekte stabiel te houden en deze achteruitgang tegen te houden. Beschadiging aan weefsel die er al is, kan meestal niet ongedaan gemaakt worden. MULTISYSTEEM ZIEKTEN, MULTIORGAAN AANTASTING ZIEKTEVERSCHIJNSELEN ZIJN ZEER VERSCHEIDEN OF HETEROGEEN Gezien er veel verschillende types mitochondriale ziektes zijn, worden deze nog eens opgedeeld. Er zijn 2 opdelingen, enerzijds naar de verschillende complexen (van de ademhalingsketen) en anderzijds in verschillende syndromen: Indeling in complexen: Complex I deficiëntie Complex II deficiëntie Complex III deficiëntie Complex IV deficiëntie Complex V deficiëntie Regelmatig komen er ook meerdere deficiënties tegelijk voor en spreekt men gecombineerde ademhalingsketen deficiënties. Indeling in syndromen: Een syndroom is eigenlijk gewoon een naam die gegeven wordt aan een combinatie van symptomen. Het is echter zo dat niet alle symptomen niet het syndroom dienen voor te komen en dat veel heel patiënten niet binnen één van deze syndroomgroepen kan ondergebracht worden. Soms kan het beeld ook veranderen van het ene beeld naar een andere, of kan er een combinatie van meerdere syndromen zijn. Leigh syndroom: Subacute necrotische encefalomyelopathie (MRI afwijkingen). Het klinisch beeld vertoont nogal variaties. De ziekte kan zich manisfesteren bij baby s, maar ook bij volwassenen. Meestal beginnen de symptomen bij baby s en jonge kinderen.een baby of jong kind vertoont algemene symptomen zoals geringe groei en gewichtsverlies, gebrekkige eetlust met zwakke zuigreflex, braken, algemene zwakte en geringe ontwikkeling. Een peuter kan vertraagde ontwikkeling vertonen of regressie (verlies van vaardigheden), motorische stoornissen, abnormale oogbewegingen, hypotonie, epileptische aanvallen, coma en/of braken.de kenmerken van de ziekte van Leigh die zich vervolgens kunnen manifesteren zijn overwegend neurologisch. Dit houdt in ontwikkelingsregressie, abnormale oogbewegingen, blindheid (opticus atrofie en retinitis pigmentosa) hypotonie, motorische stoornissen, epileptische aanvallen en ademhalingsproblemen. Ook andere organen kunnen aangetast worden, zoals het hart, de nieren en leverziekte. Van zodra de ziekte zich manifesteert, kan de patiënt snel achteruitgaan. Anderzijds kan de patiënt het gedurende lange perioden vrij goed stellen, tot er zich een crisis voordoet die meestal voorafgegaan wordt door een

6 infectie. Dan kan er een snel verlies van vaardigheden optreden of kunnen nieuwe symptomen opduiken. De patiënt zal waarschijnlijk traag herstellen maar nooit volledig. Er kunnen zich ook ernstige complicaties zoals ademhalingsfalen (aantasting van de hersenstam gecombineerd met falen van de ademhalingsspieren) voordoen. De ziekte van Leigh doet zich in zeer verscheiden vormen voor en de diagnose is, zeker in het begin, niet gemakkelijk te stellen. Ook het verloop van de ziekte is uiterst onvoorspelbaar. Onderzoek in Nijmegen heeft aangetoond dat defecten in complex 1 de belangrijkste onderliggende oorzaak zijn voor deze ernstige ziekte, gevolgd door mitochondriaal DNA mutaties, complex 4, complex 5 (NARP), pyruvaat dehydrogenase complex, biotinidase of holocarboxylase defciëntie en zeldzaam andere defecten. MELAS syndroom: Mitochondriale Encephalomyopathie, Lactaat Acidosis and Stroke Like Episodes (beroerte). De encephalopathie uit zich meestal als epilepsie of dementie, vaak in combinatie met andere neurologische symptomen zoals migraine of psychiatrische problemen. Kleine gestalte en spierzwakte komen vaak voor. De meeste patiënten komen klinisch tot uiting voor de leeftijd van 20 jaar. Aantasting van het hart bepaalt de uitkomst (hypertrofe of gedilateerde cardiomyopathie, hartgeleidingsstoornissen). Na een stroke (beroerte) hebben sommige patiënten nog steeds een normale intelligentie, bij andere is er een achtergang van de verstandelijke mogelijkheden. Overlap met ziekte van Leigh, MERRF en LHON kan het ziektebeeld complex maken. Defect: specifieke mitochondriale DNA mutaties (trna leucine 3243 of 3271, zeldzaam deleties/duplicaties); kerndna complex 1 defecten: ND1, ND5 en ND6. MERRF syndroom: Myoclonische epilepsie en Ragged Red Fibers (spierbiopt; hoeft niet aanwezig te zijn). Neurologisch: triade van epilepsie, progressieve intentie myoclonus (spiertrekkingen) en cerebellaire ataxie (evenwichtsstoornissen). Andere suggestieve kliniek zijn de aanwezigheid van kleine gestalte, migraine, snelle vermoeidheid, Wolf-Parkinson- White syndroom en diabetes (ook in familieleden langs moederszijde) Onderscheid met MELAS: myoclonieën en multiple lipomas (vetophopingen). Defect: specifieke mitochondriale DNA mutaties (trna lysine 8344 en 8356);. NARP syndroom: Neurogene spierzwakte, ataxie, retinitis pigmentosa. Het klinisch ziektebeeld varieert van nachtblindheid, over blindheid en evenwichtsstoornissen tot een ziekte van Leigh afhankelijk van het aantal aangetaste mitochondriën in de weefsels (netvlies, hersenen). Regelmatig dient een sensiebel EMG uitgevoerd gezien de polyneuropathie. Defect: specifieke mitochondriale DNA mutaties (complex 5, m.8993t>g en een mildere mutatie m.8993t>c). Voorkomen van de m.8993t>g mutatie in >90% van de mitochondriën geeft meestal aanleiding tot het Maternal Inherited Leigh syndrome of MILS. Voor deze mitochondriale ziekte is doeltreffende prenatale en preimplantatiediagnostiek mogelijk. LHON syndroom: Leber hereditaire Opticus Neuropathie: treedt op tussen jaar, overwegend jongens en mannen. Wazig zicht met snelle evolutie naar blindheid, beginnend aan één oog waarbij het tweede oog aangetast wordt binnen enkele weken (het verloop is PIJNLOOS). Deze patiënten moeten steeds cardiologisch gevolgd worden met ECG: hartritmestoornissen. Defect: drie mitochondriale DNA mutaties: m.3460g>a, m.11778g>a of m.14484t>c (deze mutatie kan een gunstige evolutie inhouden met spontaan herstel). Kearns-Sayre syndroom: Meestal optredend voor de leeftijd van 20 jaar. Ophtalmoplegie (oogbolspierverlammingen), ptosis (bovenste ooglid kan niet meer volledig geopend

7 worden), netvliesdegeneratie in associatie met een hartgeleidingsblok, cerebellaire ataxie en verhoogd eiwitgehalte en het lumbaal vocht. Soms is er een verhoogd melkzuur in het bloed. Deze patiënten dienen regelmatig een Holter monitoring te krijgen wegens hartgeleidingsdefecten en hartritmestoornissen. In het kader van de hartgeleidingsstoornissen dient men voorzichtig te zijn met testen die gebruikt worden bij myasthenia gravis (edrophonium chloride test). Defect: mitochondriaal DNA deletie/duplicatie. Een overlap met Pearson syndroom is mogelijk. Kan ook niet- genetischfamiliaal (sporadisch) voorkomen. Pearson syndroom: In de eerste levensmaanden optredend met ernstige anemie of bloedarmoede (sideroblastaire anemie), laag aantal witte bloedcellen en bloedplaatjes en ernstige problemen met gewichtstoename door vetverlies in de darm (steatorrhee) op basis van een exocriene pancreasinsufficiëntie. Andere orgaansystemen zijn eveneens betrokken: leverfalen, nierstoornissen (proximale tubulopathie), hartgeleidingsstoornissen, huidafwijkingen en fotosensitiviteit. Defect: mitochondriale DNA deletie die ook tot uiting komt in witte bloedcellen of leucocyten. MIDD syndroom: Maternally Inherited Diabetes and Deafness. Meestal rond 30 jaar ontwikkeling van diabetes en rond 40 jaar doofheid. Andere orgaansystemen kunnen eveneens aangetast zijn: hypertrofe cariomyopathie; nieraantasting met proteïnurie (focale glomerulaire sclerose). Moeders van kinderen met een mitochondriale ziekte veroorzaakt door een mitochondriale DNA mutatie zijn voorbeschikt tot het ontwikkelen van gehoorsstoornissen en suikerintolerantie (altijd na te vragen in de familiale voorgeschiedenis langs moederszijde). Alpers-Huttenlocher syndroom: Ernstige Epilepsie (partieel; gegeneraliseerd, myoclonieën) met progressieve hersenatrofie door verlies van de grijze materie (cortex) in combinatie met leverziekte die evolueert naar leverfalen. Treedt meestal op tussen 2 en 4 jaar, met normale geboorte en ontwikkeling in de eerste levensmaanden, waarna ontwikkelingsregressie met evolutie naar een ernstige encephalopathie. Te differentiëren van asphyxie en neuronale ceroid lipofuscinosis (Alpers geeft geen retinadegeneratie in tegenstelling tot deze ziekte). Defect: mitochondriale DNA vermenigvuldiging of replicatie is gestoord op basis van een POLG1 defect. CPEO syndroom: mildere vorm van Kearns Sayre syndroom of KSS, met overlap met MELAS, MERFF en MNGIE. Dominante vormen van CPEO berusten op een POLG defect. MNGIE syndroom: Mitochondriale Neuro-Gastro-Intestinal Encephalopathie, treedt meestal op tussen de 10 en 30 jaar, met maag-darm problemen (vol gevoel, misselijkheid, reflux, buikpijn, diarree, malabsorptie, pseudo-obstructie) wat tot een ernstige ondervoeding en ondergewicht kan leiden. Deze symptomen zijn in combinatie met neurologische afwijkingen (progressieve externe ophtalmoplegie, sensorimotore neuropathie, spierzwakte), hartproblemen (hartgeleidingsstoornissen). Mentale retardatie treedt laattijdig op. Defect: thymidine phosphorylase defect (verhoogd thymidine in lichaamsvochten) wat aanleiding geeft tot stoornis in de vermenigvuldiging of replicatie van mitochondriaal DNA (mitochondriaal depletie syndroom). Er is een overlap met PEO en KSS. In tegenstelling tot Pearson syndroom is de pancreasfunctie niet aangetast. Sengers syndroom: congenitaal of aangeboren cataract, hypertrofe cardiomyopathie, myopathie en lactaat acidemie. De mentale ontwikkeling is normaal. Duidelijke afwijkeningen op microscopie typisch voor een mitochondriale ziekte. De ATP productie

8 dient gemeten op een vers spierbiopt en intacte mitochondriën om deze ziekte te diagnosticeren. Defect: een transporteiwit van ADP en ATP over de binnenmembraan (ANT1) werkt niet of slecht. Het genetisch defect is nog niet gekend. MEGDEL syndroom: 3-methylglutaconic aciduria, sensorineural doofheid, encephalypathie en Leigh-like neuroradiologische bevindingen. Typisch hebben kinderen met dit syndroom in de neonatale periode ernstige infecties, hypoglycemiën en/of lactaat acidose in combinatie met voedingsproblemen en failure to thrive. Hiernaast een leigh-like syndroom met encephalopathie met ontwikkelingsachterstand, hypotonie, spasticiteit en retinitis pigmentosa en doofheid. Cardiomyopathie en 3-methylglutaconacidurie: Barth syndroom (leucopenie, X-gebonden recessief); TMEM70 mutaties LIMD: Lethal Infantile Mitochondrial Disease. Vanaf de leeftijd van 3 weken: voedingsstoornisssen, gewichtsafbuiging, ernstige spierhypotonie en spierzwakte. Myoclonische epilepsie en ernstige encephalopathie. Ernstige lactaat acidemie. Ernstige leverdisfunctie en aantasting van de nieren (tubulaire disfunctie met renaal Fanconi syndroom). Episodisch sneller ademen met snelle progressie naar ademhalingsfalen. MRI toonde een vertraging van de myelinsatie. EEG toont sterk vertraagde hersenactiviteit) Het eiwitgehalte in het lumbaalvocht is verhoogd. Een spierbiopt toont de aanwezigheid van ragged red fibers. Een hypertrofe cardiomyopathie treedt laattijdig op. Defect: depletie van mtdna op basis van DGUOK defect met complex 4 en andere enzymcomplexdefciënties bij enzymdiagnostiek. Pyruvaat Decarboxylase of Pyruvaat Dehydrogenase Deficiëntie: Pyruvaat decarboxylase deficiëntie is een aangeboren erfelijke stofwisselingsziekte, die valt onder de mitochondriale aandoeningen. Bij deze aandoening ontstaat er door het niet functioneren van het enzym pyruvaat decarboxylase (E1alfa eenheid van het Pyruvaat Dehydrogenase Complex) een te hoge concentratie melkzuur en pyrodruivenzuur in het bloed (melkzuuracidemie). De aandoening gaat gepaard met in ernst variërende neurologische afwijkingen en verstandelijke achteruitgang. In ernstige gevallen is sprake van ernstige verzuring binnen een paar dagen na de geboorte. Als gevolg hiervan kunnen spierzwakte, epileptische aanvallen en spasticiteit optreden. In minder ernstige gevallen komen alleen terugkerende periodes van verstoorde spiercoördinatie (ataxie) voor, vaak geassocieerd met een verkoudheid of een vergelijkbare milde infectie. Soms is bij deze aandoening sprake van een vertraagde groei. Defect: X-gebonden recessief overerfbaar. Andere: SUCLA2 (milde MMA), SUCLG1 (milde MMA), ethylmalonzuur encephalopathie, Ijzer cluster defecten (in associatie met Non-Ketotische Hypoglycemie). Endocriene afwijkingen: diabetes mellitus, hypothyroidie, hypoparathyroidie, groehormoondeficiëntie, centrale puberteitsontwikkelingsstoornissen en bijnierinsufficiëntie.

9 Een diagnose stellen WEEFSELSPECIFIEKE DEFECTEN Om een diagnose te kunnen stellen zijn een gedetailleerde en nauwkeurige familiegeschiedenis, een klinisch onderzoek, hersenbeelden en laboratoriumonderzoek nodig. Laboratoriumonderzoek Laboratoriumonderzoek omvat metingen van lactaat in het bloed (normaal minder dan 2-3 mmol/l), en van het ruggenmergvocht (normaal minder dan 2.5 mmol/l). De verhouding lactaat/pyruvaat en het suikergehalte kunnen ook nuttig zijn. Zelfs als die normaal zijn, sluit dat een mitochondriale ziekte nog niet uit. Bijkomend onderzoek (zoals levertesten, nierfuntie, echocardiografie) kunnen nodig zijn om na te gaan of andere organen aangetast zijn. Nog andere biochemische testen zijn nodig om andere oorzaken van lactaatacidose uit te sluiten. Dit kan door het meten van organische zuren (3methylglutaconzuur, MMA, Krebscyclus intermediairen) in de urine, acyl carnitines in het bloed, suiker in het bloed, ketonen (plasma) en vrije vetzuren (serum), en biotinidase in het serum. Een bepaling van melkzuur en pyrodruivenzuur, naast organische zuren in lumbaalvocht (vocht rond de hersenen) is zinvol bij neurologische symptomen en tekens. Hersenbeelden CT- en MRI-scans van de hersenen kunnen eveneens belangrijke informatie opleveren. Een hersenscan (meestal MRI) kan bijvoorbeeld (soms zeer subtiele) veranderingen aantonen in het basale hersencentrum, de middenhersenen en de hersenstam (Leigh: symmetrische letsels). Deze veranderingen zijn evenwel niet uniek. Andere aandoeningen kunnen gelijkaardige veranderingen teweegbrengen, vooral in het basale zenuwcentrum, bijvoorbeeld als gevolg van op beroerte lijkende episodes bij methylmalonacidemie. Een nieuwe mogelijkheid bij MRI is een MR-spectroscopie waarbij melkzuur kan gemeten worden in de aangetaste gedeelten van de hersenen. Histologie (lichtmicroscopie, electronenmicroscopie): Onderzoek van spierweefsel kan, hoofdzakelijk bij volwassenen, een typische afwijking geven: ragged red fibers als gevolg van een samenklitten van (abnormale) mitochondriën onder de membraan van een spiervezel. Afwijkingen in grootte en vorm van mitochondriën kan vastgesteld worden door electronenmicroscopie. Soms wordt een specifiek defect in het licht gesteld door gespecialiseerde kleuringen (histochemie). Een normaal onderzoek sluit echter een mitochondriale ziekte niet uit. Born-Bunge: Universiteit van Antwerpen, Enzymologie Aangezien mitochondriale ziekten door verscheidene biochemische storingen veroorzaakt kan worden, is meestal uitgebreid onderzoek noodzakelijk. Meestal gaat het om een spier-, lever- en huidbiopsie om de enzymen van de ademhalingsketen te meten, metingen van de complexen I-IV, pyruvaat dehydrogenase en andere. In UZ-Gent worden deze onderzoeken gedaan in het labo van prof. R. Van Coster.

10 Moleculair genetisch onderzoek Mitochondriën hebben een eigen DNA (mitochondriaal DNA) en daarnaast is er veel genetische informatie verspreid over meer dan honderd genen in het DNA van de celkern. De ziekte kan bijvoorbeeld veroorzaakt worden door mutaties in de celkerngenen die de complexen coderen (bijvoorbeeld complex II), mutaties in het mitochondriaal DNA ( verscheidene waaronder MILS en MELAS), mutaties in de genen die nodig zijn voor de samenstelling van complexen zoals SURF 1; en Pyruvaat Dehydrogenase ( meestal defecten in E1 onderdeel) en ook andere. Dit betekent dat er meestal zowel mitochondriaal als celkern DNA onderzoek nodig is. Een aantal mtdna defecten kunnen in de verschillende medisch genetische centra onderzocht worden. Medische genetica van het UZ-Brussel kan het meest uitgebreid moleculair genetisch onderzoek van deze ziekten uitvoeren. In UZ-Gent wordt een onderzoeksproject opgestart om met behulp van next generation sequencing de opsporing van celkern DNA defecten (>160) mogelijk te maken. Niettegenstaande uitgebreid onderzoek kan het biochemisch defect dat de ziekte veroorzaakt, vaak niet geïdentificeerd worden (bij 60% van de patiënten wordt een duidelijk enzymdefect gevonden). Een mutatie wordt op dit ogenblik gevonden in % van de ziekten. Er is dus nog veel werk. Psychiatrische stoornissen: gedragsstoornissen, irritabiliteit, en voornamelijk een zeer sterke associatie met Autisme Spectrum Stoornis. Behandeling In slechts enkele gevallen is een mogelijk heilzame behandeling voor handen. Biotinidase- en ubiquinonedeficiëntie kunnen worden behandeld met respectievelijk biotine en ubiquinone (CoQ10). Veel andere behandelingen worden uitgeprobeerd (carnitine, thiamine,liponzuur, ibedenone, vitamine C, enz.), maar hun waarde is onzeker, gezien het onvoorspelbare verloop van de ziekte. Een dieetbehandeling blijft cruciaal: voldoende caloriëntoevoer, aangepast aan de individuele noden van de patiënt (opgepast: de regel dat mitochondriale ziekten MEER calorieën nodig hebben dan gemiddeld is fout gebleken en kan tot overgewicht aanleiding geven); voorkomen van katabole toestanden als gevolg van een onderbreking in de suikertoevoer wat een vererging of decompensatie van de kliniek kan geven; bij complex I defecten kan de verhouding van calorieëntoevoer door suikers en vetten gewijzigd worden in het voordeel van de vetten (gebruik van MCT of middellange keten vetzuren); gebruik van trage koolhydraten om schommelingen in de bloedsuiker te voorkomen en pieken in de melkzuurproductie te vermijden. Jonge kinderen hebben vaak behoefte aan sondevoeding. Vitamines: thiamine (B1), riboflavine (B2) (heeft een plaats bij complex I defecten), biotine, pyridoxine (B6) en vitamine B12. Anti-oxidantia: vitamine E, coenzyme Q10, L-carnitine, vitamine C of ascorbinezuur. Bevorderen van aerobe spierinspanningsmogelijkheden. Soms ook: idebenone (ataxie van Friedreich, effect op cardiomyopathie; LHON) en liponzuur (pyruvaat dehydrogenase complex); coenzyme Q10 bij proteïnurie als gevolg van MIDD syndroom of primaire coq10 deficiëntie; folaat/folinezuur bij secundaire cerebrale foliumzuurdeficiënties (voornamelijk bij Kearns Sayre syndroom).

11 Tijdens episodes van ernstige lactaat acidemie kan dichloorazijnzuur gegeven worden (stimuleert pyruvaat dehydrogenase complex, ondersteunt de hartfunctie en verbetert de perifere circulatie). Dit geeft geen verbetering van het onderliggend defect! Langdurig toedienen geeft aanleiding tot aantasting van zenuwen (perifere neuropathie). L-arginine kan per oraal gegeven worden bij MELAS ter preventie van ernstige stroke-like episodes. Bloedtransfusies en pancreasenzymesupplementen bij Pearson syndroom. Stamceltransplantatie bij MNGIE (hoge mortaliteit!). Levertransplantatie bij DGUOK met geïsoleerde aantasting van de lever. Te vermijden medicatie in alle mitochondriale ziekten: valproaat (gebruikt in de behandeling van epilepsie). Metformine bij suikerintolerantie omdat dit ernstige lactaat acidemie kan uitlokken. Opgepast met: aspirine en andere NSIDs, barbituraten, propofol, tetracyclines, aminoglycosiden en chloramfenicol. Erfelijkheid De erfelijkheid wordt bepaald door het defect dat de ziekte veroorzaakt. Defecten in Complex II worden recessief overgeërfd, terwijl defecten in pyruvaat dehydrogenase (E1) meestal X-gebonden zijn. MELAS en MILS worden door de moeder (mitochondriaal) doorgegeven. Bij veel kinderen is de erfelijkheidsfactor onzeker, en is meest waarschijnlijk autosomaal recessief (herhalingsrisico 25% voor elke zwangerschap). Deze onzekerheid maakt genetisch advies vaak moeilijk. Prenatale diagnose Prenatale diagnose van de meeste stoornissen in het mitochondriaal DNA is moeilijk te stellen omdat het niet mogelijk is de ernst van de stoornis bij de baby te voorspellen (uitzondering NARP). Voor celkerndefecten kunnen mutatieanalyse en enzymanalyse gebruikt worden, maar het defect moet dan eerst volledig duidelijk zijn.

MITOCHONDRIALE ZIEKTEN.

MITOCHONDRIALE ZIEKTEN. MITOCHONDRIALE ZIEKTEN. Wat is een mitochondriale ziekte? Mitochondriale ziekten worden ook respiratoir keten defecten genoemd of defecten in de ademhalingsketen. Om te begrijpen wat deze groep van ziekten

Nadere informatie

MITOCHONDRIËLE AANDOENINGEN. Wat zijn mitochondriën?

MITOCHONDRIËLE AANDOENINGEN. Wat zijn mitochondriën? MITOCHONDRIËLE AANDOENINGEN Wat zijn mitochondriën? Alle organen in ons lichaam zijn opgebouwd uit cellen. Hierin zitten elementen die organellen genoemd worden, elk met hun eigen specifieke functies,

Nadere informatie

Organische Acidemieën of Organische Acidurieën

Organische Acidemieën of Organische Acidurieën Organische Acidemieën of Organische Acidurieën Het koolstofskelet van aminozuren is een uitstekende brandstof, die in de mitochondriën kan worden verbrand tot koolzuurgas. Wanneer worden aminozuren verbrand

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (voor niet-ingewijden)

Nederlandse samenvatting (voor niet-ingewijden) Nederlandse samenvatting (voor niet-ingewijden) Dit hoofdstuk bevat een Nederlandse samenvatting van het proefschrift, getiteld: Voedingsinterventie bij patiënten met Complex I Deficiëntie: een rol voor

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten

Mitochondriële ziekten Mitochondriële ziekten Een inleiding NCMD Het Nijmeegs Centrum voor Mitochondriële Ziekten is een internationaal centrum voor patiëntenzorg, diagnostiek en onderzoek bij mensen met een stoornis in de mitochondriële

Nadere informatie

Hoe vaak komt MERRF voor bij kinderen? MERRF is een zeldzame aandoening. Het komt ongeveer bij één op de 100.000 kinderen voor.

Hoe vaak komt MERRF voor bij kinderen? MERRF is een zeldzame aandoening. Het komt ongeveer bij één op de 100.000 kinderen voor. MERRF Wat is MERRF? MERRF is een stofwisselingsziekte waarbij diverse organen in het lichaam (waaronder met name de hersenen en de spieren) problemen hebben met functioneren als gevolg van energietekort.

Nadere informatie

Hoe vaak komt MELAS voor bij kinderen? MELAS is een zeldzame aandoening. Het is niet goed bekend hoe vaak MELAS bij kinderen voorkomt.

Hoe vaak komt MELAS voor bij kinderen? MELAS is een zeldzame aandoening. Het is niet goed bekend hoe vaak MELAS bij kinderen voorkomt. MELAS Wat is MELAS? MELAS is een stofwisselingsziekte waarbij diverse organen in het lichaam (waaronder met name de hersenen en de spieren) problemen hebben met functioneren als gevolg van energietekort.

Nadere informatie

Voorkomende nierziekte waarbij een deel van patiënten een erfelijke vorm hebben: - nefrotisch syndroom

Voorkomende nierziekte waarbij een deel van patiënten een erfelijke vorm hebben: - nefrotisch syndroom Diagnostiek en advies inzake erfelijkheid bij erfelijke nierziekte Elena Levtchenko kinderarts-nefroloog 4 November 2006 Mogelijke situaties Voorkomende nierziekte waarbij een deel van patiënten een erfelijke

Nadere informatie

Hoe vaak komt het syndroom van Leigh voor? Het syndroom van Leigh is een zeldzame ziekte, die ongeveer bij één op de 100.000 kinderen voorkomt.

Hoe vaak komt het syndroom van Leigh voor? Het syndroom van Leigh is een zeldzame ziekte, die ongeveer bij één op de 100.000 kinderen voorkomt. Het syndroom van Leigh Wat is het syndroom van Leigh? Het syndroom van Leigh is een ernstige stofwisselingsziekte waarbij de hersencellen beschadigd raken omdat ze onvoldoende energie hebben. Hoe wordt

Nadere informatie

Organische Acidemieën of Organische Acidurieën

Organische Acidemieën of Organische Acidurieën Organische Acidemieën of Organische Acidurieën Het koolstofskelet van aminozuren is een uitstekende brandstof, die in de mitochondriën kan worden verbrand tot koolzuurgas. Wanneer worden aminozuren verbrand

Nadere informatie

Bij wie komt chronisch progressieve externe ophtalmoplegie voor?

Bij wie komt chronisch progressieve externe ophtalmoplegie voor? Chronisch progressieve externe ophtalmoplegie Wat is chronisch progressieve externe ophtalmoplegie? Chronisch progressieve externe ophtalmoplegie is een aandoening waarbij de oogspieren snel vermoeid raken

Nadere informatie

Mitochondriale ziekten; orgaanspecialisme-overstijgend denken gevraagd

Mitochondriale ziekten; orgaanspecialisme-overstijgend denken gevraagd capita selecta Mitochondriale ziekten; orgaanspecialisme-overstijgend denken gevraagd B.W.Smits, J.A.M.Smeitink en B.G.M.van Engelen Zie ook het artikel op bl. 2298. Mitochondriale ziekten zijn het gevolg

Nadere informatie

GLUT1 deficientie syndroom. Drs. Willemijn Leen, neuroloog i.o. Prof. dr. Michèl Willemsen, kinderneuroloog

GLUT1 deficientie syndroom. Drs. Willemijn Leen, neuroloog i.o. Prof. dr. Michèl Willemsen, kinderneuroloog GLUT1 deficientie syndroom Drs. Willemijn Leen, neuroloog i.o. Prof. dr. Michèl Willemsen, kinderneuroloog Inhoud Algemene informatie over GLUT1DS Antwoord op de gestelde vragen Nieuwe ontwikkelingen GLUT1

Nadere informatie

Kinderwens spreekuur Volendam

Kinderwens spreekuur Volendam Kinderwens spreekuur Volendam Voor wie is deze folder? Deze folder is voor mensen afkomstig uit Volendam met kinderwens. Wat is het kinderwens spreekuur? Het spreekuur is een samenwerking tussen de afdelingen

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten

Mitochondriële ziekten Mitochondriële ziekten Mitochondrieën NCMD Het Nijmeegs Centrum voor Mitochondriële Ziekten is een internationaal centrum voor patiëntenzorg, diagnostiek en onderzoek bij mensen met een stoornis in de

Nadere informatie

Lanceerdag Draaiboek neonatale opsporing van aangeboren metabole aandoeningen. 20 oktober 2009

Lanceerdag Draaiboek neonatale opsporing van aangeboren metabole aandoeningen. 20 oktober 2009 Lanceerdag Draaiboek neonatale opsporing van aangeboren metabole aandoeningen 20 oktober 2009 Interpretatie van de screeningresultaten en begeleiding na afwijkend screeningresultaat Prof. Dr. R. Van Coster

Nadere informatie

Definitie van doofblindheid. Doofblindheid is een combinatie van doofslechthorendheid

Definitie van doofblindheid. Doofblindheid is een combinatie van doofslechthorendheid Definitie van doofblindheid. Doofblindheid is een combinatie van doofslechthorendheid en blind-slechtziendheid. Doofblindheid belemmert mensen in hun communicatie, het verwerven van informatie en de mobiliteit.

Nadere informatie

PRAKTISCH DIABETES MELLITUS (SUIKERZIEKTE) BIJ DE HOND. www.licg.nl over houden van huisdieren

PRAKTISCH DIABETES MELLITUS (SUIKERZIEKTE) BIJ DE HOND. www.licg.nl over houden van huisdieren l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n PRAKTISCH DIABETES MELLITUS (SUIKERZIEKTE) BIJ DE HOND www.licg.nl over houden van huisdieren Diabetes mellitus, oftewel

Nadere informatie

Geschreven door Diernet Team maandag, 24 januari 2011 22:02 - Laatst aangepast dinsdag, 15 november 2011 16:17

Geschreven door Diernet Team maandag, 24 januari 2011 22:02 - Laatst aangepast dinsdag, 15 november 2011 16:17 Omschrijving Oorzaken Risicofactoren Verschijnselen Diagnose Therapie Prognose Omschrijving Hyperglycemie (verhoogd suiker gehalte in het bloed) bij diabetes mellitus (suikerziekte) is het gevolg van een

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten

Mitochondriële ziekten Mitochondriële ziekten Stofwisseling NCMD Het Nijmeegs Centrum voor Mitochondriële Ziekten is een internationaal centrum voor patiëntenzorg, diagnostiek en onderzoek bij mensen met een stoornis in de mitochondriële

Nadere informatie

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Multiple sclerose (MS) is een ingrijpende aandoening van het centraal zenuwstelsel en de meest voorkomende oorzaak van niet-trauma gerelateerde invaliditeit

Nadere informatie

Klinische Genetica, Clinical Genomics Maastricht Universitair Medisch Centrum buizenpost (MUMC): nr. 15

Klinische Genetica, Clinical Genomics Maastricht Universitair Medisch Centrum buizenpost (MUMC): nr. 15 Klinische Genetica, Clinical Genomics Maastricht Universitair Medisch Centrum buizenpost (MUMC): nr. 15 Postadres: Postbus 5800 6202 AZ Maastricht Afleveradres koeriers: Noordgebouw Joseph Bechlaan 113

Nadere informatie

PRAC-aanbevelingen met betrekking tot signalen voor bijwerking van de productinformatie

PRAC-aanbevelingen met betrekking tot signalen voor bijwerking van de productinformatie 22 januari 2015 EMA/PRAC/63314/2015 Risicobeoordelingscomité geneesmiddelenbewaking (PRAC) PRAC-aanbevelingen met betrekking tot signalen voor bijwerking van de productinformatie Goedgekeurd door het PRAC

Nadere informatie

De ziekte van Wilson voor patienten en familie

De ziekte van Wilson voor patienten en familie De ziekte van Wilson voor patienten en familie 1 / 14 Wat is de ziekte van Wilson? De ziekte van Wilson is een erfelijke aandoening waarbij koper onvoldoende door het lichaam wordt uitgescheiden. Het overschot

Nadere informatie

Genetische achtergronden van Epilepsie Plus

Genetische achtergronden van Epilepsie Plus Genetische achtergronden van Epilepsie Plus Verleden, Heden, Toekomst Nienke Verbeek, klinisch geneticus 25 jaar EpilepsiePlus 1986: oprichting EpilepsiePlus Ter opfrissing, het jaar van Het geboortejaar

Nadere informatie

Aangeboren hartafwijkingen en erfelijkheid

Aangeboren hartafwijkingen en erfelijkheid Aangeboren hartafwijkingen en erfelijkheid 13 november 2010 Klaartje van Engelen Klinische genetica Academisch Medisch Centrum, Amsterdam Wat kunnen we met alle kennis over DNA en genen in de medische

Nadere informatie

de voedingskundige samenstelling + onderbouwing

de voedingskundige samenstelling + onderbouwing de voedingskundige samenstelling + onderbouwing algemene informatie van de drinkvoeding, waarop de hoeveelheden van de ingrediënten zijn gebaseerd: Volledige voeding; drinkvoeding wordt zes keer op een

Nadere informatie

AANVRAAGFORMULIER VOOR EXOOMSEQUENCING

AANVRAAGFORMULIER VOOR EXOOMSEQUENCING AANVRAAGFORMULIER VOOR EXOOMSEQUENCING Radboud UMC Laboratorium Genoomdiagnostiek Hoofd laboratorium: Dr. H. IJntema Postbus 9101 6500 HB Nijmegen Bezoekadres Route 848 Geert Grooteplein 10 6525 GA Nijmegen

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord. Over de auteurs. 1 Inleiding 1

Inhoud. Voorwoord. Over de auteurs. 1 Inleiding 1 Voorwoord Over de auteurs V XIII 1 Inleiding 1 2 Anamnese 3 2.1 Inleiding 3 2.2 Specifieke anamnese 3 2.3 Algemene anamnese 3 2.4 Ontwikkelingsanamnese 4 2.5 Voorgeschiedenis 4 2.6 Familieanamnese 5 3

Nadere informatie

Metabolisme koolhydraten RozenbergSport.nl 2012 pagina 1 / 5

Metabolisme koolhydraten RozenbergSport.nl 2012 pagina 1 / 5 RozenbergSport.nl 2012 pagina 1 / 5 Inhoud Aerobe glycolyse Glycogenolyse Cori cyclus Aerobe glycolyse aerobe glycolyse NADH, vormen voor respiratoire keten Voorwaarde NAD + moet beschikbaar zijn, NADH

Nadere informatie

PRAKTISCH DIABETES MELLITUS (SUIKERZIEKTE) BIJ DE HOND. www.licg.nl over houden van huisdieren

PRAKTISCH DIABETES MELLITUS (SUIKERZIEKTE) BIJ DE HOND. www.licg.nl over houden van huisdieren l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n PRAKTISCH DIABETES MELLITUS (SUIKERZIEKTE) BIJ DE HOND www.licg.nl over houden van huisdieren Diabetes mellitus, oftewel

Nadere informatie

Blau Syndroom/Juveniele Sarcoïdose

Blau Syndroom/Juveniele Sarcoïdose www.printo.it/pediatric-rheumatology/nl/intro Blau Syndroom/Juveniele Sarcoïdose Versie 2016 1. WAT IS DE ZIEKTE VAN BLAU/JUVENIELE SARCOÏDOSE 1.1 Wat is het? Het Blau syndroom is een genetische aandoening.

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. De ziekte van Canavan

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. De ziekte van Canavan De ziekte van Canavan Wat is de ziekte van Canavan? De ziekte van Canavan is een ernstige stofwisselingsziekte waarbij geleidelijk aan alle zenuwvezels in de hersenen afsterven waardoor kinderen achteruit

Nadere informatie

Inspanningsfysiologie. Energiesystemen. Fosfaatpool. Hoofdstuk 5. 1. Fosfaatpool 2. Melkzuursysteem 3. Zuurstofsysteem

Inspanningsfysiologie. Energiesystemen. Fosfaatpool. Hoofdstuk 5. 1. Fosfaatpool 2. Melkzuursysteem 3. Zuurstofsysteem Inspanningsfysiologie Hoofdstuk 5 Energiesystemen 1. Fosfaatpool 2. Melkzuursysteem 3. Zuurstofsysteem Fosfaatpool Anaërobe alactische systeem Energierijke fosfaatverbindingen in de cel Voorraad ATP en

Nadere informatie

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA DIABETES. DanielFleck@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA DIABETES. DanielFleck@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA DIABETES DanielFleck@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN Globaal Cardiovasculair Risico Sommige gedragingen in ons dagelijks leven vergroten de kans dat we vroeg of laat problemen

Nadere informatie

Celademhaling & gisting

Celademhaling & gisting Celademhaling & gisting Tekst voor de leerlingen V. Rasquin - 1 - DISSIMILATIE - TEKST VOOR DE LEERLINGEN celademhaling & GISTING Wij weten dat heel wat processen endergonisch zijn (ze vergen energie).

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. De ziekte van Gaucher.

Kinderneurologie.eu. De ziekte van Gaucher. De ziekte van Gaucher Wat is de ziekte van Gaucher? De ziekte van Gaucher is een ernstige erfelijke stofwisselingsziekte veroorzaakt door een tekort aan een bepaald enzym glucocerebrocidase genoemd. Hoe

Nadere informatie

Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer

Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer Christine Van Broeckhoven Neurodegeneratieve Hersenziekten Groep, Department Moleculaire Genetica, VIB, Laboratorium voor Neurogenetica, Instituut Born-Bunge,

Nadere informatie

Domino-effect. Gevolgen van diabetes

Domino-effect. Gevolgen van diabetes Domino-effect Het gevaar van complicaties is dat ze pas na jaren optreden. Bovendien heeft diabetes een domino-effect. Vanaf dat je één aandoening hebt, zijn deze een trigger voor meerdere aandoeningen.

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten Stofwisseling

Mitochondriële ziekten Stofwisseling Mitochondriële ziekten Stofwisseling Deze folder maakt deel uit van een serie over mitochondriële aandoeningen. In deze folder leest u meer over de stofwisseling. De stofwisseling is niet eenvoudig daarom

Nadere informatie

1. Welke vorm van thiamine komt het meest voor in het menselijk lichaam?

1. Welke vorm van thiamine komt het meest voor in het menselijk lichaam? E-books en E-learning modules info@voedingonline.nl www.voedingonline.nl Thiaminetoets Naam: Functie: Datum: Vul uw naam, functie en de datum in. Zet een kruisje in het vakje met het juiste antwoord. 1.

Nadere informatie

4. Toevoeging van een ontkoppelaar zal in mitochondrien de snelheid van NADH consumptie doen en de snelheid van ATP synthese doen

4. Toevoeging van een ontkoppelaar zal in mitochondrien de snelheid van NADH consumptie doen en de snelheid van ATP synthese doen 1. Ontkoppeling van mitochondriale oxidatieve fosforylatie a. laat nog steeds mitochondriale ATP vorming toe, maar zal het verbruik van O 2 doen stoppen b. zal alle mitochondriale metabolisme doen stilvallen

Nadere informatie

Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie

Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie 00 Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie 1 Inleiding U heeft MS. Deze woorden veranderen in één keer je leven. Gevoelens van ongeloof, verdriet en angst. Maar misschien ook opluchting, omdat de vage klachten

Nadere informatie

COMPLICATIES Lange termijn complicaties Complicaties van de ogen (retinopathie) Complicaties van de nieren (nefropathie)

COMPLICATIES Lange termijn complicaties Complicaties van de ogen (retinopathie) Complicaties van de nieren (nefropathie) COMPLICATIES Lange termijn complicaties Wanneer u al een lange tijd diabetes heeft, kunnen er complicaties optreden. Deze treden zeker niet bij alle mensen met diabetes in dezelfde mate op. Waarom deze

Nadere informatie

Toxische en metabole stoornissen

Toxische en metabole stoornissen Toxische en metabole stoornissen Toxische en metabole stoornissen (inclusief zuurstoftekort of hypoxie) C. Lafosse Revalidatieziekenhuis RevArte Toxische stoornissen Metabole stoornissen Inleiding Metabole

Nadere informatie

Ellen Peeters MANP Karin schlepers Stichting Epilepsie Instellingen Nederland

Ellen Peeters MANP Karin schlepers Stichting Epilepsie Instellingen Nederland Ellen Peeters MANP Karin schlepers Stichting Epilepsie Instellingen Nederland 1. Algemene informatie verstandelijke beperking 2. Oorzaken Verstandelijk beperking en epilepsie 3. Complexe zorg 4. Behandeling

Nadere informatie

Een hypotone pasgeborene. Drs. J.E. Deelen, Dr. S. Peeters, Prof. Dr. Y. Vandenplas, Drs. E.A. Smit-Kleinlugtenbeld

Een hypotone pasgeborene. Drs. J.E. Deelen, Dr. S. Peeters, Prof. Dr. Y. Vandenplas, Drs. E.A. Smit-Kleinlugtenbeld Een hypotone pasgeborene Drs. J.E. Deelen, Dr. S. Peeters, Prof. Dr. Y. Vandenplas, Drs. E.A. Smit-Kleinlugtenbeld Moeder 2 G3P2 Bloedgroep A positief Serologie negatief GBS positief Moeder Graviditeit

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Chapter 5

Nederlandse Samenvatting. Chapter 5 Nederlandse Samenvatting Chapter 5 Chapter 5 Waarde van MRI scans voor voorspelling van invaliditeit in patiënten met Multipele Sclerose Multipele Sclerose (MS) is een relatief vaak voorkomende ziekte

Nadere informatie

Alledaagse symptomen als uiting van MELAS

Alledaagse symptomen als uiting van MELAS Klinische les Alledaagse symptomen als uiting van MELAS Ineke A. van Rossum en Robert ten Houten Dames en Heren, Mitochondriële aandoeningen geven vaak klachten en symptomen van meerdere orgaansystemen.

Nadere informatie

De ziekte van McArdle

De ziekte van McArdle De ziekte van McArdle Wat is de ziekte van McArdle? De ziekte van McArdle is een stofwisselingsziekte van de spieren waarbij de spieren snel vermoeid raken en er gemakkelijk spierkramp ontstaat. Hoe wordt

Nadere informatie

Onderzoeksgroep Neurodegeneratieve Hersenziekten

Onderzoeksgroep Neurodegeneratieve Hersenziekten WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK NAAR DE ROL VAN GENETICA IN JONGDEMENTIE: FAMILIES, MUTATIES EN GENETISCHE TESTEN. Christine Van Broeckhoven Neurodegeneratieve Hersenziekten Groep, Department Moleculaire Genetica,

Nadere informatie

X-gebonden Overerving

X-gebonden Overerving 12 http://www.nki.nl/ Afdeling Genetica van het Universitair Medisch Centrum Groningen http://www.umcgenetica.nl/ X-gebonden Overerving Afdeling Klinische Genetica van het Leids Universitair Medisch Centrum

Nadere informatie

Werkblad 2. Meer gezondheid of meer stress Dragerschapstesten

Werkblad 2. Meer gezondheid of meer stress Dragerschapstesten Er zijn meer dan 1100 recessief erfelijke aandoeningen bekend. Als beide ouders drager zijn van dezelfde ziekte hebben ze een grotere kans op het krijgen van een ziek kind. In deze opdracht ondervind je

Nadere informatie

DIABETISCHE NEUROPATHIE DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING

DIABETISCHE NEUROPATHIE DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING DIABETISCHE NEUROPATHIE DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING JMJ KRUL NEUROLOOG TERGOOIZIEKENHUIZEN BLARICUM Cijfers over diabetes (1) Er zijn ongeveer 740.000 mensen met diabetes in Nederland; 250.000 mensen

Nadere informatie

Glycogeen stapelingsziekten (GSD)

Glycogeen stapelingsziekten (GSD) Glycogeen stapelingsziekten (GSD) 'Glycogeen stapelingsziekten' is een verzamelnaam voor een aantal aangeboren stofwisselingsziekten. De klachten ontstaan door het ontbreken van een bepaald enzym dat nodig

Nadere informatie

DIABETOgen Test. Diabetes mellitus Typ II. Risico s in kaart. Diabetes Mellitus

DIABETOgen Test. Diabetes mellitus Typ II. Risico s in kaart. Diabetes Mellitus DIABETOgen Test Diabetes mellitus Typ II Prof Dr. B. Weber Laboratoires Réunis Risico s in kaart De DIABETOgen test biedt u de mogelijkheid uw persoonlijk risico en predispositie op diabetes mellitus type

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING 188 Type 1 Diabetes and the Brain Het is bekend dat diabetes mellitus type 1 als gevolg van hyperglykemie (hoge bloedsuikers) kan leiden tot microangiopathie (schade aan de kleine

Nadere informatie

Hoe vaak komt het Guillain-Barre syndroom voor bij kinderen? Het Guillain-Barre syndroom komt bij één op de 100.000 kinderen voor.

Hoe vaak komt het Guillain-Barre syndroom voor bij kinderen? Het Guillain-Barre syndroom komt bij één op de 100.000 kinderen voor. Guillain-Barre syndroom Wat is het Guillain-Barre syndroom? Het Guillain-Barre syndroom is een ziekte waarbij als gevolg van een ontsteking van de zenuwen van de benen, romp, armen en gezicht in toenemende

Nadere informatie

Myotone Dystrofie type 2 / Proximale Myotone Myopathie (PROMM)

Myotone Dystrofie type 2 / Proximale Myotone Myopathie (PROMM) Myotone Dystrofie type 2 / Proximale Myotone Myopathie (PROMM) Inhoud Inleiding 1 1. Verklaring van de namen 2 2. Ziektegeschiedenis 2 3. Verschijnselen 3 3.1 Spierzwakte 3 3.2 Stijfheid 3 3.3 Pijn 4

Nadere informatie

Refeedingsyndroom in de Oncologie Marleen Ariëns en Esther Heijkoop Diëtisten

Refeedingsyndroom in de Oncologie Marleen Ariëns en Esther Heijkoop Diëtisten Refeedingsyndroom in de Oncologie Marleen Ariëns en Esther Heijkoop Diëtisten 2015 Agenda Historie Ondervoeding en oncologie Refeeding Casus tijdens de presentatie 1ste lijn Refeeding? Historie Belegeringen

Nadere informatie

Mee-naar-huis-neem boodschappen 2013

Mee-naar-huis-neem boodschappen 2013 COIG cursusdag klinische genetica in de interne geneeskunde Mee-naar-huis-neem boodschappen 2013 Bredenoord, Deegens, Helderman-van der Enden, Hes, Knoers, Menko, Rennenberg, van Tintelen, Vasen, Wilde

Nadere informatie

Mee-naar-huis-neem boodschappen 2014

Mee-naar-huis-neem boodschappen 2014 COIG cursusdag klinische genetica in de interne geneeskunde Mee-naar-huis-neem boodschappen 2014 Hes Bredenoord Bongers & Deegens Helderman-van der Enden & Rennenberg Meijers-Heijboer & Hoogerbrugge van

Nadere informatie

INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012

INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012 INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012 Inleiding: Een post-anoxisch coma wordt veroorzaakt door globale anoxie of ischemie van de hersenen,

Nadere informatie

Hyperglycemie Keto-acidose

Hyperglycemie Keto-acidose Hyperglycemie Keto-acidose Klinische les Marco van Meer SJG 20 06 2007 (acute) ontregeling van diabetes Doel Op het einde van mijn presentatie is jullie kennis over glucose huishouding en ketoacidose weer

Nadere informatie

X-gebonden overerving

X-gebonden overerving 12 Universiteit Gent - UG http://medgen.ugent.be/cmgg/home.php Tel. +32(0)9 240 36 03 X-gebonden overerving Université Libre de Bruxelles - ULB Tel. +32 (0)2 555 31 11 Vrije Universiteit Brussel - VUB

Nadere informatie

29/11/2011. Transitie. Stofwisselingsziekten: een nieuw vakgebied binnen de interne geneeskunde

29/11/2011. Transitie. Stofwisselingsziekten: een nieuw vakgebied binnen de interne geneeskunde Stofwisselingsziekten: een nieuw vakgebied binnen de interne geneeskunde AMC, Amsterdam Carla Hollak, internist voor erfelijke stofwisselingsziekten Afdeling Endocrinologie en Metabolisme, F5-170 Academisch

Nadere informatie

Datum 6 maart 2014 Betreft Voedingssupplementen bij ernstige stofwisselingsziekten. Geachte heer of mevrouw,

Datum 6 maart 2014 Betreft Voedingssupplementen bij ernstige stofwisselingsziekten. Geachte heer of mevrouw, > Retouradres Postbus 320, 1110 AH Diemen Eekholt 4 1112 XH Diemen Postbus 320 1110 AH Diemen www.cvz.nl info@cvz.nl 0530. T +31 (0)20 797 89 59 Contactpersoon mw. drs. A.J. Link T +31 (0)20 797 86 47

Nadere informatie

2. Erfelijkheid en de ziekte van Huntington

2. Erfelijkheid en de ziekte van Huntington 2. Erfelijkheid en de ziekte van Huntington Erfelijkheid Erfelijk materiaal in de 46 chromosomen De mens heeft in de kern van elke lichaamscel 46 chromosomen: het gaat om 22 paar lichaamsbepalende chromosomen

Nadere informatie

Belangenverstrengeling. Bijzondere vormen van diabetes. Je ziet alleen wat je herkent. Mw. Van den Hoven - MIDD. Classificatie DM. Elliot Joslin, 1946

Belangenverstrengeling. Bijzondere vormen van diabetes. Je ziet alleen wat je herkent. Mw. Van den Hoven - MIDD. Classificatie DM. Elliot Joslin, 1946 Belangenverstrengeling Bijzondere vormen van F. Holleman Langerhansdagen 2015 Academisch prestige: AMC Praatjes/adviesraden: sanofi, MSD, Janssen, Eli Lilly, Boehringer Ingelheim, AstraZeneca Alle (neven)inkomsten

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Paroxysmale exercise induced dyskinesie.

Kinderneurologie.eu. Paroxysmale exercise induced dyskinesie. Paroxysmale exercise induced dyskinesie Wat is een paroxysmale exercise induced dyskinesie? Een paroxysmale exercise induced dyskinesie is een aandoening waarbij kinderen of volwassenen plotseling na enige

Nadere informatie

NLRP-12 Gerelateerde Terugkerende Koorts

NLRP-12 Gerelateerde Terugkerende Koorts www.printo.it/pediatric-rheumatology/nl/intro NLRP-12 Gerelateerde Terugkerende Koorts Versie 2016 1. WAT IS NLRP12 GERELATEERDE TERUGKERENDE KOORTS 1.1 Wat is het? NLRP12 gerelateerde terugkerende koorts

Nadere informatie

Wernicke Deze ziekte lijkt op de ziekte van Wernicke, een ziekte die ontstaat door een tekort aan vitamine B1. deze tekst kunt u nalezen op

Wernicke Deze ziekte lijkt op de ziekte van Wernicke, een ziekte die ontstaat door een tekort aan vitamine B1. deze tekst kunt u nalezen op Biotine responsieve basale ganglia ziekte Wat is een biotine responsieve basale ganglia ziekte? Een biotine responsieve basale ganglia ziekte is een aandoening waarbij een bepaald onderdeel van de hersenen,

Nadere informatie

HEMOCHROMATOSE. - Patiëntinformatie -

HEMOCHROMATOSE. - Patiëntinformatie - HEMOCHROMATOSE - Patiëntinformatie - Deze brochure licht u in over de volwassen vorm van hereditaire (genetische of erfelijke) hemochromatose. Deze aandoening wordt veroorzaakt door een erfelijk bepaalde

Nadere informatie

Aangeboren stofwisselingsziekten in de creatine aanmaak en transport

Aangeboren stofwisselingsziekten in de creatine aanmaak en transport Aangeboren stofwisselingsziekten in de creatine aanmaak en transport Wat zijn aangeboren stofwisselingsziekten in de creatine aanmaak en transport? Dit zijn stofwisselingsziekten waarbij er onvoldoende

Nadere informatie

Etiologisch onderzoek naar slechthorendheid op de kinderleeftijd. Sarina Kant & Rosanne van Velzen 27-09-2013

Etiologisch onderzoek naar slechthorendheid op de kinderleeftijd. Sarina Kant & Rosanne van Velzen 27-09-2013 Etiologisch onderzoek naar slechthorendheid op de kinderleeftijd Sarina Kant & Rosanne van Velzen 27-09-2013 Etiologisch onderzoek naar slechthorendheid op de kinderleeftijd Richtlijn Multidisciplinaire

Nadere informatie

Bij een metabole acidose is er een daling van de ph en het bicarbonaatgehalte. Compensatoir kan het CO2 gehalte in het bloed dalen.

Bij een metabole acidose is er een daling van de ph en het bicarbonaatgehalte. Compensatoir kan het CO2 gehalte in het bloed dalen. ZUUR BASE EVENWICHT Afwijkingen in het zuur base evenwicht worden onderverdeeld in respiratoire en metabole acidose, respiratoire en metabole alkalose en gemengde aandoeningen. 1.1 Respiratoire acidose

Nadere informatie

Sepion 13-06-2014. Medicamenteus onbehandelbare epilepsie. 25-30% is niet goed met medicijnen te behandelen!

Sepion 13-06-2014. Medicamenteus onbehandelbare epilepsie. 25-30% is niet goed met medicijnen te behandelen! Sepion 13-06-2014 Marianne van Buren, verpleegkundig specialist SEIN (Stichting Epilepsie Instellingen Nederland) middenwest Nl, polikliniek Utrecht Medicamenteus onbehandelbare epilepsie 25-30% is niet

Nadere informatie

College 5: ME en pijn Webcollege van Prof. Dr. K. de Meirleir, uitgezonden op 30 november 2012 Gevolgd door vragen & antwoorden

College 5: ME en pijn Webcollege van Prof. Dr. K. de Meirleir, uitgezonden op 30 november 2012 Gevolgd door vragen & antwoorden College 5: ME en pijn Webcollege van Prof. Dr. K. de Meirleir, uitgezonden op 30 november 2012 Gevolgd door vragen & antwoorden De pijnen veranderen in de loop van de aandoening. De meeste patiënten die

Nadere informatie

Het ketogeen dieet Informatie over toepassing van het ketogeen dieet als behandelmethode voor epilepsie

Het ketogeen dieet Informatie over toepassing van het ketogeen dieet als behandelmethode voor epilepsie epilepsie Het ketogeen dieet Informatie over toepassing van het ketogeen dieet als behandelmethode voor epilepsie Het ketogeen dieet is een behandelmethode voor kinderen en volwassenen met moeilijk behandelbare

Nadere informatie

Glucophage 500 bijsluiter 21-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6

Glucophage 500 bijsluiter 21-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6 Glucophage 500 bijsluiter 21-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6 Glucophage 500, omhulde tabletten 500 mg Lees deze bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. Bewaar deze bijsluiter,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting GENETISCHE EN RADIOLOGISCHE MARKERS VOOR DE PROGNOSE EN DIAGNOSE VAN MULTIPLE SCLEROSE Multiple Sclerose (MS) is een aandoening van het centrale zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg)

Nadere informatie

SIS. Het Shaken Infant Syndrome. Dr. Johan Marchand. Vertrouwenscentrum Kindermishandeling Brussel en Academisch Kinderziekenhuis Jette

SIS. Het Shaken Infant Syndrome. Dr. Johan Marchand. Vertrouwenscentrum Kindermishandeling Brussel en Academisch Kinderziekenhuis Jette SIS Het Shaken Infant Syndrome Dr. Johan Marchand Vertrouwenscentrum Kindermishandeling Brussel en Academisch Kinderziekenhuis Jette Wetenschappelijk dossier 1 A. Inleiding B. Epidemiologische gegevens

Nadere informatie

Verklarende Woordenlijst

Verklarende Woordenlijst 12 Verklarende Woordenlijst Gebaseerd op een woordenlijst die werd ontwikkeld door Londen IDEAS Genetic Knowledge Park aangepast volgens hun kwaliteitsnormen. Juli 2008 Vertaald door Mies Wits-Douw en

Nadere informatie

Glucophage 850 bijsluiter 12-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6

Glucophage 850 bijsluiter 12-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6 Glucophage 850 bijsluiter 12-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6 Glucophage 850, omhulde tabletten 850 mg Lees deze bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. Bewaar deze bijsluiter,

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Paroxysmale non kinesiogene dyskinesie. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu. Paroxysmale non kinesiogene dyskinesie. www.kinderneurologie.eu Paroxysmale non kinesiogene dyskinesie Wat is een paroxysmale non kinesiogene dyskinesie? Een paroxysmale non kinesiogene dyskinesie is een aandoening waarbij kinderen plotseling aanvalletjes krijgen met

Nadere informatie

MCTD (mixed connective tissue disease)

MCTD (mixed connective tissue disease) MCTD (mixed connective tissue disease) Wat is MCTD? MCTD is een zeldzame systemische auto-immuunziekte. Ons afweersysteem (= immuunsysteem) beschermt ons tegen lichaamsvreemde indringers, zoals o.a. bacteriën

Nadere informatie

Ondervoeding. 1.1 Begrippen

Ondervoeding. 1.1 Begrippen 1 Ondervoeding Wanneer is er sprake van ondervoeding? Welke soorten ondervoeding zijn er? En wat is eraan te doen? Voor een antwoord op deze en andere vragen volgt eerst een uiteenzetting van de diverse

Nadere informatie

Diabetes of suikerziekte

Diabetes of suikerziekte Diabetes of suikerziekte (bron: Weet je voldoende over diabetes - Vlaamse Diabetes Vereniging) SUIKER EN HET MENSELIJK LICHAAM In onze dagelijke voeding zijn tal van koolhydraten (=suikers) aanwezig. Deze

Nadere informatie

ALS Onderzoek. ALS biobank en database. ALS Onderzoek. Onderzoeksprojecten

ALS Onderzoek. ALS biobank en database. ALS Onderzoek. Onderzoeksprojecten ALS Onderzoek ALS Centrum Nederland doet onderzoek naar ALS, PLS en PSMA met als doel om zo snel mogelijk een behandeling voor deze ziektes te vinden. We verzamelen gegevens van zoveel mogelijk patiënten.

Nadere informatie

Metabole aandoeningen bij de baby: Alarmsignalen tijdens de perinatale fase. 2. Symptomen en Alarmsignalen

Metabole aandoeningen bij de baby: Alarmsignalen tijdens de perinatale fase. 2. Symptomen en Alarmsignalen Metabole aandoeningen bij de baby: Alarmsignalen tijdens de perinatale fase Dr. Dirk Bernard Laboratorium Inhoud 1. Definities - Metabole ziekte - Neonatale screening 2. Symptomen en Alarmsignalen 3. De

Nadere informatie

MRI van de hersenen bij congenitale cytomegalovirus infectie

MRI van de hersenen bij congenitale cytomegalovirus infectie MRI van de hersenen bij congenitale cytomegalovirus infectie Department of Pediatrics / Child Neurology Center for Childhood White Matter Disorders VU University Medical Center Amsterdam, NL Hersenen en

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten

Mitochondriële ziekten Mitochondriële ziekten Erfelijkheid NCMD Het Nijmeegs Centrum voor Mitochondriële Ziekten is een internationaal centrum voor patiëntenzorg, diagnostiek en onderzoek bij mensen met een stoornis in de mitochondriële

Nadere informatie

Centrumlocatie. Vitamine A therapie bij retinitis pigmentosa

Centrumlocatie. Vitamine A therapie bij retinitis pigmentosa Centrumlocatie Normaal netvlies Netvlies bij retinitis pigmentosa Vitamine A therapie bij retinitis pigmentosa U heeft een afspraak op de polikliniek Oogheelkunde voor een Vitamine A therapie bij retinitis

Nadere informatie