Draadloos internet op de trein

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Draadloos internet op de trein"

Transcriptie

1 Faculteit Ingenieurswetenschappen Vakgroep INTEC Voorzitter: Prof. Dr. Ir. P. LAGASSE Draadloos internet op de trein door Wim De Saegher Promotor: prof. dr. ir. I. Moerman scriptiebegeleiders: Ir. B. Jooris Ir. T. Van Leeuwen Ir. N. Gheyssens Ir. D. Pareit Afstudeerwerk ingediend tot het behalen van de academische graad van licentiaat in de informatica Academiejaar

2 Bruikleen De auteur geeft de toelating deze scriptie voor consultatie beschikbaar te stellen en delen van de scriptie te kopiëren voor persoonlijk gebruik. Elk ander gebruik valt onder de beperkingen van het auteursrecht, in het bijzonder met betrekking tot de verplichting de bron uitdrukkelijk te vermelden bij het aanhalen van resultaten uit deze scriptie. Wim De Saegher, 13 augustus 2007

3 Woord vooraf Netwerken en internetwerken vervullen heden ten dage een steeds belangrijker wordende functie voor het opzoeken en delen van informatie tussen mensen en machines. De TCP/IP internetsuite wordt door meer dan één miljard[1] mensen dagelijks gebruikt om data van het ene punt naar het andere te versturen. Naar deze protocollen wordt nog steeds dagelijks onderzoek verricht, en regelmatig worden verbeteringen of aanpassingen voorgesteld en geïmplementeerd. Een andere mogelijkheid tot verbetering ligt in het volledig vervangen van TCP, door een nieuw, moderner protocol dat de goede zaken van TCP overneemt en de zwakheden en kwetsbaarheden elimineert. SCTP is een populaire kandidaat, waarvoor reeds meerdere implementaties geschreven zijn, zowel op userlevel als kernellevel[2]. Het onderzoek naar SCTP is in volle gang, en regelmatig verschijnen vele verbeteringen. Deze thesis zal een van die verbeteringen voorstellen.

4 Dankwoord Een thesis is een werk dat niet door de handen van 1 persoon ontstaat. Ik zou graag enkele mensen bedanken zonder wie deze thesis nooit had kunnen worden wat ze nu is. Allereerst mijn promotor prof. Ingrid Moerman, die erin toestemde mij aan dit onderwerp te laten werken. Ze benadrukte het belang van een wetenschappelijke aanpak, hetgeen een groot deel van de vorm van deze thesis tot gevolg had. Ook mijn dank aan mijn begeleiders Tom Van Leeuwen en Bart Jooris, die me hebben geïntroduceerd tot de wereld van SCTP en me op weg zetten. Bedankt Tom, omdat je me de eerste stapjes liet zetten en voor je hints voor het allereerste testplan van SCTP en diens parameters. Bedankt Bart, voor alle zaken die je voor mij hebt klaargezet, alle technische problemen die je me hebt helpen overwinnen, de motiverende en aansporende woorden. Natuurlijk ook mijn speciale dank aan Nele Gheysens, die me specifiek op het probleem van fragmentatie wees, en Daan Pareit, die me meerdere keren terug op het goede pad zette. Bedankt ook aan beiden omdat ze me de kans gaven om verder te denken en te werken op hun resultaten. Als laatste wens ik bij dezen ook mijn ouders te bedanken voor de jarenlange steun, mijn vrienden voor hun onmisbare vriendschap en mijn vriendin voor alle dingen waarom ik zo van haar hou. Wim.

5 Draadloos internet op de trein door Wim De Saegher Afstudeerwerk ingediend tot het behalen van de graad van licentiaat in de informatica Academiejaar Universiteit Gent Faculteit Toegepaste Wetenschappen Vakgroep Elektronica en Informatiesystemen Voorzitter: Prof. Dr. Ir. P. LAGASSE Promotor: prof. dr. ir. I. Moerman Scriptiebegeleiders: Ir. B. Jooris Ir. T. Van Leeuwen Ir. N. Gheyssens Ir. D. Pareit Samenvatting Deze scriptie biedt een uitbreiding op het SCTP protocol, die toelaat om data efficiënter te fragmenteren. Een SCTP associatie bestaat uit meerdere verbindingen. De standaard SCTP fragmentatie zal met het oog op retransmissie in geval van faling de maximale pakketgrootte instellen op de kleinste MTU van deze verbindingen, waarbij, zeker bij verbindingen met opmerkelijke verschillen in MTU, vaak inefficiënt met netwerkbronnen wordt omgesprongen. Er wordt een nieuw chunktype voorgesteld waardoor data kan worden gefragmenteerd en geherfragmenteerd, zodat men data aan de MTU van het huidige pad kan versturen. Tevens wordt een implementatie in Click besproken die deze nieuwe datastructuur en algoritmes gebruikt. Trefwoorden: SCTP, msctp, Fragmentatie, Chunk Type, Click Modular Router.

6 Wireless internet onboard of a train. Wim De Saegher Supervisor(s): I. Moerman, T. Van Leeuwen, B. Jooris, N. Gheyssens, D. Pareit Abstract This article proposes a way for SCTP to refragment data, thus enabling the retransmission of fragments using the full MTU of the underlaying path, instead of the minimal MTU over the set of paths. Keywords fragmentation, msctp, SCTP, MTU. I. INTRODUCTION AS the number of internet users keeps increasing, the search to new technologies and improvements on existing technologies for communicating contintues. The Stream Transmission Control Protocol[1] was designed to provide a robust way of communication between host, introducing new features such as multihoming and multistreaming. These new features raise new questions, and if SCTP is to become the new TCP of the future, some honing and tuning is appropriate. One of the aspects that leaves options for improvement is how SCTP handles fragmentation: with the new multihoming, each connection within an association has its own inherent properties. An important property is the MTU of that path: it determines the size of segments that the path can transmit. Send a packet larger than a paths MTU and it will be dropped or fragmented. To handle all the different paths and their MTUs, SCTP uses an easy way out: it uses the minimum of the set of MTUs as the association-mtu. Other parts of the specification heavily rely on this feature: when it comes to fragmentation, the suggested algorithm uses this prerequisite to fragment data into chunks no larger than the aforementioned assocation-mtu, so that when a failure occurs during the transmission of a fragment, it can easily be retransmitted using another path of the association: it s guaranteed to fit. This simplification comes with a price though: each path is not being used in the optimal way: sometimes a path capable of carrying very large segments will now be used to send tiny bits of information just because one other path in the association has a small MTU. Since performance is roughly proportional to MTU in many operating regimes[2], this can be rather wasteful, especially with significant differences between paths. With msctp and its feature of allowing new paths to be added dynamically, the assocation MTU can be subject to many fluctuations. A second issue is that since SCTP s approach eliminates the need for refragmentation, it also eliminates all support: the existing data structures and algorithms are not capable of refragmenting data that has already been fragmented. For example, fragmented data chunks require stricly sequential numbering, which makes injecting a new packet impossible. If we want to use an optimal MTU per path, we will need to tackle this problem. II. REFRAGMENTATION Refragmentation enables us to use the paths MTU: in case of a transmission failure where the fragment needs to be resent using another path, it can be refragmented if that alternative path has a smaller MTU (or in combination with bundling in case of a larger MTU). III. DATA STRUCTURES AND ALGORITHMS To allow refragmentation, we introduce a new data chunk: the fragmented data chunk. It is very similar to an ordinary data chunk, but contains extra information its chunk header to allow refragmentation, see Figure 1. More specifically, a fragment offset was added, enabling us to indicate where the data in this fragment belongs into the original. Combined with the length, we can now use the pieces to solve the puzzle: we sort the fragments on offset to know which belongs where, and use the length to check for missing pieces. The last piece will have the MF-flag set to 0, and the sum its length and its offset will indicate the total length of the original data. We now know the puzzle is complete. Refragmenting now becomes easy: split fragments into as many fragments as required, keep the sum of lengths of the new fragments equal to the sum of the old fragments. To refragment one chunk or one fragment, simply copy all header flags into the fragments. Copy the offset into the first fragment, set the offset of the second fragment as the sum of the offset of the first and the length of the first, and set the MF-flags as appropriate. Fig. 1. De SCTP Fragmented Data Chunk Header. What remains is a way to know which pieces belong to which puzzle. This needs to be further examined. IV. IMPLEMENTATION This was implemented in C++ using click, a modular software router, to test our algorithms. V. EVALUATION The implementation was tested sending various packets over an SCTP association, and examining the SCTP packets for their chunks. It was discovered using wireshark that our algorithm

7 for fragmenting and sending was indeed correct and was nicely spreading the data over the fragments. Unfortunately, the receiver side code contains a bug, which causes the program to crash at times. We do believe this can be resolved, and it will prove the algorithms are correct. VI. CONCLUSIONS Taking into account that Click is a simulation, these data should not be viewed as absolute values, instead the reader can deduct the strength of the algorithm by comparing the results before and after fragmentation. These relative values give an estimate as to what extent future implementations could benefit from this refragmentation algorithm. Unfortunately the current implementation allows for no real throughput measuring. ACKNOWLEDGMENTS The author would like to thank I. Moerman and T. Van Leeuwen, for the opportunity to research this subject, and B. Jooris, N. Gheyssens and D. Pareit for their excellent guidance on the subject. REFERENCES [1] R. Stewart and M. Tuexen RFC 2960: SCTP, [2] Matt Mathis Raising the internet MTU at mathis/mtu/,.

8 INHOUDSOPGAVE i Inhoudsopgave 1 Inleiding Probleemstelling Overzicht Doelstelling Structuur TCP en SCTP Korte historiek van TCP Beperkingen van TCP Betrouwbare dataoverdrachten en sequentiële aflevering Bytegeoriënteerde natuur Beperkte reikwijdte van TCP sockets Kwetsbaarheden Korte inleiding tot SCTP Inleiding Multistreaming Multihoming State Cookie mechanisme Chunks En nog veel meer Samenvatting van dit hoofdstuk Uitbreidingen van SCTP PR-SCTP Auth

9 INHOUDSOPGAVE ii 3.3 ADDIP msctp Samenvatting van dit hoofdstuk Fragmentatie Inleiding Fragmentatie bij IP Fragmentatie bij TCP Fragmentatie bij UDP Fragmentatie bij SCTP Theorie Samenvatting van dit hoofdstuk Herfragmentatie in SCTP Inleiding Herfragmentatie Algemene idee Nieuw Chunk Type: het Fragmented Data Chunk Problemen bij dit voorstel Samenvatting van dit hoofdstuk Implementatie in Click Inleiding Fragmentatie aan zenderzijde Datastructuren Samenvatting van dit hoofdstuk Conclusie Stand van zaken Mogelijke uitbreidingen Bibliografie 31

10 1 Hoofdstuk 1 Inleiding 1.1 Probleemstelling Het SCTP[3] biedt de mogelijkheid tot multihoming aan, die toelaat om bij het opzetten van een associatie meerdere verbindingen met elk hun eigen IP-adres te specifiëren. Dankzij onder andere de ADDIP uitbreiding[4] werd het msctp ontwikkeld, waar nieuwe verbindingen aan een bestaande associatie kunnen toegevoegd worden, in plaats van enkel tijdens het opzetten. Vooral voor mobiele hosts is dit bijzonder interessant, daar zij met deze technologie zichzelf een onverbroken netwerkverbinding kunnen verschaffen, zolang er minstens 1 actieve verbinding aanwezig is. Deze meerdere verbindingen hebben elk hun eigen eigenschappen, die onderling vaak erg verschillend zijn. Eén daarvan is de MTU (Maximum Transmission Unit), die bepaalt hoe groot één eenheid van informatie mag zijn. Deze verscheidenheid geeft problemen bij fragmentatie, vooral als gefragmenteerde pakketten moeten herverzonden worden over een andere verbinding dan ze oorspronkelijk voor gemaakt werden. Vaak zullen deze pakketten moeten worden geherfragmenteerd, maar SCTP ondersteunt geen herfragmentatie. 1.2 Overzicht Doelstelling In deze scriptie wordt een manier voorgesteld om de fragmentatie van SCTP te verzorgen die efficiënter is dan de oorspronkelijk voorgestelde manier[3], en die bovendien ook herfragmen-

11 1.2. OVERZICHT 2 tatie toelaat. Er wordt ook een bespreking gegeven van de implementatie in de Click Modular Router[5] die gebruikmaakt van de uitbreiding, waardoor de throughput van de standaardimplementatie vergeleken kan worden met de throughput na de verbetering Structuur Na deze inleiding wordt in hoofdstuk 2 een korte inleiding op TCP en SCTP gegeven. Hoofdstuk 3 zal dan twee belangrijke voorgestelde uitbreidingen op SCTP toelichten, waarna de msctp draft gedestilleerd wordt. Daarna worden in hoofdstuk 4 een aantal gangbare manieren van fragmentatie in verschillende protocollen uiteengezet. Het effectieve voorstel voor een verbeterde fragmentatie wordt in hoofdstuk 5 besproken, waarna in hoofdstuk 6 de gebruikte datastructuren en algoritmes voor verzenden en ontvangen worden toegelicht. Als laatste zal hoofdstuk 7 de vergelijking maken tussen de resultaten zonder en met fragmentatie, en de conclusies van deze scriptie brengen. uitbreidingen aangetoetst. Ook worden enkele interessante mogelijke

12 3 Hoofdstuk 2 TCP en SCTP 2.1 Korte historiek van TCP TCP/IP werd in het begin ontwikkeld als deel van ARPAnet, dat toen gebruik maakte van een aantal protocollen die uit bestaande technologiëen werden overgenomen. In 1973 begon de ontwikkeling van een volledige suite van internetwerkprotocollen voor het toenmalige ARPAnet, en eigenlijk was er toen maar 1 belangrijk protocol, TCP[6], dat destijds nog stond voor Transmission Control Program. In december 1974 verscheen RFC 675[7] waarin TCP in detail beschreven werd. In 1977 vond een belangrijke evolutie in de ontwikkeling van TCP plaats toen Jon Postel voorstelde om het bestaande TCP op te splitsen in TCP/IP en het gelaagde model te gebruiken.[8] Pas in september 1981 werd RFC 793[9] gepubliceerd, waarin het DOD Standard Transmission Control Protocol volledig werd beschreven, en waarvan men de meest elementaire zaken vandaag nog in de implementaties van TCP terugvindt. 2.2 Beperkingen van TCP Hoewel TCP de standaard bij uitstek is voor transport over IP-netwerken, en door de jaren vaak gebruikt werd als belangrijkste manier om data te verzenden, beginnen meer en meer applicaties hun eigen betrouwbare dataoverdrachtprotocollen te ontwerpen bovenop het UDP protocol om zo een aantal beperkingen van TCP te omzeilen of meer flexibiliteit te krijgen. Vier belangrijke beperkingen van TCP[3] worden hieronder kort aangehaald.

13 2.3. KORTE INLEIDING TOT SCTP Betrouwbare dataoverdrachten en sequentiële aflevering TCP biedt betrouwbare dataoverdracht en sequentiële aflevering aan, maar sommige applicaties wensen misschien enkel de betrouwbare dataoverdracht zonder de strikte ordening van de pakketten, of soms is gedeeltelijke ordening voldoende. Bij TCP zal de HOL-blocking een onnodige vertraging veroorzaken: de ontvanger weigert pakketten te ontvangen zolang niet alle vorige pakketten ontvangen zijn, waardoor bij een faling niet één maar meerdere pakketten worden herverzonden Bytegeoriënteerde natuur TCP is bytegeoriënteerd waardoor applicaties er zelf voor moeten zorgen dat hun berichten van elkaar gescheiden kunnen worden, in tegenstelling tot bijvoorbeeld UDP dat berichtgeoriënteerd is Beperkte reikwijdte van TCP sockets Een TCP-verbinding is een kanaal tussen twee eindpunten, meerbepaald een socket tussen twee hosts. Voor elke host kan slechts één interface gebruikt worden, waardoor het falen van de interface tot direct gevolg heeft dat de TCP-verbinding zelf ook faalt Kwetsbaarheden TCP is kwetsbaar voor verschillende soorten Denial Of Service attacks, waaronder de bekende SYN-floods[10], waarbij een kwaadwillige host een verbinding opzet naar een server door de eerste stap van de driewegshandruk uit te voeren. De server reserveert dan bronnen voor deze host, en wanneer dit proces vele malen herhaald wordt, raakt de server overbelast en zal hij nieuwe, mogelijk legitieme connecties weigeren. 2.3 Korte inleiding tot SCTP Inleiding De vier aangehaalde beperkingen geven aanleiding tot de zoektocht naar een nieuw OSI laag 4 protocol, dat een alternatief biedt voor TCP en het op termijn misschien zelfs zou kunnen

14 2.3. KORTE INLEIDING TOT SCTP 5 vervangen. Figuur 2.1: SCTP in het vijflagenprotocol Multistreaming SCTP kent multistreaming: verschillende stromen van berichten in één SCTP associatie. Daardoor moet enkel de volgorde van berichten per stroom gewaarborgd worden, zodat onnodige HOL-blocking tussen onafhankelijke stromen kan worden vermeden. Meer zelfs, SCTP voorziet order-of-arrival delivery, een mechanisme om de berichten aan de bovenliggende laag door te geven vanaf ze ontvangen zijn. Figuur 2.2 toont een voorbeeld waar Host A via 2 streams data zal versturen, en via 3 streams data zal ontvangen. Als er een transmissiefout optreedt in één van de stromen, zullen de pakketten in andere stromen daar niks van merken. Het aantal stromen wordt ingesteld bij het aanmaken van de verbinding, bij de INIT en INIT ACK chunks. De verzender geeft aan hoeveel uitwaartse stromen hij wenst te hebben in de associatie, en het maximaal aantal inkomende stromen Multihoming Een volgende eigenschap van SCTP is multihoming: de mogelijkheid om meerdere IP-adressen toe te kennen aan één associatie. Dit biedt de mogelijkheid om een zekere redundantie in te bouwen die in het geval van faling van één van de (sub)netwerken nog steeds de associatie levend houdt en het mogelijk maakt de communicatie voort te zetten. Figuur 2.3 illustreert het geval waarbij een associatie bestaat uit twee paden, elk met hun eigen IP adres. Net zoals bij

15 2.3. KORTE INLEIDING TOT SCTP 6 Figuur 2.2: SCTP Multistreaming. Bron: [11] multistreaming worden ook hier door middel van het INIT en INIT ACK chunk de IP-adressen duidelijk gemaakt: in de chunks kan een lijst van IP-adressen worden meegegeven (zowel IPv4 als IPv6 worden ondersteund) of zelfs hostnames die dan door DNS zullen worden opgezocht. Figuur 2.3: SCTP MultiHoming State Cookie mechanisme Het State Cookie mechanisme zorgt ervoor dat de ontvangende zijde de eerste aanvraag tot een verbinding kan beantwoorden en weer vergeten, zodat er geen bronnen worden gebruikt, hetgeen onder meer de kwetsbaarheid van TCP met betrekking tot SYN-floods vermijdt. Hiervoor wordt een vierwegshandruk gebruikt zoals getoond in Figuur 2.4. De ontvanger krijgt een INIT packet toegestuurd, en zal antwoorden met een INIT-ACK, waarbij hij een Cookie meestuurt. Hij

16 2.3. KORTE INLEIDING TOT SCTP 7 vergeet dan alle informatie van de zender zodat geen bronnen worden toegekend. Als de verzender de derde stap (Cookie Echo) niet uitvoert, ondervindt de server daar verder geen last van, in tegenstelling tot bij TCP. Wanneer de verzender de Cookie Echo uitvoert, zal de ontvanger antwoorden met een Cookie-Ack, waarna de associatie tot stand gebracht is. Een vierwegshandruk kan misschien kostelijker lijken dan een driewegshandruk, maar dit wordt gecompenseerd door het feit dat tijdens de laatste twee stappen ook al data kan worden meeverzonden Chunks Om dit alles te bewerkstelligen werkt SCTP met chunks: in één pakket kunnen meerdere chunks gebundeld zitten, die SCTP controle-informatie of data bevatten (zie Figuur 2.5). Er werden een tiental verschillende soorten chunks gedefinieërd in [3], en vele uitbreidingen brengen nieuwe chunk types aan. Een aantal voorbeelden uit [3]: Payload Data (DATA), Initiation (INIT), Initiation Acknowledgement (INIT ACK), Selective Acknowledgement (SACK), Heartbeat Request (HEARTBEAT), Heartbeat Acknowledgement (HEARTBEAT ACK), Abort (ABORT), Shutdown (SHUTDOWN), Shutdown Acknowledgement (SHUTDOWN ACK), Operation Error (ERROR), State Cookie (COOKIE ECHO), Cookie Acknowledgement (COOKIE ACK), Shutdown Complete (SHUTDOWN COMPLETE). Deze thesis zal later het Fragmented Payload Data (FRAGMENTED DATA) chunk introduceren. Figuur 2.4: SCTP Four way handshake.

17 2.4. SAMENVATTING VAN DIT HOOFDSTUK En nog veel meer... SCTP werd ook ontwikkeld om TCP-vriendelijk te zijn: wanneer beide protocollen door elkaar gebruikt worden, zullen maatregelen zoals congestion control vanuit TCP ook invloed hebben op SCTP zodat beide protocollen niet met elkaar moeten concurreren, zoals UDP dat wel zal doen met TCP. SCTP ondersteunt ook een waaier van andere eigenschappen[12] zoals het bundelen van meerdere berichten in één pakket, de ondersteuning van zowel geordende als ongeordende levering van data, een hartslag die controleert of elk pad nog actief is... Figuur 2.5: SCTP Packet containing chunks. 2.4 Samenvatting van dit hoofdstuk In dit hoofdstuk werd eerst TCP beschreven: het ontstaan van TCP, huidige eigenschappen van TCP en de TCP/IP suite, en de tekortkomingen van beiden. Uit de tekortkomingen werd de zoektocht naar alternatieven aangebracht, waarna SCTP in het bijzonder nader werd toegelicht. Onder andere drie belangrijke eigenschappen van SCTP werden toegelicht: multihoming en het State Cookie. multistreaming,

18 9 Hoofdstuk 3 Uitbreidingen van SCTP 3.1 PR-SCTP Gedeeltelijke betrouwbaarheid (Partial Reliability) is een uitbreiding op SCTP die 1 eindpunt toelaat om aan te geven aan het andere dat hij het cumulatieve ack punt vooruit moet bewegen, zodat er mogelijk enkele DATA chunks (die nog niet werden ontvangen of bevestigd) worden overgeslagen. Hiervoor werd een nieuw chunk type, FORWARD TSN, gedefiniëerd, en werd een nieuwe parameter aan INIT en INIT ACK toegevoegd. Deze uitbreiding laat om met behulp van één enkele SCTP associatie het verzenden toe van zowel betrouwbare inhoud als inhoud die niet betrouwbaar hoeft te zijn. Onder betrouwbare inhoud verstaat men websites, bestanden, ..., onbetrouwbare inhoud is data zoals informatie die in dergelijke mate tijdsgebonden is dat het beter is een nieuw pakket te genereren met recentere informatie dan te blijven proberen de oude informatie door te sturen. 3.2 Auth Door het gebruik van verificatie kan een ontvanger weten of de verzender van het verstuurde bericht werkelijk de persoon is die hij beweert te zijn, en wordt het voor aanvallers moeilijker om een zogenaamde man-in-the-middle aanval uit te voeren: vervalste berichten injecteren in een legitieme stroom zodat de ontvanger alle berichten voor echt houdt. Hiervoor wordt een sleutelpaar gebruikt waarmee boodschappen volgens een veilige hashing-methode (SHA-1 wordt voorgesteld als de standaardoptie) getekend worden. Er wordt gekozen welke soorten chunks

19 3.3. ADDIP 10 worden beveiligd, en die worden steeds gebundeld met een nieuw soort chunk, het AUTH chunk, doorgestuurd. 3.3 ADDIP Deze extensie laat toe om dynamisch IP-adressen te beheren tijdens het bestaan van de associatie. Door middel van een nieuwe ASCONF-chunk worden IP-adressen tijdens het bestaan van de connectie toegevoegd en verwijderd, en kan een primary IP address worden aangegeven, een voorkeurs-ip-adres waar pakketjes heen gestuurd zullen worden, hetgeen in de standaard SCTP enkel mogelijk was tijdens het opzetten van de verbinding. 3.4 msctp SCTP blijkt zich uitstekend te lenen voor de implementatie van Transport layer mobility, waarbij een bepaalde host bereikbaar blijft zonder zich daarvoor tot de netwerklaag te wenden, zoals bijvoorbeeld Mobile IP. De multihoming-eigenschap van SCTP zorgt ervoor dat een host onder verschillende adressen kan bekend zijn, en maakt zachte overdracht mogelijk: een mobiele host beweegt zich naar een nieuwe locatie en maakt verbinding met een nieuw netwerk, dat hem een IP-adres toekent. Hij is nu multihomed en bereikbaar onder twee IP-adressen. Dankzij de reeds eerder aangehaalde ADDIP-uitbreiding kan de mobiele host het nieuwe adres meedelen aan de server waarmee hij verbonden is, en misschien zelfs dit adres als primair adres instellen. Daarna kan hij zijn oorspronkelijke adres verwijderen: de migratie is nu geschied. Hij kan dit blijven herhalen zolang hij minstens één netwerk tot zijn beschikking heeft. Natuurlijk is het erg belangrijk dat er geen vijandige aanvallen kunnen plaatsvinden: een aanvaller zou zijn eigen IP-adres aan de verbinding kunnen toevoegen, en dan andere adressen verwijderen, om zo de verbinding te kapen. Daarvoor is het gebruik van een verificatiesysteem noodzakelijk. 3.5 Samenvatting van dit hoofdstuk In dit hoofdstuk werden drie belangrijke voorgestelde uitbreidingen van SCTP besproken: PR- SCTP dat gedeeltelijke betrouwbaarheid aanbiedt, Auth waardoor beide eindpunten zichzelf

20 3.5. SAMENVATTING VAN DIT HOOFDSTUK 11 kunnen authenticeren en AddIP waardoor tijdens de levensduur van een associatie op een dynamische manier IP-adressen kunnen worden toegevoegd en verwijderd, en het primaire pad kan worden aangepast. Deze laatste twee extensies geven aanleiding tot het msctp, een compleet en volwaardig protocol dat transportlaagmobiliteit ondersteunt.

21 12 Hoofdstuk 4 Fragmentatie 4.1 Inleiding Communicatieprotocollen werken steeds met segmenten van informatie, pakketten of datagrammen genaamd. Vaak is data te groot om in één segment door te sturen, waardoor de data over verschillende segmenten zal worden verdeeld. Dit proces heet fragmentatie. 4.2 Fragmentatie bij IP Als de IP laag data ontvangt zodat na toevoeging van de IP header het pakket groter is dan de onderliggende MTU, zal het deze data verdelen over meerdere IP datagrammen, en voor elk datagram dezelfde header met een aantal subtiele verschillen zetten, zodat de ontvanger weet hoe de data weer te reconstrueren. Figuur 4.1 toont de IP header zoals beschreven in [13]. Figuur 4.2 toont het geval waar een TCP pakket te groot is om in de IP laag te worden verzonden, en daarom in twee IP-pakketten gesplitst wordt. De twee pakketten worden dan afzonderlijk verzonden en de ontvanger zal na ontvangst van beide pakketten het originele pakket herstellen en doorgeven naar de TCP laag. De IP laag houdt dus rekening houden met de MTU van de onderliggende laag: wanneer het pakket te groot is, zal het gesplitst worden. De TCP laag moet hier geen rekening houden met de IP laag en kan deze gewoon als black box beschouwen omdat IP de fragmentatie voor zijn rekening zal nemen.

22 4.2. FRAGMENTATIE BIJ IP 13 Figuur 4.1: De IP header. Het identification veld, het bronadres en doeladres, vormen samen met het protocol een unieke sleutel waarop fragmenten mogen geclassificeerd worden. Alle pakketten die dezelfde waarden voor deze velden hebben, bevatten dus gefragmenteerde data van eenzelfde origineel. Wanneer een dergelijk pakket ofwel een aangevinkte MF-bit ofwel een Fragment offset groter dan nul bevat, zal de ontvanger Figuur 4.2: Fragmentatie in de IP laag. deze behandelen als een fragment, en deze bijvoorbeeld in een tijdelijke buffer opslaan. Als een pakket niet het laatste pakket vormt, zal de MF-bit aangezet worden. Slechts wanneer de ontvanger een pakket zonder MF-bit ontvangt, kan hij controleren of hij alle pakketten ontvangen heeft, en ze aan de hand van de fragment offset op de juiste positie in het gereconstrueerde origineel plaatsen. Wanneer het pakket volledig is, kan het doorgegeven worden aan de bovenliggende laag. Een belangrijke opmerking hierbij is dat bij het fragmenteren van een pakket alleen de data wordt opgesplitst, en telkens een header voor de data wordt gezet, in tegenstelling tot bijvoorbeeld

23 4.3. FRAGMENTATIE BIJ TCP 14 bij IP in IP encapsulation[14] waar het originele datagram, zowel header als data, in een nieuw datagram gestopt wordt. 4.3 Fragmentatie bij TCP De TCP-laag zal zelf geen fragmentatie aanbieden aan de applicaties: ofwel moet de applicatie zelf zijn data fragmenteren, ofwel zal de onderliggende IP-laag voor de fragmentatie zorgen. 4.4 Fragmentatie bij UDP Omdat UDP een onbetrouwbaar protocol is om data te verzenden, werd geen ondersteuning voor fragmentatie ingebouwd[15]. Het verliezen van één enkel fragment zou immers tot gevolg hebben dat het hele pakket verloren is. Het protocol werd ook ontwerpen opdat gebruikers data konden verzenden zonder veel protocol-mechaniek. Er werd dan ook gekozen om ook hier fragmentatie door de IP-laag te laten verzorgen. 4.5 Fragmentatie bij SCTP Theorie SCTP voorziet in transportlaagfragmentatie: wanneer een SCTP-pakket groter is dan de MTU van de onderliggende laag, zal het pakket worden gefragmenteerd in de transportlaag zelf, hetgeen als voordeel heeft dat de IP-pakketten niet meer gefragmenteerd moeten worden waardoor de werkdruk niet bij routers, firewalls en NAT s terechtkomt. Omdat SCTP gebruik kan maken van MTU-discovery, zal een SCTP-pakket meteen gefragmenteerd worden naar de meest optimale grootte, en zal herfragmentatie binnen dezelfde route niet nodig zijn, hetgeen bij IP wel vaak het geval is. Een SCTP verzender mag fragmentatie gebruiken bij het verzenden van berichten, maar een SCTP ontvanger moet fragmentatie ondersteunen bij het ontvangen van berichten. Zoals getoond in Figuur 4.3 bevat de algemene header van SCTP geen ondersteuning tot fragmentatie: SCTP kan dus geen hele pakketten fragmenteren. Figuur 4.4 maakt duidelijk dat de SCTP datachunk header wel ondersteuning biedt voor fragmentatie. De SCTP specificatie gebruikt 2 bits om fragmentatie aan te geven, zoals te zien is in figuur 2: de B-bit (beginning fragment) geeft aan of een fragment het eerste fragment is van een bericht,

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

! Onze pakketten zijn te klein!!! Amsterdam, 9 jan 2014.! Iljitsch van Beijnum

! Onze pakketten zijn te klein!!! Amsterdam, 9 jan 2014.! Iljitsch van Beijnum ! Onze pakketten zijn te klein!!! Amsterdam, 9 jan 2014! Iljitsch van Beijnum ! Onze pakketten zijn te klein!!! Amsterdam, 9 jan 2014! Iljitsch van Beijnum Our packets are too small! ! Onze pakketten zijn

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

NCTS - INFORMATIE INZAKE NIEUWIGHEDEN VOOR 2010

NCTS - INFORMATIE INZAKE NIEUWIGHEDEN VOOR 2010 NCTS - INFORMATIE INZAKE NIEUWIGHEDEN VOOR 2010 Op basis van het nieuwe artikel 365, lid 4 (NCTS) en het nieuwe artikel 455bis, lid 4 (NCTS-TIR) van het Communautair Toepassingswetboek inzake douane 1

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

OSI-model. Mogelijke toepassingen van netwerken. Protocollen. Eenvoudig MS-DOS netwerk (LAN) Novell, IPX / SPX. Applicatie laag.

OSI-model. Mogelijke toepassingen van netwerken. Protocollen. Eenvoudig MS-DOS netwerk (LAN) Novell, IPX / SPX. Applicatie laag. 5.1 5.2 OSI-model Applicatie laag Presentatie laag Sessie laag Transport laag Netwerk afhankelijk Netwerk laag Datalink laag Fysieke laag 5.3 5.4 Mogelijke toepassingen van netwerken Protocollen Fileserver-systems

Nadere informatie

Netwerken. 6 januari 2014 David N. Jansen

Netwerken. 6 januari 2014 David N. Jansen Netwerken 6 januari 2014 David N. Jansen Huiswerkopdracht 2 donderdag 9 januari al inleveren! Leerstof voor vandaag. Stallings hoofdst 17 www.williamstallings.com /OS/OS6e.html M17_STAL6329_06_SE_C17.QXD

Nadere informatie

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur Security Les 1 Leerling: Klas: Docent: Marno Brink 41B Meneer Vagevuur Voorwoord: In dit document gaan we beginnen met de eerste security les we moeten via http://www.politiebronnen.nl moeten we de IP

Nadere informatie

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen IP/8/899 Brussel, 9 december 8 EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen Vanaf januari 9 zal de EU een nieuw programma voor een veiliger

Nadere informatie

Gebruik van het LOGO in geautomatiseerde verkiezingen

Gebruik van het LOGO in geautomatiseerde verkiezingen BIJLAGE 1 S.A. STERIA Benelux N.V. Gebruik van het LOGO in geautomatiseerde verkiezingen Technische bepalingen voor de weergave van het logo op de schermen. Versie 1.2 Guy JASPERS Revisions Revision Description

Nadere informatie

Handleiding beheer lijst.hva.nl. See page 11 for Instruction in English

Handleiding beheer lijst.hva.nl. See page 11 for Instruction in English Handleiding beheer lijst.hva.nl See page 11 for Instruction in English Maillijsten voor medewerkers van de Hogeschool van Amsterdam Iedereen met een HvA-ID kan maillijsten aanmaken bij lijst.hva.nl. Het

Nadere informatie

Handleiding Installatie ADS

Handleiding Installatie ADS Handleiding Installatie ADS Versie: 1.0 Versiedatum: 19-03-2014 Inleiding Deze handleiding helpt u met de installatie van Advantage Database Server. Zorg ervoor dat u bij de aanvang van de installatie

Nadere informatie

ICARUS Illumina E653BK on Windows 8 (upgraded) how to install USB drivers

ICARUS Illumina E653BK on Windows 8 (upgraded) how to install USB drivers ICARUS Illumina E653BK on Windows 8 (upgraded) how to install USB drivers English Instructions Windows 8 out-of-the-box supports the ICARUS Illumina (E653) e-reader. However, when users upgrade their Windows

Nadere informatie

Multi user Setup. Firebird database op een windows (server)

Multi user Setup. Firebird database op een windows (server) Multi user Setup Firebird database op een windows (server) Inhoudsopgave osfinancials multi user setup...3 Installeeren van de firebird database...3 Testing van de connectie met FlameRobin...5 Instellen

Nadere informatie

Maillijsten voor medewerkers van de Universiteit van Amsterdam

Maillijsten voor medewerkers van de Universiteit van Amsterdam See page 11 for Instruction in English Maillijsten voor medewerkers van de Universiteit van Amsterdam Iedereen met een UvAnetID kan maillijsten aanmaken bij list.uva.nl. Het gebruik van de lijsten van

Nadere informatie

SQL is opgebouwd rond een basisinstructie waaraan één of meerdere componenten worden toegevoegd.

SQL is opgebouwd rond een basisinstructie waaraan één of meerdere componenten worden toegevoegd. BASISINSTRUCTIES SQL SQL : Structured Query Language is een taal gericht op het ondervragen van een relationele database en die aan veel klassieke databasemanagementsystemen kan worden gekoppeld. SQL is

Nadere informatie

1) Stream Control Transmission Protocol SCTP RFC 2960

1) Stream Control Transmission Protocol SCTP RFC 2960 Pagina 1 van 7 1) Stream Control Transmission Protocol SCTP RFC 2960 1. Introduction This section explains the reasoning behind the development of the Stream Control Transmission Protocol (SCTP), the services

Nadere informatie

Tentamen Objectgeorienteerd Programmeren

Tentamen Objectgeorienteerd Programmeren Tentamen Objectgeorienteerd Programmeren 5082IMOP6Y maandag 16 november 2015 13:00 15:00 Schrijf je naam en studentnummer op de regel hieronder. Sla deze pagina niet om tot de surveillant vertelt dat het

Nadere informatie

[BP-ebMS-H-000] Welke versie van Hermes moet er gebruikt worden?

[BP-ebMS-H-000] Welke versie van Hermes moet er gebruikt worden? [BP-ebMS-H-000] Welke versie van Hermes moet er gebruikt worden? Gebruik altijd de laatste versie omdat er serieuse bug-fixes in kunnen zitten. Check altijd de release notes en openstaande bugs. Er is

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

IPv6 @ NGN. Wageningen, 30 oktober 2008. Iljitsch van Beijnum

IPv6 @ NGN. Wageningen, 30 oktober 2008. Iljitsch van Beijnum IPv6 @ NGN Wageningen, 30 oktober 2008 Iljitsch van Beijnum Blok 3+4: Routering & adressering When is the tube empty? HD ratio: in hierarchical system never possible to use every single address: HD = log(addresses

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled is een hoogwaardige, flexibele LED strip. Deze flexibiliteit zorgt voor een zeer brede toepasbaarheid. liniled kan zowel binnen als buiten in functionele en decoratieve

Nadere informatie

Uiteraard zouden we ook aangeven dat het copyright op de afbeelding bij u ligt, en dat de afbeelding gebruikt is met uw toestemming.

Uiteraard zouden we ook aangeven dat het copyright op de afbeelding bij u ligt, en dat de afbeelding gebruikt is met uw toestemming. Van: Jo Vermeulen Datum: 5 februari 2014 16:15 Onderwerp: Gebruik afbeelding reclamecampagne 'bushokje met weegschaal' Aan: receptie@nis5.nl Geachte Ik ben Jo Vermeulen, doctoraatsstudent

Nadere informatie

Softphone Installatie Handleiding

Softphone Installatie Handleiding Softphone Installatie gids Softphone Installatie Handleiding Specifications subject to change without notice. This manual is based on Softphone version 02.041 and DaVo I en II software version 56.348 or

Nadere informatie

Session Educa-on. 14-15 October 2013

Session Educa-on. 14-15 October 2013 Session Educa-on 14-15 October 2013 FIRE facilities in education: Networking courses (fixed and wireless) IP fixed networks ComNet Labs Build your own network [Lab router] Calculate IP ranges According

Nadere informatie

Find Neighbor Polygons in a Layer

Find Neighbor Polygons in a Layer Find Neighbor Polygons in a Layer QGIS Tutorials and Tips Author Ujaval Gandhi http://google.com/+ujavalgandhi Translations by Dick Groskamp This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Beveiliging in Industriële netwerken. Waarom monitoring een goed idee is

Beveiliging in Industriële netwerken. Waarom monitoring een goed idee is Beveiliging in Industriële netwerken Waarom monitoring een goed idee is Korte introductie / voorstellen: - Sinds 1951, Benelux - Monitoring, groeit naar security - ICT omgevingen, groeit naar Industrie

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

Tutorial Test Book Version 1.4

Tutorial Test Book Version 1.4 Tutorial Test Book Version 1.4 PDF generated using the open source mwlib toolkit. See http://code.pediapress.com/ for more information. PDF generated at: Fri, 21 Nov 2014 15:06:00 CET Contents Articles

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

Configureren van een VPN L2TP/IPSEC verbinding

Configureren van een VPN L2TP/IPSEC verbinding Configureren van een VPN L2TP/IPSEC verbinding Inhoudsopgave 1. Voorbereiding.... 3 2. Domain Controller Installeren... 4 3. VPN Configuren... 7 4. Port forwarding.... 10 5. Externe Clients verbinding

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

WWW.EMINENT-ONLINE.COM

WWW.EMINENT-ONLINE.COM WWW.EMINENT-OINE.COM HNDLEIDING USERS MNUL EM1016 HNDLEIDING EM1016 USB NR SERIEEL CONVERTER INHOUDSOPGVE: PGIN 1.0 Introductie.... 2 1.1 Functies en kenmerken.... 2 1.2 Inhoud van de verpakking.... 2

Nadere informatie

Non Diffuse Point Based Global Illumination

Non Diffuse Point Based Global Illumination Non Diffuse Point Based Global Illumination Karsten Daemen Thesis voorgedragen tot het behalen van de graad van Master of Science in de ingenieurswetenschappen: computerwetenschappen Promotor: Prof. dr.

Nadere informatie

1. Controleren van de aansluiting op de splitter

1. Controleren van de aansluiting op de splitter Configuratie Copperjet 1616-2p (SurfSnel ADSL connected by BBned) 1. Controleren van de aansluiting op de splitter 2. Toegang tot de modem 3. Router installatie bij afname meerdere IP adressen (8, 16 of

Nadere informatie

Configureren van een VPN L2TP/IPSEC verbinding. In combinatie met:

Configureren van een VPN L2TP/IPSEC verbinding. In combinatie met: Configureren van een VPN L2TP/IPSEC verbinding In combinatie met: Inhoudsopgave 1. Voorbereiding.... 3 2. Domaincontroller installeren en configuren.... 4 3. VPN Server Installeren en Configureren... 7

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

Introduction Henk Schwietert

Introduction Henk Schwietert Introduction Henk Schwietert Evalan develops, markets and sells services that use remote monitoring and telemetry solutions. Our Company Evalan develops hard- and software to support these services: mobile

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Analyse 8 december 203, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als jeeen onderdeel

Nadere informatie

Plotten. technisch tekenwerk AUTOCAD 2000

Plotten. technisch tekenwerk AUTOCAD 2000 Inleiding Voor het plotten van uw bent u bij Lifoka aan het juiste adres. Snel, betrouwbaar en dat in grote of kleine oplagen. Niet alleen het plotten, maar ook vergaren en verzenden kan Lifoka voor u

Nadere informatie

Cameramanager LSU Installation Guide

Cameramanager LSU Installation Guide Cameramanager LSU Installation Guide Network based video surveillance server Version 1.1 / August 2009 Copyright 2010 - Cameramanager.com Page 1 LSU installation guide index 1. Connecting the LSU to your

Nadere informatie

Installatie ArcGIS Desktop Basis, ArcGIS Engine en Download ArcGIS Server

Installatie ArcGIS Desktop Basis, ArcGIS Engine en Download ArcGIS Server Handleiding Installatie ArcGIS Desktop Basis, ArcGIS Engine en Download ArcGIS Server Cevi NV Bisdomplein 3 9000 GENT Tel 09 264 07 01 contactcenter@cevi.be http://www.cevi.be 1 INHOUDSOPGAVE 1 INHOUDSOPGAVE...

Nadere informatie

Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN)

Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN) Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN) [Type text] NL: Verkoopt u producten die niet aan jonge bezoekers verkocht mogen worden of heeft uw webwinkel andere (wettige) toelatingscriteria? De Webshophelpers.nl

Nadere informatie

ICBC (Europe) S.A. Amsterdam Branch

ICBC (Europe) S.A. Amsterdam Branch ICBC (Europe) S.A. Amsterdam Branch Overboeken binnen uw eigen rekening Transfer Between your own account 个 人 账 户 转 账 2 ICBC Express 工 银 速 汇 3 Overboeking binnen SEPA Payment within SEPA SEPA 区 内 转 账 4

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

ALL-CRM Gebruikershandleiding AC-DataCumulator

ALL-CRM Gebruikershandleiding AC-DataCumulator ALL-CRM Gebruikershandleiding AC-DataCumulator Author: Bas Dijk Date: 23-04-2013 Version: v1.2 Reference: 2013, All-CRM 1 Inhoudsopgave 1 Inhoudsopgave 2 2 Inleiding 3 3 Gebruikershandleiding Windows Forms

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

S u b n e t t e n. t h e t r u e s t o r y 1100 0000. 1010 1000. 0000 0001. 0000 0001 1111 1111. 1111 1111. 1111 1111. 0000 0000.

S u b n e t t e n. t h e t r u e s t o r y 1100 0000. 1010 1000. 0000 0001. 0000 0001 1111 1111. 1111 1111. 1111 1111. 0000 0000. S u b n e t t e n t h e t r u e s t o r y 1100 0000. 1010 1000. 0000 0001. 0000 0001 1111 1111. 1111 1111. 1111 1111. 0000 0000 Part 1 Inhoud Wat is een subnet?... 2 Waarom?... 3 Het begin.... 3 Een voorbeeld...

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Selecteer aan de hand van de installatiehandleiding en het Windows NT Diagnostics-programma een I/O- en IRQ-adres.

Selecteer aan de hand van de installatiehandleiding en het Windows NT Diagnostics-programma een I/O- en IRQ-adres. A. ISDN-PC-kaart installeren 1. In de installatiehandleiding van de ISDN-PC-kaart staan I/O-adressen en IRQ-adressen die we kunnen gebruiken voor deze kaart. Voordat we een I/O-adres en IRQ-adres selecteren,

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

1. Voor het installeren wordt geadviseerd een backup te maken van uw database en bestanden.

1. Voor het installeren wordt geadviseerd een backup te maken van uw database en bestanden. NL: KiyOh.nl gebruikers kunnen met deze plug in automatisch klantbeoordelingen verzamelen, publiceren en delen in social media. Wanneer een klant een bestelling heeft gemaakt in uw Magento Shop, wordt

Nadere informatie

Y.S. Lubbers en W. Witvoet

Y.S. Lubbers en W. Witvoet WEBDESIGN Eigen Site Evaluatie door: Y.S. Lubbers en W. Witvoet 1 Summary Summary Prefix 1. Content en structuur gescheiden houden 2. Grammaticaal correcte en beschrijvende markup 3. Kopregels 4. Client-

Nadere informatie

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK)

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) (for Dutch go to page 4) How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) The Illumina HD offers dictionary support for StarDict dictionaries.this is a (free) open source dictionary

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

E-Fax. Gebruikers handleiding

E-Fax. Gebruikers handleiding E-Fax Gebruikers handleiding Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Fax-over-IP (T.38)... 4 2.1 Introductie... 4 2.2 Achterliggende techniek... 4 2.3 Procedures... 5 2.4 Installatie en benodigdheden... 5 2.5 Tarieven...

Nadere informatie

Gebruikershandleiding / User manual. Klappers bestellen in de webshop Ordering readers from the webshop

Gebruikershandleiding / User manual. Klappers bestellen in de webshop Ordering readers from the webshop Gebruikershandleiding / User manual Klappers bestellen in de webshop Ordering readers from the webshop Gebruikershandleiding klappers bestellen Voor het bestellen van klappers via de webshop moeten de

Nadere informatie

IP & Filtering. philip@pub.telenet.be

IP & Filtering. philip@pub.telenet.be IP & Filtering philip@pub.telenet.be Inleiding Wie ben ik en waar hou ik me mee bezig? Un*x hacker, uitgesproken voorkeur voor BSD varianten Paranoide security freak Ervaring als systems en network administrator

Nadere informatie

ExpressShipper. 1 Connectivity handleiding. Documentatie ExpressShipper Page 1 of 15

ExpressShipper. 1 Connectivity handleiding. Documentatie ExpressShipper Page 1 of 15 ExpressShipper Documentatie ExpressShipper Page 1 of 15 1 Inleiding 3 2 Installatie 4 3 Settings 5 3.1 Pricing 5 3.2 Shipping 5 3.3 Proxy 6 4 Gebruik van Shipping 8 5 Gebruik van Advanced Shipping Notification

Nadere informatie

Instructie SCAN-Office. uit. Automatisering helpt Agrarisch Natuurbeheer. Uitgevoerd door collectieven

Instructie SCAN-Office. uit. Automatisering helpt Agrarisch Natuurbeheer. Uitgevoerd door collectieven uit Instructie SCAN-Office Automatisering helpt Agrarisch Natuurbeheer Uitgevoerd door collectieven Stichting Collectieven Agrarisch Natuurbeheer, SCAN Uitgevoerd door: SCAN Gerard van Drooge Bert Wiekema

Nadere informatie

Infrastructuur Samengesteld door Leon Wetzel

Infrastructuur Samengesteld door Leon Wetzel Infrastructuur Samengesteld door Leon Wetzel Protocollen Protocol Netwerkprotocollen Een protocol is een stelsel afspraken waarin het formaat en de volgorde van de berichten wordt gedefinieerd die tussen

Nadere informatie

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling Screen Design Deliverable 3 - Visual Design Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014 Docent: Jasper Schelling Hulp bij het inloggen Inloggen Particulier Personal Banking Private Banking Zakelijk Zoeken in Particulier

Nadere informatie

SERVER MONITOR SMS SERVER

SERVER MONITOR SMS SERVER TEC Server Monitor: Een flexibele oplossing om uw server zorgvuldig te monitoren en te bewaken. De TEC Server Monitor is een flexibele applicatie voor het bewaken van uw server. Indien de server offline

Nadere informatie

Om de toegang te krijgen tot de. download het programma. http://retroshare.sourceforge.net/downloads.html

Om de toegang te krijgen tot de. download het programma. http://retroshare.sourceforge.net/downloads.html www.vhn-online.nl Om de toegang te krijgen tot de download het programma http://retroshare.sourceforge.net/downloads.html Na het downloaden installeer en open het programma. Aan u wordt gevraagd: Create

Nadere informatie

DBMS. DataBase Management System. Op dit moment gebruiken bijna alle DBMS'en het relationele model. Deze worden RDBMS'en genoemd.

DBMS. DataBase Management System. Op dit moment gebruiken bijna alle DBMS'en het relationele model. Deze worden RDBMS'en genoemd. SQL Inleiding relationele databases DBMS DataBase Management System!hiërarchische databases.!netwerk databases.!relationele databases.!semantische databases.!object oriënted databases. Relationele databases

Nadere informatie

Online request form for requesting articles, books and / or theses: Erasmus MC - employees

Online request form for requesting articles, books and / or theses: Erasmus MC - employees Online request frm fr requesting articles, bks and / r theses: Erasmus MC - emplyees New accunt : Register Medical Library website: On the right handed side, chse Quicklink 6. Online requestfrm articles

Nadere informatie

Contents. Introduction Problem Definition The Application Co-operation operation and User friendliness Design Implementation

Contents. Introduction Problem Definition The Application Co-operation operation and User friendliness Design Implementation TeleBank Contents Introduction Problem Definition The Application Co-operation operation and User friendliness Design Implementation Introduction - TeleBank Automatic bank services Initiates a Dialog with

Nadere informatie

Sparse columns in SQL server 2008

Sparse columns in SQL server 2008 Sparse columns in SQL server 2008 Object persistentie eenvoudig gemaakt Bert Dingemans, e-mail : info@dla-os.nl www : http:// 1 Content SPARSE COLUMNS IN SQL SERVER 2008... 1 OBJECT PERSISTENTIE EENVOUDIG

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

In de meeste netwerkomgevingen staan de firewalls het browsen of surfen op internet toe.

In de meeste netwerkomgevingen staan de firewalls het browsen of surfen op internet toe. m:\helpdesk\vgmbox\documenten\handleiding - inzet binnen beveiligd netwerk (dmv proxyserver) - 20110112 - tbv pdf.doc Inzet van De VGM Box binnen een beveiligd netwerk Dit document beschrijft het functioneren

Nadere informatie

- Mail enabled user: - Mailbox enabled user: - Mailbox later aan iemand geven:

- Mail enabled user: - Mailbox enabled user: - Mailbox later aan iemand geven: - Mail enabled user: Een mail enabled user is een user die wel tpegang krijgt tot het netwerk maar gaan mailbox krijgt binnen je exchange organisatie. Dit is meestal een persoon die er tijdelijk werkt.

Nadere informatie

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS Persoonskenmerken en ervaren lijden bij verslaving en PTSS 1 De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij Verslaafde Patiënten met PTSS The Relationship between Personality Traits and Suffering

Nadere informatie

xxter Mobotix T24 configuratie

xxter Mobotix T24 configuratie xxter Mobotix T24 configuratie Setup / instellingen voor VoIP De Mobotix T24 kan in samenwerking met xxter als video intercomsystem werken. De configuratie zoals beschreven in dit document is getest. Andere

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

ATOS Viewer for Dental Frameworks User Manual

ATOS Viewer for Dental Frameworks User Manual ATOS Viewer for Dental Frameworks User Manual www.dentwise.eu Inhoud Content NEDERLANDS... 2 1. Installatie... 2 2. Algemene Functies... 2 3. Afstanden Meten... 3 4. Doorsneden Maken... 4 5. Weergave Aanpassen...

Nadere informatie

Handleiding Remote Engineer Portal

Handleiding Remote Engineer Portal Handleiding Remote Engineer Portal http://www.remoteengineer.eu/ Inhoudsopgave Blz. 1. Algemeen 3 2. RemoteEngineer webportal 4 3. Beschikbare opties 5 4. Inloggen 5 5. Gebruikers 6 6. Machine sjablonen

Nadere informatie

Intermax backup exclusion files

Intermax backup exclusion files Intermax backup exclusion files Document type: Referentienummer: Versienummer : Documentatie 1.0 Datum publicatie: Datum laatste wijziging: Auteur: 24-2-2011 24-2-2011 Anton van der Linden Onderwerp: Documentclassificatie:

Nadere informatie

Hoofdstuk 15. Computernetwerken

Hoofdstuk 15. Computernetwerken Hoofdstuk 15 Computernetwerken 1 Figuur 15.1: Bustopologie. Figuur 15.2: Stertopologie. Figuur 15.3: Ringtopologie. Transport layer Network layer Datalink layer Physical layer OSI model 4 3 2 1 TCP IP

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Usage guidelines. About Google Book Search

Usage guidelines. About Google Book Search This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world s books discoverable online. It has

Nadere informatie

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik Over dit boek Dit is een digitale kopie van een boek dat al generaties lang op bibliotheekplanken heeft gestaan, maar nu zorgvuldig is gescand door Google. Dat doen we omdat we alle boeken ter wereld online

Nadere informatie