VOCHT EN VOEDING IN DE PALLIATIEVE FASE WANNEER WEL EN WANNEER (BETER VAN) NIET. Ineke Lokker Verpleegkundige & Onderzoeker

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "VOCHT EN VOEDING IN DE PALLIATIEVE FASE WANNEER WEL EN WANNEER (BETER VAN) NIET. Ineke Lokker Verpleegkundige & Onderzoeker"

Transcriptie

1 VOCHT EN VOEDING IN DE PALLIATIEVE FASE WANNEER WEL EN WANNEER (BETER VAN) NIET Ineke Lokker Verpleegkundige & Onderzoeker

2 Voeding (&vocht)

3 BIJ GOEDE ZORG HOORT ETEN

4 BETEKENIS VAN VOEDING VOOR PATIËNT EN NAASTEN Associatie van gewichtsverlies met het naderende einde. Voeding als bijdrage aan leven en gezondheid met de implicatie dat het staken van voeding het overlijden zal versnellen Druk van de naasten om toch te eten met frustratie aan beide zijden en conflicten als gevolg, mede doordat de naasten het vaak als een groter probleem ervaren dan de patiënten zelf Sociale betekenis van de maaltijden

5 ECHTER, Het is niet ondenkbaar dat een PEG-sonde soms wordt ingebracht om aan een dilemma te ontkomen dat alleen maar naar elders wordt overgeplaatst. (Keizer, 2001) [After PEG-tube placement] Family and caregivers often experience a greater sense of accomplishment and a lesser sense of failure. (Delegge, 2005)

6 Wat moet je doen (en wat kun je doen) bij slechte intake en gewichtsverlies?

7 GEWICHTSVERLIES WANNEER Treedt op in het eindstadium van diverse ziektes (bijv. kanker, hartfalen (20%), COPD (20%), AIDS (35%)) Bij kanker Afhankelijk van stadium 15-40% vroeg stadium 85% kort voor overlijden Afhankelijk van soort 36% van patiënten met mammacarcinoom 50-60% colon- of prostaatcarcinoom 60-85% long-, maag- of pancreascarcinoom

8 GEWICHTSVERLIES SYMPTOMEN EN SYNDROMEN Anorexie = Gebrek aan eetlust (subjectieve beleving patiënt) Cachexie = Ernstig verlies van gewicht & spiermassa (atrofie) dat niet reageert op gebruikelijke voedingsinterventies en leidt tot progressieve functionele beperkingen. Asthenie = Algemene zwakte, lichamelijke vermoeidheid en psychische uitputting Anorexie-cachexie-syndroom = Gekenmerkt door aanwezigheid van anorexie, cachexie en asthenie

9 GEWICHTSVERLIES WAARDOOR Verminderde voedselinname of resorptie Anorexie Andere oorzaken Metabole veranderingen Anatomische obstructie Verhoogd verlies of verbruik van nutriënten Verbruik door de tumor (?) Andere oorzaken: diarree, ascites, ulcererende wonden, fistels, koorts

10 GEWICHTSVERLIES ANDERE OORZAKEN Algemene factoren: vermoeidheid, pijn, dyspnoe, depressie Problemen met voedselverwerking: gebitsproblemen, droge mond, stomatitis/ oesofagitis, slikstoornissen, taai speeksel, trismus, obstructie, veranderingen in smaak Misselijkheid en braken, vertraagde maag-ontlediging, ileus, malabsorptie, obstipatie Meer gastro-intestinale symptomen bij jongere patiënten en vrouwen (onafhankelijk van tumorsoort)

11 ANOREXIE-CACHEXIE SYNDROOM (1)

12 ANOREXIE-CACHEXIE SYNDROOM (2) Anorexie-cachexie syndroom Effect parenterale en enterale voeding zeer beperkt Corticosteroïden Progestativa Geen effect op overleving Geen effect op verbetering van overall kwaliteit van leven Verminderde bezorgdheid t.a.v. verminderde eetlust Maar geen vergelijkende studies!

13 VOEDINGSDOEL EN VERWACHTE OVERLEVING Palliatieve fase Verwachte overleving 3 maanden Mogelijk nog behandelingsmogelijkheden Doel: calorie intake waarborgen/ symptoombestrijding Palliatief-terminale fase Verwachte overleving < 3 maanden Geen behandelingsmogelijkheden Doel: symptoombestrijding Artsen zijn over het algemeen te optimistisch

14 UITGANGSPUNTEN KUNSTMATIGE VOEDING (IN DE PALLIATIEF-TERMINALE FASE) Medische behandeling voor een medische indicatie met een grote complicatie-kans Uitgangspunt is kwaliteit van leven en symptoomcontrole: evenwicht tussen beoogde effecten en bijwerkingen Geen aangetoonde effecten op overleving en kwaliteit van leven (onafhankelijk van de diagnose) Voeding via een peg-sonde bij vergevorderd dementie leidt niet tot overlevingswinst, verbetering vd algemene toestand, minder aspiraties, of minder decubitus Borum et al., J am geriatr soc. 2000; Danis et al. UpToDate, 2013

15 TOEDIENINGSMOGELIJKHEDEN VOEDING Oraal Via neussonde (maag, duodenum) Via PEG/ PRG (maag, jejunum) Totale Parenterale Voeding (TPV)

16 ROL EN TAKEN ZORGVERLENERS VERPLEEGKUNDIGEN/VERZORGENDEN Observeren, meten, rapporteren Brede anamnese (voeding, vocht, misselijkheid, obstipatie) Intake laten bijhouden Wat lukt niet/wel? Wat zijn gevolgen van voeding/vocht? Belangrijke uitspraken van patiënt /naasten Beleving vocht/voeding Verwachtingen vocht/voeding t.o.v. levensverwachting Uitleg/gesprekken Geef uitleg over verminderde behoefte aan voeding en vocht naarmate overlijden naderbij komt Laat mantelzorg met mate voeding en vocht presenteren

17 ROL EN TAKEN ZORGVERLENERS ARTS Vaststellen noodzaak voeding & vocht: Welke fase bevindt de patiënt zich WHO/ Karnofsky/Performance scale Comorbiditeit en andere problematiek (pijn, onrust) Prognose Lab (evt.) Doel van de behandeling/voeding Gesprekken Bovenstaande bespreken met patiënt, naasten en betrokken zorgverleners Angsten patiënt en naasten bespreekbaar maken

18 Casus-bespreking

19 Februari 2011 Man, 49 jaar, gehuwd, 2 kinderen 5 en 8 jaar Diagnose: T4aN0M0 mondholtetumor Behandeling: commando operatie gevolgd door radiotherapie Juli 2011 Progressieve pijnklachten -> recidief tumor Geen curatieve opties Start palliatieve chemotherapie: 6 kuren Cisplatinum/Taxol Augustus 2011 Patiënt eet slecht en verliest gewicht, ondanks Nutridrink bijvoeding, gewicht 76 kg, (december 2009 nog 87 kg)

20 Wat te doen?

21 VERVOLG CASUS Augustus 2011 Plaatsing Bengmarksonde voor nachtelijke sondevoeding September 2011 Plaatsing van PEG-sonde Oktober 2011 Ulcerende tumor in de hals rechts Ulcerende tumor in de mondbodem en tong rechts Beperkte opening van de mond (trismus)

22 OKTOBER 2011

23 VERVOLG CASUS Oktober 2011 Patiënt is zeer gemotiveerd om zoveel mogelijk intake te hebben MRI-scan progressieve groei van tumor in mond en hals Eind oktober gaat op herfstvakantie: wordt zeer ziek November 2011 Opname op palliatieve zorg unit Pijnklachten, Voedingsproblematiek, algemene malaise, misselijk Verder afname gewicht (70 kg)

24 NOVEMBER 2011

25 Waardoor worden de problemen met de sondevoeding veroorzaakt? Wat kun je hier aan doen?

26 SLECHT VERDRAGEN VAN VOEDING 1. Optreden van misselijkheid 20-50% en braken 10-30% Vertraagde maagontlediging (door opioïden en ziekteload) 35% Abdominale oorzaken (o.a. obstipatie, levermetastasen) 25% Chemisch / metabool 30% 2. Verslechtering algehele conditie en afname dagelijkse activiteit (hierdoor neemt de behoefte aan voeding af) 3. Extreme vermoeidheid: te moe om te eten (speelt geen rol bij sondevoeding) 4. Te zware sondevoeding, te snelle toediening

27 VERVOLG CASUS November 2011 Patiënt verslechtert, zijn algemene conditie gaat achteruit Het is voor zijn echtgenote niet mogelijk de benodigde mantelzorg te verlenen Patiënt wordt overgeplaatst naar een Hospice December 2011 Het gaat matig met hem, hij ligt frequenter in bed, verdraagt de sondevoeding matig en valt verder af De tumor in zijn hals groeit progressief De PEG zit regelmatig verstopt en zou vervangen moeten worden

28 Moet de PEG sonde vervangen worden?

29 VERVOLG CASUS 13 december Arts van het Hospice dringt aan op sonde-wissel Wissel in het zkh betekent een rit met de ambulance Volgens de arts onzinnig en patiëntonvriendelijk Hospice-arts besteld zelf een nieuwe sonde en wisselt zelf 24 december Meneer is sinds vandaag 100% bedlegerig Toenemend versuft 26 december Patiënt overlijdt rustig in het bijzijn van zijn familie Tot aan bleef meneer actief vragen om sondevoeding

30 ETHISCHE/JURIDISCHE STATUS (1) Kunstmatige toediening van vocht en voeding (KVV) is een medische handeling Arts mag het niet aanbieden zonder inschatting van zinvolheid Patiënt (of diens vertegenwoordiger) geïnformeerd en toestemming verlenen Arts moet optreden als een goed hulpverlener Belang patiënt staat centraal Geen KVV omwille van de omstanders dus Van handelingen en beslissingen, en de overwegingen daarbij, moet verslag worden gedaan in het patiëntendossier

31 Eenmaal gestart nooit meer gestopt!?

32 ETHISCHE/JURIDISCHE STATUS (2) Omdat KKV medische handeling is, mag staken/niet starten: Patiënt (verdere) behandeling weigert Controleren weloverwogenheid, vrijwilligheid, duurzaamheid Arts besluit dat behandeling zinloos medisch handelen is Staken/niet starten is dan een plicht Geen toestemming nodig, wel communicatie! Wettelijk vertegenwoordiger geen toestemming geeft Arts moet in zo n geval belang van patiënt afwegen Arts het niet zinloos medisch handelen vindt, maar ook niet heel zinvol Afweging tussen arts en patiënt/wettelijk vertegenwoordiger

33 ASPECTEN BIJ BESLUITVORMING Diagnose / co-morbiditeit versus prognose Ervaren lijdensdruk betrokkenen Wettelijke kaders: toestemmingsvereiste! Medisch ethische opvattingen betrokkenen Proportionaliteit Problematiek bij uitingsbeperking / wilsonbekwaamheid Doel is welbevinden / geen lijden toevoegen! Spanningsveld tussen welbevinden patiënt en rouwverwerking naasten bij conflict rondom staken KVV Bij botsende opvattingen: achterliggende gedachten / verwachtingen bij staken / afbouw KVV?

34 DE PRAKTIJK Bij eerste tekenen van achteruitgang / complicaties Gesprek plannen over besefscontext betrokkenen Verwachtingen / opvattingen Stopping rules Frequente evaluatiemomenten tijdens beloop KVV Anticiperen op scenario s Onderhandelingsruimte vaststellen (arts) Concrete afspraken in de tijd Wijze van afbouw / staken: situationeel bepaald

35 Vocht

36 BETEKENIS VAN VOCHT VOOR PATIËNT EN NAASTEN Vocht is nodig om te blijven leven Zonder eten ga je niet gelijk dood, maar zonder vocht. Uit een onderzoek naar de betekenis van parenteraal vocht Your body is made up of water so it s necessary to keep hydration in your body It s been a little bit a ray of hope. To prolong her life of dignity.. hopefully.. to sustain to give her back a little bit of nourishment and put fluids in her body to help her along. 89% (pat) verwacht dat kunstmatig vocht tot overlevingswinst leidt Cohen et al., JPSM 2012; Raijmakers et al., Curr Opin Sup Palliat Care 2011

37 DEHYDRATIE Onderscheid dehydratie ih algemeen en terminale dehydratie Dehydratie in het algemeen Door vocht- en/of zouttekort Gepaard met afwijkende natriumspiegels Symptomen; oa dorst, droge mond, vermoeidheid, apathie, droge huid, obstipatie Rehydratie vermindert de klachten Terminale dehydratie Gevolg veranderde stofwisseling in laatste ziektefase Snel afnemen of afwezigheid dorstgevoel Doorgaans normale natriumspiegel

38 RELATIE DEHYDRATRIE DELIER Onderzoek 226 terminale patiënten (Morita et al. ) 59 infuus ml/dag laatste 3 wk van leven 167 geen infuus; mediane intake van 200 ml vocht/dag => Uitkomst is geen verschil in voorkomen van delier Het toedienen van vocht voorkomt een terminaal delier dus niet Observationele studies wijzen op een mogelijk nut van vochttoediening indien het delier samenhangt met opioïdgebruik. Danis et al. UpToDate, 2013; Morita et al; Ann Oncol JPSM 2006

39 RELATIE DEHYDRATRIE ANDERE SYMPTOMEN Geen verschil in voorkomen reutelen Geen (tot weinig effect) van AH Lokker et al., JPSM, 2012; Raijmakers et al., Ann Oncol, 2011

40 KUNSTMATIG VOCHT: HUIDIGE INZICHTEN Wordt vaker in het ziekenhuis gegeven dan in een hospice Effecten van KV in de laatste levensdagen op comfort zijn beperkt. De voordelen van (het toedienen van) kunstmatig vocht in de stervensfase zijn beperkt en wegen niet duidelijk op tegen de nadelen ervan. Danis et al. UpToDate, 2013; Raijmakers et al., Ann Oncol, 2011

41 CONCLUSIE Bepaal zo goed mogelijk in welke fase patiënt zich bevindt Bepaal het doel van kunstmatige vocht- en/of voedingtoediening Bepaal welk symptoom er behandeld moet worden Blijf wel orale voeding en vocht aanbieden, maar zonder aandrang tot inname en na weigering of gering gebruik meteen weg te nemen. Als regel niet meer dan 1 drankje bij de patiënt laten staan

42 De patiënt gaat niet dood omdat hij niet eet of drinkt, maar eet en drinkt niet omdat hij doodgaat.

43 BRONNEN R i c h t l i j n e n R i c h t l i j n A n o r e x i e e n g e w i c h t s v e r l i e s, R i c h t l i j n Z o r g i n d e s t e r v e n s f a s e, A r t i k e l e n B o r u m M L, L y n n J, Z h o n g Z, e t a l. T h e e f f e c t o f n u t r i t i o n a l s u p p l e m e n t a t i o n o n s u r v i v a l i n s e r i o u s l y i l l h o s p i t a l i z e d a d u l t s : a n e v a l u a t i o n o f t h e S U P P O R T d a t a. S t u d y t o U n d e r s t a n d P r o g n o s e s a n d P r e f e r e n c e s f o r O u t c o m e s a n d R i s k s o f T r e a t m e n t s. J A m G e r i a t r S o c M a y ; 4 8 ( 5 S u p p l ) : S C o h e n M Z, T o r r e s - V i g i l I, B u r b a c h B E, e t a l. T h e m e a n i n g o f p a r e n t e r a l h y d r a t i o n t o f a m i l y c a r e g i v e r s a n d p a t i e n t s w i t h a d v a n c e d c a n c e r r e c e i v i n g h o s p i c e c a r e. J P a i n S y m p t o m M a n a g e M a y ; 4 3 ( 5 ) : D a l a l S, B r u e r a E J D e h y d r a t i o n i n c a n c e r p a t i e n t s : t o t r e a t o r n o t t o t r e a t S u p p o r t O n c o l N o v - D e c ; 2 ( 6 ) : , D a n i s, M., A r n o l d, R M, D i z o n, D. S. S t o p p i n g a r t i f i c i a l n u t r i t i o n a n d h y d r a t i o n a t t h e e n d o f l i f e, U p T o D a t e, 2013 D e L e g g e M H, M c C l a v e S A, D i S a r i o J A, e t a l. E t h i c a l a n d m e d i c o l e g a l a s p e c t s o f P E G - t u b e p l a c e m e n t a n d p r o v i s i o n o f a r t i f i c i a l n u t r i t i o n a l t h e r a p y. G a s t r o i n t e s t E n d o s c D e c ; 6 2 ( 6 ) : F a i n s i n g e r R L 1, B r u e r a E. W h e n t o t r e a t d e h y d r a t i o n i n a t e r m i n a l l y i l l p a t i e n t? S u p p o r t C a r e C a n c e r M a y ; 5 ( 3 ) : K e i z e r, A. A. K l i n i s c h e l e s - P E G - s o n d e : f u i k z o n d e r o n t s n a p p i n g s w e g? N e d T i j d s c h r G e n e e s k d ; : M o r i t a T, H y o d o I, Y o s h i m i T, e t a l. A s s o c i a t i o n b e t w e e n h y d r a t i o n v o l u m e a n d s y m p t o m s i n t e r m i n a l l y i l l c a n c e r p a t i e n t s w i t h a b d o m i n a l m a l i g n a n c i e s. A n n O n c o l A p r ; 1 6 ( 4 ) : E p u b J a n 3 1. M o r i t a T, H y o d o I, Y o s h i m i T, e t a l. A r t i f i c i a l h y d r a t i o n t h e r a p y, l a b o r a t o r y f i n d i n g s, a n d f l u i d b a l a n c e i n t e r m i n a l l y i l l p a t i e n t s w i t h a b d o m i n a l m a l i g n a n c i e s. J P a i n S y m p t o m M a n a g e F e b ; 3 1 ( 2 ) : R a i j m a k e r s N J, F r a d s h a m S, v a n Z u y l e n L e t a l. V a r i a t i o n i n a t t i t u d e s t o w a r d s a r t i f i c i a l h y d r a t i o n a t t h e e n d o f l i f e : a s y s t e m a t i c l i t e r a t u r e r e v i e w. C u r r O p i n S u p p o r t P a l l i a t C a r e S e p ; 5 ( 3 ) : R a i j m a k e r s N J, v a n Z u y l e n L, C o s t a n t i n i M e t a l. A r t i f i c i a l n u t r i t i o n a n d h y d r a t i o n i n t h e l a s t w e e k o f l i f e i n c a n c e r p a t i e n t s. A s y s t e m a t i c l i t e r a t u r e r e v i e w o f p r a c t i c e s a n d e f f e c t s. A n n O n c o l J u l ; 2 2 ( 7 ) : S u t c l i f f e J, H o l m e s S. D e h y d r a t i o n : b u r d e n o r b e n e f i t t o t h e d y i n g p a t i e n t? J A d v N u r s J a n ; 1 9 ( 1 ) : 71-6

Anorexie en gewichtsverlies

Anorexie en gewichtsverlies Anorexie en gewichtsverlies Marja Leermakers-Vermeer, diëtist, Universitair Medisch Centrum Utrecht j.leermakers@umcutrecht.nl Alexander de Graeff, internist-oncoloog/hospice-arts Universitair Medisch

Nadere informatie

ROL VAN DE DIËTISTE IN HET ONCOLOGISCH PROCES. Gebracht door Nadieh Verhoest

ROL VAN DE DIËTISTE IN HET ONCOLOGISCH PROCES. Gebracht door Nadieh Verhoest ROL VAN DE DIËTISTE IN HET ONCOLOGISCH PROCES Gebracht door Nadieh Verhoest Programma Nationaal kankerplan Kankercachexie Voedingsplan bij cachexie Andere voedingsrichtlijnen Nationaal kankerplan L. Onkelinx

Nadere informatie

Symposium 14 april 2009. aanpassing richtlijnen palliatieve sedatie Karin van Heijst en Trijntje Buiter

Symposium 14 april 2009. aanpassing richtlijnen palliatieve sedatie Karin van Heijst en Trijntje Buiter Symposium 14 april 2009 aanpassing richtlijnen palliatieve sedatie Karin van Heijst en Trijntje Buiter Palliatieve sedatie Het opzettelijk verlagen van het bewustzijn in de laatste levens of stervensfase.

Nadere informatie

Verpleegkundige Instructie Palliatieve Zorg Misselijkheid

Verpleegkundige Instructie Palliatieve Zorg Misselijkheid Verpleegkundige Instructie Palliatieve Zorg Misselijkheid 5-Folder misselijk.indd 1 15-07-2008 09:23:15 5-Folder misselijk.indd 2 15-07-2008 09:23:16 1. Hoe herkent u misselijkheid? Misselijkheid is een

Nadere informatie

Klinische redeneren in de Palliatieve Zorg De consulent kan me nog meer vertellen.

Klinische redeneren in de Palliatieve Zorg De consulent kan me nog meer vertellen. Klinische redeneren in de Palliatieve Zorg De consulent kan me nog meer vertellen. Marc Eyck, kaderhuisarts PZ Florien van Heest, Marleen van Venrooij beide kaderhuisarts en consulent NHG Voorjaarscongres

Nadere informatie

beslisschijf evaluatie pilot Besluitvorming in de palliatieve fase palliatieve zorg

beslisschijf evaluatie pilot Besluitvorming in de palliatieve fase palliatieve zorg evaluatie pilot Besluitvorming in de palliatieve fase beslisschijf palliatieve zorg Begin 2006 zijn de VIKC-richtlijnen voor de palliatieve zorg en het zakboekje verschenen. Het IKMN en het UMC Utrecht

Nadere informatie

casus Nood aan duidelijke criteria voor het opstarten alsook stopzetten van sondevoeding

casus Nood aan duidelijke criteria voor het opstarten alsook stopzetten van sondevoeding Peg of Pech casus casus Bewoonster verblijft vanaf eind jaren tachtig in het WZC en er wordt dan beslist (heel terecht) om een PEG-sonde te plaatsen. Criteria zijn de levensverwachting, kwaliteit van leven

Nadere informatie

Zorgpad Stervensfase

Zorgpad Stervensfase Zorgpad Stervensfase de laatste stand van zaken Lia van Zuylen, internist-oncoloog Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam Inhoud Belang markering stervensfase Zorgpad Stervensfase Nieuwe

Nadere informatie

PS in NL: bij 12,3% van de patiënten in de stervensfase toegepast

PS in NL: bij 12,3% van de patiënten in de stervensfase toegepast Palliatieve sedatie 12 november 2012 Carla Juffermans,kaderhuisarts PZ Palliatieve sedatie Proportionele toepassing van sedativa in de laatste levensfase om ondraaglijke klachten te bestrijden, waarvoor

Nadere informatie

Beslissing tot opstarten of stopzetten van sondevoeding als voorbeeld van vroegtijdige zorgplanning

Beslissing tot opstarten of stopzetten van sondevoeding als voorbeeld van vroegtijdige zorgplanning Beslissing tot opstarten of stopzetten van sondevoeding als voorbeeld van vroegtijdige zorgplanning casus Nood aan duidelijke criteria voor het opstarten alsook stopzetten van sondevoeding opstarten en

Nadere informatie

VOORBEELDEN VAN OPEN VRAGEN ZOALS DEZE GESTELD GAAN WORDEN IN DE SET VAN LEREN DOKTEREN 5.

VOORBEELDEN VAN OPEN VRAGEN ZOALS DEZE GESTELD GAAN WORDEN IN DE SET VAN LEREN DOKTEREN 5. VOORBEELDEN VAN OPEN VRAGEN ZOALS DEZE GESTELD GAAN WORDEN IN DE SET VAN LEREN DOKTEREN 5. Let op dit zijn voorbeelden van mogelijke vragen. Vergelijkbare vragen kunnen ook gesteld worden over de andere

Nadere informatie

workshop besluitvorming in de palliatieve fase

workshop besluitvorming in de palliatieve fase workshop besluitvorming in de palliatieve fase Alexander de Graeff, internist-oncoloog UMC Utrecht, hospice-arts Demeter Marjolein van Meggelen, oncologieverpleegkundige Aveant Consulenten PalliatieTeam

Nadere informatie

Zorg om voeding bij dementie Droom en werkelijkheid. Monique Mertens Diëtist Orbis-thuis

Zorg om voeding bij dementie Droom en werkelijkheid. Monique Mertens Diëtist Orbis-thuis Zorg om voeding bij dementie Droom en werkelijkheid Monique Mertens Diëtist Orbis-thuis 1 Zorg om voeding bij dementie Droom en werkelijkheid Veel voorkomende problemen Veranderingen in voeding Oorzaken

Nadere informatie

PALLIATIEVE ZORG. fysieke aspecten Rob Jongbloed Raphaëlstichting Jacqueline Fluitman `s Heeren Loo

PALLIATIEVE ZORG. fysieke aspecten Rob Jongbloed Raphaëlstichting Jacqueline Fluitman `s Heeren Loo PALLIATIEVE ZORG fysieke aspecten Rob Jongbloed Raphaëlstichting Jacqueline Fluitman `s Heeren Loo Inleiding Indeling workshop Specifieke kenmerken Selectie lichamelijke klachten in palliatieve fase Selectie

Nadere informatie

Palliatieve zorg bij copd. Minisymposium 22 maart 2012

Palliatieve zorg bij copd. Minisymposium 22 maart 2012 Palliatieve zorg bij copd Minisymposium 22 maart 2012 Palliatieve zorg Hans Timmer, longarts ZGT Caroline Braam, huisarts Hengelo PALLIATIEVE ZORG CASUS 75-jarige terminale COPD-patient Mantelzorger valt

Nadere informatie

6.3 Niet-medicamenteuze symptomatische behandeling: voedingsinterventies

6.3 Niet-medicamenteuze symptomatische behandeling: voedingsinterventies 588 589 590 591 592 593 594 595 596 597 598 599 600 601 602 603 604 605 606 607 608 609 610 611 612 613 614 615 616 617 618 619 620 621 622 623 624 625 626 627 628 629 630 631 632 633 634 635 636 6.3 Niet-medicamenteuze

Nadere informatie

Naar een Landelijk Opleidingsplan Huisartsgeneeskunde

Naar een Landelijk Opleidingsplan Huisartsgeneeskunde Naar een Landelijk Opleidingsplan Huisartsgeneeskunde Thema Palliatieve en Terminale Zorg Colofon Expertgroep Palliatieve en Terminale Zorg Marcel Reinders (voorzitter), huisarts, projectleider toetsing

Nadere informatie

Voeding bij patiënten met gemetastaseerde ziekte

Voeding bij patiënten met gemetastaseerde ziekte Voeding bij patiënten met gemetastaseerde ziekte Marjolanda Kennis Diëtist oncologie Instituut Verbeeten Masterclass mamma- en longcarcinoom 28-4-2014 1 Indeling Spectrum palliatieve voedingszorg Van adequate

Nadere informatie

Symptomen in de Palliatieve Fase

Symptomen in de Palliatieve Fase Symptomen in de Palliatieve Fase Internationale dag Palliatieve zorg Limburg 2015 Marieke van den Beuken- van Everdingen 36 symptomen die bij > 10% voorkomen vermoeidheid obstipatie snelle verzadiging

Nadere informatie

Misselijkheid en braken in de palliatieve fase

Misselijkheid en braken in de palliatieve fase Misselijkheid en braken in de palliatieve fase Annemieke Delhaas: oncologie verpleegkundige hospice, consulent PTMN Franca Horstink-Wortel: Specialist ouderengeneeskunde/kaderarts palliatieve zorg, consulent

Nadere informatie

De laatste levensfase: over stervensscenario s. Iridium, 16 maart 2011. Dr. Gert Huysmans

De laatste levensfase: over stervensscenario s. Iridium, 16 maart 2011. Dr. Gert Huysmans De laatste levensfase: over stervensscenario s Iridium, 16 maart 2011. Dr. Gert Huysmans Oorzaak overlijden Dementie, frailty Orgaanfalen Acuut Kanker - de laatste levensfase - 2 kanker F U N C T I E OVERLIJDEN

Nadere informatie

Voeding bij patiënten met gemetastaseerde ziekte

Voeding bij patiënten met gemetastaseerde ziekte Voeding bij patiënten met gemetastaseerde ziekte Marjolanda Kennis Diëtist oncologie Instituut Verbeeten Masterclass mamma- en longcarcinoom 9-4-2016 1 Indeling Spectrum palliatieve voedingszorg Van voeden

Nadere informatie

Dieetadvies tijdens en na oncologische behandelingen. Tinne Roodhooft- Onco- diëtiste AZ Herentals Lies Schrauwen Onco diëtiste AZ Turnhout

Dieetadvies tijdens en na oncologische behandelingen. Tinne Roodhooft- Onco- diëtiste AZ Herentals Lies Schrauwen Onco diëtiste AZ Turnhout Dieetadvies tijdens en na oncologische behandelingen Tinne Roodhooft- Onco- diëtiste AZ Herentals Lies Schrauwen Onco diëtiste AZ Turnhout Overzicht Taak oncodiëtiste Ondervoeding bij kanker Voedingsadvies

Nadere informatie

Palliatieve sedatie 14 oktober 2015. Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl

Palliatieve sedatie 14 oktober 2015. Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl Palliatieve sedatie 14 oktober 2015 Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl Palliatieve sedatie in het hospice Veel kennis en ervaring Wat weten we over de praktijk? Dilemma

Nadere informatie

Pijn en pijnbehandeling bij Kanker 23-04-2014 Centrum Cabane

Pijn en pijnbehandeling bij Kanker 23-04-2014 Centrum Cabane Pijn en pijnbehandeling bij Kanker 23-04-2014 Centrum Cabane Drs. A.M. Karsch, anesthesioloog pijnspecialist UMC Utrecht Drs. G. Hesselmann, oncologieverpleegkundige, epidemioloog UMCU Wat is pijn? lichamelijk

Nadere informatie

Trastuzumab (Herceptin )

Trastuzumab (Herceptin ) Trastuzumab (Herceptin ) Borstkanker (mammacarcinoom) De diagnose borstkanker is bij u vastgesteld. Dit wordt ook wel een mammacarcinoom genoemd. De behandeling van een mammacarcinoom bestaat uit een operatieve

Nadere informatie

Besluitvorming in de palliatieve fase

Besluitvorming in de palliatieve fase Besluitvorming in de palliatieve fase Riky Dorrestein Verpleegkundig specialist intensieve zorg/ oncologie Meander Medisch Centrum, Amersfoort Alexander de Graeff Internist-oncoloog UMC Utrecht Consulent

Nadere informatie

Workshop 2 Pijn & Pijnbestrijding en de rol van de verpleegkundige Antoine Engelen, Paul Cornelissen & Sylvia Verhage

Workshop 2 Pijn & Pijnbestrijding en de rol van de verpleegkundige Antoine Engelen, Paul Cornelissen & Sylvia Verhage Workshop 2 Pijn & Pijnbestrijding en de rol van de verpleegkundige Antoine Engelen, Paul Cornelissen & Sylvia Verhage Kasteel Maurick 2-10-2012 Pijn bij kanker Pijn bij kanker + algemeen voorkomend symptoom

Nadere informatie

Start, afbouw en stop van voedingstherapie bij zware neuroschade. AZ Nikolaas

Start, afbouw en stop van voedingstherapie bij zware neuroschade. AZ Nikolaas Start, afbouw en stop van voedingstherapie bij zware neuroschade Dr. C. Jadoul Neuroloog AZ Nikolaas 1 Casus: recidief slikpneumonie Dame 75 jaar Spoed: algemeen achteruit (mentaal en fysiek) Antec: Parkinson

Nadere informatie

Overdracht in de palliatieve zorg Regionale Transmurale Afspraak Zuidoost Brabant

Overdracht in de palliatieve zorg Regionale Transmurale Afspraak Zuidoost Brabant Overdracht in de palliatieve zorg Regionale Transmurale Afspraak Zuidoost Brabant Marlie Spijkers Arts symptoombestrijding en palliatieve zorg Sint Annaziekenhuis Medisch adviseur netwerk palliatieve zorg

Nadere informatie

Besluitvorming in de palliatieve fase

Besluitvorming in de palliatieve fase Palliatief redeneren Besluitvorming in de palliatieve fase Expertisecentrum palliatieve zorg UMC Utrecht Saskia Teunissen Hoogleraar hospicezorg UMC Utrecht Foto s Nynke Thien Klinisch redeneren en palliatief

Nadere informatie

Frailty en ondervoeding doet (veel) vallen

Frailty en ondervoeding doet (veel) vallen www.hhzhlier.be 1 h.-hartziekenhuis vzw Frailty en ondervoeding doet (veel) vallen Ann Gryp, Hoofdverpleegkundige geriatrie Frailty Frailty heeft te maken met kwetsbaarheid. Frailty zegt iets over de ernst

Nadere informatie

Nierfalen en pallia+eve zorg: wat is de rela+e?

Nierfalen en pallia+eve zorg: wat is de rela+e? Nierfalen en pallia+eve zorg: wat is de rela+e? Workshop 1 Be,e Hoekstra, Verpleegkundig specialist Maasstad Ziekenhuis (potentiële) Belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties

Nadere informatie

Casus 1 (3) Komt op poli, laat bloedbeeld prikken Uitslag: Normaalwaarden? T.a.v. Trombopenie: waar let je op? Wat nu? Hb 3.8 L 2.

Casus 1 (3) Komt op poli, laat bloedbeeld prikken Uitslag: Normaalwaarden? T.a.v. Trombopenie: waar let je op? Wat nu? Hb 3.8 L 2. Casus 1 Man, 67 jaar, NSCLC, stadium IIIA (tumor re-long+ positieve lymfklieren mediastinum) Bezig met radiotherapie (5 weken), met wekelijks korte kuur chemotherapie Nu in 3e week, afgelopen week geen

Nadere informatie

Zorgpad Stervensfase. Lia van Zuylen, internist-oncoloog. Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam

Zorgpad Stervensfase. Lia van Zuylen, internist-oncoloog. Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam Zorgpad Stervensfase Lia van Zuylen, internist-oncoloog Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam Inhoud Herkenning stervensfase Inhoud van Zorgpad Stervensfase Onderzoeksresultaten Zorgpad

Nadere informatie

Beperkte proactieve aanpak leidt tot ongeplande bezoeken aan de SEH bij patiënten in de palliatieve fase;

Beperkte proactieve aanpak leidt tot ongeplande bezoeken aan de SEH bij patiënten in de palliatieve fase; Beperkte proactieve aanpak leidt tot ongeplande bezoeken aan de SEH bij patiënten in de palliatieve fase; verschillen tussen de ziektegerichte en symptoomgerichte fase Ellen de Nijs, Leanne Smit, Jaap

Nadere informatie

Handreiking: Zorg voor mensen die bewust afzien van eten en drinken om het levenseinde te bespoedigen

Handreiking: Zorg voor mensen die bewust afzien van eten en drinken om het levenseinde te bespoedigen Handreiking: Zorg voor mensen die bewust afzien van eten en drinken om het levenseinde te bespoedigen Alexander de Graeff Internist-oncoloog/hospice-arts UMC Utrecht/Academisch Hospice Demeter, De Bilt

Nadere informatie

Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013. Specialist ouderengeneeskunde/docent. Probeer te verwoorden wat volgens jou

Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013. Specialist ouderengeneeskunde/docent. Probeer te verwoorden wat volgens jou Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013 Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde/docent Wat is het? Probeer te verwoorden wat volgens jou palliatieve sedatie is PALLIATIEVE SEDATIE

Nadere informatie

Better in, better out, goede voeding voor en na een operatie bij ouderen. zaterdag 15 maart 2014, Marion Theuws

Better in, better out, goede voeding voor en na een operatie bij ouderen. zaterdag 15 maart 2014, Marion Theuws Better in, better out, goede voeding voor en na een operatie bij ouderen zaterdag 15 maart 2014, Marion Theuws Wie werkt er samen met een diëtist? Wie houdt rekening met voeding bij de behandeling? Slaat

Nadere informatie

Voeding- en vochtbeleid in de palliatieve setting

Voeding- en vochtbeleid in de palliatieve setting Voeding- en vochtbeleid in de palliatieve setting Sessie: Voeding bij ouderen Tine De Vlieger algemeen coördinator Palliatieve Hulpverlening Antwerpen www.pha.be Programma Betekenis Waarde Context van

Nadere informatie

Palliatieve sedatie. 21 oktober 2014 Elgin Gülpinar, ANIOS IC

Palliatieve sedatie. 21 oktober 2014 Elgin Gülpinar, ANIOS IC Palliatieve sedatie 21 oktober 2014 Elgin Gülpinar, ANIOS IC Casus Patient, 78 jr Overname ander ziekenhuis i.v.m. respiratoire insufficiëntie Voorgeschiedenis COPD, Hypertensie, DM II, PAF Nefrectomie

Nadere informatie

Ondervoeding. 1.1 Begrippen

Ondervoeding. 1.1 Begrippen 1 Ondervoeding Wanneer is er sprake van ondervoeding? Welke soorten ondervoeding zijn er? En wat is eraan te doen? Voor een antwoord op deze en andere vragen volgt eerst een uiteenzetting van de diverse

Nadere informatie

Achtergrondinformatie

Achtergrondinformatie Onderdeel van de patiëntenbrochure Spreek tijdig over het levenseinde. - www.knmg.nl/spreken-over-levenseinde Achtergrondinformatie Hieronder leest u achtergrondinformatie die u kan helpen om het gesprek

Nadere informatie

Voedingbijhoofdhals-en slokdarmkanker: Wanneer aanvullende voeding opstarten?

Voedingbijhoofdhals-en slokdarmkanker: Wanneer aanvullende voeding opstarten? Voedingbijhoofdhals-en slokdarmkanker: Wanneer aanvullende voeding opstarten? Peter Schepens Diëtist Oncologie AZ Sint-Lucas Brugge Inhoud 1. Belang van screening op de voedingstoestand van de patiënt

Nadere informatie

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg?

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? 2 Definitie Palliatieve zorg (WHO 2002) Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van leven verbetert van patiënten en hun naasten,

Nadere informatie

Dr. Vanclooster ( Huisarts )

Dr. Vanclooster ( Huisarts ) CASUS COPD Dr. Vanclooster ( Huisarts ) Dr. Tits ( Pneumoloog) Niet-medische context Man 86 jaar Gehuwd (echtgenote is nog goed) 7 gehuwde kinderen (erg betrokken) Medische voorgeschiedenis CARA patiënt,

Nadere informatie

VERPLEEGKUNDIGE OVERDRACHT PALLIATIEVE ZORG

VERPLEEGKUNDIGE OVERDRACHT PALLIATIEVE ZORG Naam : Geslacht m v Adres : Postcode + plaats : Geboortedatum : Geboorteplaats : Huisarts + telefoon huisarts : Verzekeringsnummer : VERPLEEGKUNDIGE OVERDRACHT PALLIATIEVE ZORG 1. Verzorging van het lichaam

Nadere informatie

Medische Beslissingen rond het levenseinde

Medische Beslissingen rond het levenseinde Medische Beslissingen rond het levenseinde Jo Lisaerde Eric Triau Maartje Wils Bewonersadviesraad 7 december 2011 Definitie Palliatieve Zorg Palliatieve zorg is een totaalzorg voor mensen die aan een ziekte

Nadere informatie

Een Transmuraal Palliatief Advies Team in de regio: de rol van de huisarts in de eerstelijn. dr. Eric van Rijswijk, huisarts, lid PAT team JBZ

Een Transmuraal Palliatief Advies Team in de regio: de rol van de huisarts in de eerstelijn. dr. Eric van Rijswijk, huisarts, lid PAT team JBZ Een Transmuraal Palliatief Advies Team in de regio: de rol van de huisarts in de eerstelijn dr. Eric van Rijswijk, huisarts, lid PAT team JBZ De praktijk van palliatieve zorg huisartspraktijk Mw van Z,

Nadere informatie

Dyspnoe in palliatieve fase. Marloes van Haandel

Dyspnoe in palliatieve fase. Marloes van Haandel Dyspnoe in palliatieve fase Marloes van Haandel Inhoud Epidemiologie Definities van dyspnoe Communicatie Utrechts Symptoom Dagboek Verpleegkundige interventies bij dyspnoe Verpleegkundige diagnoses Angst

Nadere informatie

08-10-13. Workshop. Ziektebeloop in palliatieve fase. Besluitvorming in de palliatieve fase. 7 oktober 2013. Karel Glastra van Loon (1962-2005)

08-10-13. Workshop. Ziektebeloop in palliatieve fase. Besluitvorming in de palliatieve fase. 7 oktober 2013. Karel Glastra van Loon (1962-2005) Congres Palliatieve zorgverlening Besluitvorming in de palliatieve fase 7 oktober 2013 Marjolein van Meggelen, RN, MZO Oncologieverpleegkundige, adviseur IKNL Karel Glastra van Loon (1962-2005) Soms gebeuren

Nadere informatie

Scen. Malaga 2014 Petrie van Bracht en Rob van Lier scenartsen

Scen. Malaga 2014 Petrie van Bracht en Rob van Lier scenartsen Scen Malaga 2014 Petrie van Bracht en Rob van Lier scenartsen inhoud Inleiding Getallen Zorgvuldigheidscriteria Valkuilen Euthanasie versus palliatieve sedatie De scenarts S: staat voor steun: informatie,

Nadere informatie

Ileus in de palliatieve setting. Patricia Quarles van Ufford Internist-oncoloog Palliatief consult team Hagaziekenhuis

Ileus in de palliatieve setting. Patricia Quarles van Ufford Internist-oncoloog Palliatief consult team Hagaziekenhuis Ileus in de palliatieve setting Patricia Quarles van Ufford Internist-oncoloog Palliatief consult team Hagaziekenhuis Inleiding Richtlijn palliatieve zorg 2009 www.pallialine.nl Richtlijn ileus Praktijkervaring

Nadere informatie

Zorg en behandeling rondom het levenseinde. Het beleid van de Frankelandgroep inzake reanimatie, palliatieve sedatie, versterving en euthanasie

Zorg en behandeling rondom het levenseinde. Het beleid van de Frankelandgroep inzake reanimatie, palliatieve sedatie, versterving en euthanasie Zorg en behandeling rondom het levenseinde Het beleid van de Frankelandgroep inzake reanimatie, palliatieve sedatie, versterving en euthanasie Inleiding In deze folder kunt u het beleid van de Frankelandgroep

Nadere informatie

Patienten met COPD in de palliatieve fase. Dr Martin Boeree Longarts en Medisch Directeur UMC St Radboud, Nijmegen ULC Dekkerswald, Groesbeek

Patienten met COPD in de palliatieve fase. Dr Martin Boeree Longarts en Medisch Directeur UMC St Radboud, Nijmegen ULC Dekkerswald, Groesbeek Patienten met COPD in de palliatieve fase Dr Martin Boeree Longarts en Medisch Directeur UMC St Radboud, Nijmegen ULC Dekkerswald, Groesbeek Dekkerswald wat doen we Ik zit hier niet als expert, maar als

Nadere informatie

Casuïstiekbespreking Stoppen met eten en drinken

Casuïstiekbespreking Stoppen met eten en drinken Casuïstiekbespreking Stoppen met eten en drinken 19 november 2015 Welkom Lied Songbird van Fleetwood mac Theoretisch kader Door Margot Verkuijlen Casus Door Petra Kapteijns PAUZE Casus deel 2 Door Petra

Nadere informatie

Ondervoeding bij kanker

Ondervoeding bij kanker Ondervoeding bij kanker Wat mag u verwachten van de zorg bij ondervoeding? Wat kunt u zelf doen om ondervoeding te voorkomen of tegen te gaan? WAAR KUNT U INFORMATIE EN STEUN VINDEN? Vrijwilligers bij

Nadere informatie

SYMPTOMEN IN DE STERVENSFASE. Lia van Zuylen, internist-oncoloog Expertisecentrum Palliatieve Zorg Rotterdam

SYMPTOMEN IN DE STERVENSFASE. Lia van Zuylen, internist-oncoloog Expertisecentrum Palliatieve Zorg Rotterdam SYMPTOMEN IN DE STERVENSFASE Lia van Zuylen, internist-oncoloog Expertisecentrum Palliatieve Zorg Rotterdam SYMPTOMEN IN DE STERVENSFASE Marjan de Gruijter, specialist ouderengeneeskunde Kaderarts Palliatieve

Nadere informatie

Palliatie of Euthanasie: De Twilight Zone. Prof. Dr. Paul Clement Universitaire Palliatieve Zorgeenheid Leuven

Palliatie of Euthanasie: De Twilight Zone. Prof. Dr. Paul Clement Universitaire Palliatieve Zorgeenheid Leuven Palliatie of Euthanasie: De Twilight Zone Prof. Dr. Paul Clement Universitaire Palliatieve Zorgeenheid Leuven Situering Beslissingen rond het levenseinde Zeer vaak: Niet meer starten van (al dan niet medisch

Nadere informatie

Infobrochure Voeding bij kanker WELKOM BIJ HET H. HARTZIEKENHUIS MOL

Infobrochure Voeding bij kanker WELKOM BIJ HET H. HARTZIEKENHUIS MOL Infobrochure Voeding bij kanker WELKOM BIJ HET H. HARTZIEKENHUIS MOL Contact: Diëtisten: 014/712869 diëtisten@azmol.be VOEDING BIJ KANKER INHOUD Inleiding 4 1. Onbedoeld gewichtsverlies 5 2. Onbedoelde

Nadere informatie

Eet smakelijk Informatie over vocht en voeding voor ouderen

Eet smakelijk Informatie over vocht en voeding voor ouderen Ouder worden kan verschillende problemen op het gebied van voeding met zich meebrengen. Zo kan onder andere de eetlust afnemen en kunnen ouderen minder gaan drinken dan gewenst. Dit heeft gevolgen voor

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 112

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 112 111 Ondervoeding is gedefinieerd als een subacute of acute voedingstoestand waarbij een combinatie van onvoldoende voedingsinname en ontstekingsactiviteit heeft geleid tot een afname van de spier- en vetmassa

Nadere informatie

Ondervoeding bij kanker

Ondervoeding bij kanker Ondervoeding bij kanker Wat mag u verwachten van de zorg bij ondervoeding? Wat kunt u zelf doen om ondervoeding te voorkomen of tegen te gaan? Deze brochure is de patiëntenversie van de multidisciplinaire

Nadere informatie

Palliatieve zorg bij COPD

Palliatieve zorg bij COPD Palliatieve zorg bij COPD Joke Hes Longverpleegkundige Palliatieve zorg bij COPD 26/06/2014 Joke Hes Inhoud presentatie Welkom Wat is COPD Wanneer is er sprake van palliatieve zorg bij COPD Ziektelast

Nadere informatie

Overdrachtsformulier Palliatieve Zorg Ponsplaatje

Overdrachtsformulier Palliatieve Zorg Ponsplaatje Overdrachtsformulier Palliatieve Zorg Ponsplaatje Geboortedatum: M / V Adres: Woonplaats: Telnr : Zorgverzekeraar: Verzekeringsnr: BSN : Datum overplaatsing: Van : afd: Naar : Contactpersonen van de patiënt

Nadere informatie

Chronisch Hartfalen. Wat is chronisch hartfalen?

Chronisch Hartfalen. Wat is chronisch hartfalen? Chronisch Hartfalen Wat is chronisch hartfalen? Omschrijving Hartfalen Hartfalen is een aandoening van het hart waarbij het hart niet meer in staat is om voldoende bloed uit te pompen en rond te pompen.

Nadere informatie

Signalering in de palliatieve fase

Signalering in de palliatieve fase 17 maart 2015 Signalering in de palliatieve fase Denk- en werkmethode voor verzorgenden Karin Willemse Gespecialiseerd wijkverpleegkundige Oncologie & Palliatieve zorg Consulent palliatieve zorg NHN en

Nadere informatie

Gezond ouder worden. Harmke Nijboer

Gezond ouder worden. Harmke Nijboer Gezond ouder worden Harmke Nijboer Klinisch i Geriater Ik word vergeetachtig, zijn dit de eerste tekenen van dementie? De diagnose:samenhang g milde geheugenstoornissen en dementie Normale veroudering

Nadere informatie

Palliatieve zorg bij dementie is bijzonder?

Palliatieve zorg bij dementie is bijzonder? Palliatieve zorg bij dementie is bijzonder? Persoonlijke wensen zijn door mensen met dementie niet altijd meer volledig duidelijk te maken Vraagt (nog meer) om verdieping in de relatie Vraagt soms om interpreteren

Nadere informatie

KNMG richtlijn Tijdig praten over het overlijden

KNMG richtlijn Tijdig praten over het overlijden KNMG richtlijn Tijdig praten over het overlijden L.Paulides, huisarts S.Vollenberg, maatschappelijk werk JBZ T.Smilde, Internist oncoloog Margot Verkuylen, specialist ouderengnk voorzitter 07 November

Nadere informatie

COPD en hartfalen in de palliatieve fase

COPD en hartfalen in de palliatieve fase COPD en hartfalen in de palliatieve fase Manon Boddaert Arts palliatieve geneeskunde Bardo en Spaarne Ziekenhuis Antoon van Dijck Kwaliteit van leven Verloop COPD en hartfalen Markering palliatieve fase

Nadere informatie

Delier 18-04-2011. Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel

Delier 18-04-2011. Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel Delier 18-04-2011 Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel Welkom Doel: Kennisoverdracht/bewustwording Signalering Verpleegkundige interventies Programma Film Medische aspecten delier Casus in

Nadere informatie

Casussen. Hilde Michiels. Coördinator Palliatief Support Team AZ Turnhout

Casussen. Hilde Michiels. Coördinator Palliatief Support Team AZ Turnhout Casussen Hilde Michiels Coördinator Palliatief Support Team AZ Turnhout 2 Casus 1 - Christine Sociaal vrouw 55 j gehuwd 3 kinderen (1d + 2z) 2 kleinkinderen dochter is zwanger (bevalt binnen 2 mnd) schoonmoeder

Nadere informatie

Palliatieve zorg bij COPD in onze regio. Karin Janssen-van Hemmen Jeroen Verheul

Palliatieve zorg bij COPD in onze regio. Karin Janssen-van Hemmen Jeroen Verheul Palliatieve zorg bij COPD in onze regio Karin Janssen-van Hemmen Jeroen Verheul Inhoud Stellingen Wie zijn we? Wat is ons doel? En waarom? Wat hebben we tot nu toe gedaan? Toekomst? Antwoorden op stellingen

Nadere informatie

Refeedingsyndroom in de Oncologie Marleen Ariëns en Esther Heijkoop Diëtisten

Refeedingsyndroom in de Oncologie Marleen Ariëns en Esther Heijkoop Diëtisten Refeedingsyndroom in de Oncologie Marleen Ariëns en Esther Heijkoop Diëtisten 2015 Agenda Historie Ondervoeding en oncologie Refeeding Casus tijdens de presentatie 1ste lijn Refeeding? Historie Belegeringen

Nadere informatie

ONDERSTEUNENDE ROL VAN VOEDING BIJ KANKERTHERAPIE

ONDERSTEUNENDE ROL VAN VOEDING BIJ KANKERTHERAPIE ONDERSTEUNENDE ROL VAN VOEDING BIJ KANKERTHERAPIE ISABELLE HEYENS, DIËTISTE UZ GENT Isabelle.Heyens@uzgent.be Inleiding Wereldwijd worden er dagelijks mensen gediagnosticeerd met kanker. Talrijke onderzoeken

Nadere informatie

Ouderen en ondervoeding

Ouderen en ondervoeding Ouderen en ondervoeding Rens Henquet, Kaderarts ouderengeneeskunde Angela van Liempd, Huisarts/medisch directeur RCH Ellen Mathijssen, Diëtist De Wever Inleiding Casus Ondervoeding in de huisartsen praktijk,

Nadere informatie

De geriatrische patiënt op de SEH. SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie

De geriatrische patiënt op de SEH. SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie De geriatrische patiënt op de SEH SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie Relevante onderwerpen Delier Symptoomverarming Medicatie op de SEH Duur aanwezigheid patiënt op de SEH Delier

Nadere informatie

PALLIATIEVE (CHEMO)THERAPIE JA OF NEE?

PALLIATIEVE (CHEMO)THERAPIE JA OF NEE? PALLIATIEVE (CHEMO)THERAPIE JA OF NEE? Astrid Demandt Internist-hematoloog OMC 10 November 2011 CHEMOTHERAPIE/ TARGETED THERAPY Curatief (Neo)-adjuvant Palliatief: geen locale therapie mogelijk of gemetastaseerde

Nadere informatie

Euthanasie-sedatie Grijs gebied??? Anneke Witziers, specialist ouderengeneeskunde palliatief consulent, SCEN arts.

Euthanasie-sedatie Grijs gebied??? Anneke Witziers, specialist ouderengeneeskunde palliatief consulent, SCEN arts. Euthanasie-sedatie Grijs gebied??? Anneke Witziers, specialist ouderengeneeskunde palliatief consulent, SCEN arts. Inhoud Casus Wettelijk kader Historische achtergrond, status en betekenis Verhouding continue

Nadere informatie

Praktijk voor Fysiotherapie. Altijd in beweging

Praktijk voor Fysiotherapie. Altijd in beweging Praktijk voor Fysiotherapie Altijd in beweging In samenwerking met. Viola Gijzen, diëtist Mieke Verschuren/Marijke Sligchers, fysiotherapeuten Inhoud Inleiding Wat is COPD? COPD en dan? COPD en voeding

Nadere informatie

Voedingsadvies bij kanker door de diëtist

Voedingsadvies bij kanker door de diëtist Voedingsadvies bij kanker door de diëtist IKR-netwerk Diëtetiek september 2002 Integraal Kankercentrum Rotterdam Postbus 289 3000 AG Rotterdam (010) 440 58 00 Inhoud 1. Inleiding 2 2. De voedingstoestand

Nadere informatie

COMMUNICEREN OVER HET LEVENSEINDE : WAAROM???

COMMUNICEREN OVER HET LEVENSEINDE : WAAROM??? Ik wil niet leven zoals een plant Als ik mijn familie niet meer ken, wil ik liever dood Ik wil niet afzien! Mijn broer denkt zus, en ik zo, wat moeten we nu doen? Hebben wij nu wel de juiste keuzes gemaakt?

Nadere informatie

Wat deze uitgangspunten betekenen voor behandeling en verzorging in de laatste levensfase, wordt in het navolgende omschreven.

Wat deze uitgangspunten betekenen voor behandeling en verzorging in de laatste levensfase, wordt in het navolgende omschreven. Medisch Beleid Medisch ethisch beleid De waardigheid van de mens en de kwaliteit van leven staan centraal in de zorg van De Blije Borgh. Zo ook in de zorg tijdens de laatste levensfase van onze bewoners

Nadere informatie

Voeding bij patiënten met gemetastaseerde ziekte

Voeding bij patiënten met gemetastaseerde ziekte Voeding bij patiënten met gemetastaseerde ziekte Marjolanda Kennis Diëtist oncologie Instituut Verbeeten Masterclass mamma- en longcarcinoom 12-5-2015 1 Indeling Spectrum palliatieve voedingszorg Van adequate

Nadere informatie

Oncologische zorg bij ouderen

Oncologische zorg bij ouderen Oncologische zorg bij ouderen Balanceren tussen over- en onderbehandeling Johanneke Portielje, HagaZiekenhuis Kring ouderenzorg AMC & partners 12 juni 2013 mamma carcinoom

Nadere informatie

Ouderen en kanker: epidemiologie en factoren van invloed op behandeling en overleving. Maryska Janssen-Heijnen Valery Lemmens

Ouderen en kanker: epidemiologie en factoren van invloed op behandeling en overleving. Maryska Janssen-Heijnen Valery Lemmens Ouderen en kanker: epidemiologie en factoren van invloed op behandeling en overleving Maryska Janssen-Heijnen Valery Lemmens Levensverwachting in jaren Nederlandse bevolking 2007 Leeftijd Mannen Vrouwen

Nadere informatie

Palliatieve sedatie 17 maart 2014

Palliatieve sedatie 17 maart 2014 Palliatieve sedatie 17 maart 2014 Palliatieve sedatie - programma Welkom De heer P. Polak, cardioloog, voorzitter MEC Presentatie Mevrouw A. Witziers, arts palliatieve zorg Bespreken casuïstiek Mevrouw

Nadere informatie

Dementie en palliatieve zorg

Dementie en palliatieve zorg Dementie en palliatieve zorg Hester Schreiber, consulent PTMN Specialist ouderengeneeskunde, kaderarts palliatieve zorg Petra Blommendaal, consulent PTMN Huisarts/kaderarts palliatieve zorg, scenarts Richtlijn

Nadere informatie

BEHANDELPROTOCOL CONTINUE PALLIATIEVE SEDATIE tot het moment van overlijden

BEHANDELPROTOCOL CONTINUE PALLIATIEVE SEDATIE tot het moment van overlijden DEFINITIE PALLIATIEVE SEDATIE I Het opzettelijk verlagen van het bewustzijn van een patiënt in de laatste levensfase (KNMG, 2009). BEHANDELINGSCRITERIUM LEVENSVERWACHTING: het betreft een patiënt bij wie

Nadere informatie

Hyperemesis gravidarum. Overmatig braken tijdens de zwangerschap

Hyperemesis gravidarum. Overmatig braken tijdens de zwangerschap Hyperemesis gravidarum Overmatig braken tijdens de zwangerschap Inleiding U bent opgenomen bij Rhena, omdat u last heeft van overmatig braken tijdens uw zwangerschap (hyperemesis gravidarum). In deze folder

Nadere informatie

Klassiek ziektemodel vs. geriatrische presentatie

Klassiek ziektemodel vs. geriatrische presentatie Klassiek ziektemodel vs. geriatrische presentatie Klassiek Symptomen 1:1 Ziekte Klassiek Geriatrische ziekte uiting Waarom? Ziektebeloop: Patiënten met bv. kanker, hartfalen, dementie. Lorenz KA Ann Int

Nadere informatie

Vocht en Voeding bij de oudere in de palliatieve/terminale fase

Vocht en Voeding bij de oudere in de palliatieve/terminale fase Vocht en Voeding bij de oudere in de palliatieve/terminale fase Prof Dr Nele Van Den Noortgate Geriater en Palliatief arts Universitair Ziekenhuis Gent Casus Mathilde 87j vrouw, matig dement MMSE 18/30

Nadere informatie

Mijn kind heeft diarree

Mijn kind heeft diarree Mijn kind heeft diarree Beste ouders, Uw kind heeft diarree. In deze brochure vindt u een antwoord op de meeste vragen en ook praktische tips, opdat dit tijdelijk ongemak u geen onnodige hoofdbrekens zou

Nadere informatie

Pancreascarcinoom en kansen voor de toekomst

Pancreascarcinoom en kansen voor de toekomst 18 mei 2006 Jaarbeurs Utrecht Pancreascarcinoom en kansen voor de toekomst Jan Ouwerkerk Research Coördinator Oncologie Leids Universitair Medisch Centrum Pancreas Carcinoom Incidencie: 33.730 nieuwe patiënten

Nadere informatie

Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen?

Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen? Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen? Maaike Veldhuizen Arts palliatieve zorg in het Elkerliek ziekenhuis, palliatief consulent en SCEN arts Ingrid van Asseldonk, verpleegkundige

Nadere informatie

Last, but not least. De geriatrische patiënt op de SEH. Yvonne Schoon. Klinisch geriater Radboudumc Nijmegen

Last, but not least. De geriatrische patiënt op de SEH. Yvonne Schoon. Klinisch geriater Radboudumc Nijmegen Last, but not least De geriatrische patiënt op de SEH Yvonne Schoon Klinisch geriater Radboudumc Nijmegen Epidemiologie Groeiende zorgconsumptie ouderen Prognose zorgconsumptie in regio Nijmegen Multimorbiditeit

Nadere informatie

Ouderen in het Jeroen Bosch Ziekenhuis

Ouderen in het Jeroen Bosch Ziekenhuis Algemeen Ouderen in het Jeroen Bosch Ziekenhuis Inleiding Binnenkort wordt u opgenomen in het Jeroen Bosch Ziekenhuis. Het kan ook zijn dat u onverwacht bent opgenomen in het ziekenhuis. De arts heeft

Nadere informatie