Palliatieve zorg Richtlijnen voor de praktijk Schema ter beoordeling voor klankbordgroep somatisch vs. Psychiatrisch

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Palliatieve zorg Richtlijnen voor de praktijk Schema ter beoordeling voor klankbordgroep somatisch vs. Psychiatrisch"

Transcriptie

1 Palliatieve zrg Richtlijnen vr de praktijk Schema ter berdeling vr klankbrdgrep smatisch vs. Psychiatrisch Inhudspgave: 1. Amytrfische laterale sclerse... 4 Beleid en behandeling: Angst... 4 Beleid en behandeling: Anrexia en gewichtsverlies... 4 Beleid en behandeling Ascites... 5 Beleid en behandeling Cmplementaire zrg Decubitus... 5 Beleid en Behandeling Dehydratie en vchttediening... 6 Beleid en behandeling Delier... 6 Integrale behandeling: vrlichting, cmmunicatie, cntinuitiet van zrg... 7 Behandeling van rzaak:... 7 Niet medicamenteuze symptmatische behandeling... 7 Medicamenteus Dementie Depressie Diarree... 9 Beleid en behandeling Diepe Venueze Trmbse... 9 Beleid en Behandeling Dwarslaesie Beleid bij reversibele dwarslaesie Beleid bij irreversibele dwarslaesie Behandeling van mictieprblemen: Behandeling van defecatieprblemen: Behandeling van spasme Dyspne, hesten en reutelen Algemene maatregelen Medicamenteuze maatregelen Euthanasie en hulp bij zelfdding Zrgvuldigheidseisen Existentiële crisis Beleid Geelzucht Medicamenteuze maatregelen Hartfalen Beleid en behandeling Hersenmetastasen Beleid Bij multipele hersenmetastasen: Bij hersenmetastasen van chemtherapie Bij klinische verschijnselen van hersenedeem: Bij een bstructie hydrcefalus Anti-epilepticum Bij hfdpijn: Als het duidelijk is dat de terminale fase is aangebrken Hik Behandeling... 14

2 21. Hypercalciemie Beleid Ileus Beleid Jeuk Beleid en behandeling Klachten van de Mnd Integrale benadering: vrlichting en ndersteunende zrg Mndverzrging Zelfstandige patient Niet zelfstandige patient is een stappenplan vr aanwezig! Xerstmie Halitsis Smaakstrnissen Beleid en behandeling Stmatitis Infecties Pijn Krts Beleid en Behandeling van de rzaak Lymfedeem Beleid Misselijkheid en Braken Beleid Obstipatie Beleid en behandeling Onclgische ulcus Beleid en behandeling Palliatieve sedatie Besluitvrming Pijnbestrijding bij kinderen Pijn in de palliatieve fase Beleid en behandeling Verstandelijk gehandicapten Integrale benadering Aandachtspunten ROUW Bevrderen van adequate verliesverwerking Slaapstrnis Diagnstiek Beleid Niet-medicamenteus: Medicamenteus: Spierkrampen Algemene maatregelen Medicamenteuze maatregelen Ur genetiale prblemen Urine-incntinentie Blaasretentie Algemene maatregelen Krampen en/f pijn van de urinewegen Algemene maatregelen Medicamenteuze therapie Bled bij de urine (hematurie) Algemene maatregelen Medicamenteuze therapie Urineweginfectie:... 33

3 Algemene maatregelen Medicamenteuze maatregelen Fistels Algemene maatregelen Medicamenteuze therapie Bijznderheden Lze aandrang en tenesmi Algemene maatregelen Medicamenteuze behandeling Bijznderheden VCSS Vermeidheid bij kanker in de Palliatieve fase Zweten Beleid Behandeling van de rzaak: Niet-medicamenteus: Medicamenteus:... 37

4 1. Amytrfische laterale sclerse Amytrfische lateraal sclerse is een prgressief verlpende ziekte van perifere en centrale mtrische neurnen die gekenmerkt wrdt dr krampen, fasciculaties, spierzwakte, spieratrfie en sms spasticiteit. Patiënten en hun naasten wrden gecnfrnteerd met een veelheid aan symptmen die geleidelijk ntstaan Beleid en behandeling: Integrale benadering Behandeling rzaak: Riluzle 2 dd 50 mg wrdt standaard vrgeschreven tenzij er sprake is van leverfunctiestrnissen Symptmatische behandeling verminderde mbiliteit nachtelijke spierkrampen dwanghuilen en dwanglachen kaakklem spasticiteit dysartrie speekselvled slikstrnissen en gewichtsverlies bstipatie pijn slaapstrnissen angst, depressie, rustelsheid nvldende phesten respiratire insufficiëntie Bewijsvering 2. Angst Wanneer duidelijk is gewrden dat de ziekte niet meer kan genezen en de patiënt en zijn naasten zich realiseren dat het einde nadert, spelen angsten vr het kmende lijden en het verlies van autnmie en waardigheid vaak een rl. Wanneer de angst z hevig wrdt dat het dagelijks functineren belemmerd wrdt f de angst disprprtineel is ten pzichte van de bedreiging wrdt gesprken van een angststrnis. Beschrijvingen van angst die in deze richtlijn wrden gebruikt zijn: reactieve angst : gevelens van beklemming en vrees in reactie p dreigend nheil f gevaar rganische angst : angst verrzaakt dr bilgische factren angststrnissen : vrmen van angst die een hge lijdensdruk verrzaken en/f cntinu aanwezig zijn en/f het dagelijks functineren belemmeren. Beleid en behandeling: Integrale behandeling, infrmatie cmmunicatie en ndersteunende en cntinuïteit van zrg Behandeling van uitlkkende factren Niet medicamenteuze symptmatische behandeling Medicamenteuze symptmatische behandeling benzdiazepines selectieve sertnine herpnameremmers (SSRI's) verige middelen Bewijsvering 3. Anrexia en gewichtsverlies Onder anrexie wrdt een gebrek aan eetlust verstaan. Het is een subjectieve beleving van de patiënt, die dr diverse factren verrzaakt en beïnvled kan wrden.

5 Beleid en behandeling Integrale benadering: vrlichting, cmmunicatie, ndersteunende & cntinuïteit van zrg Behandeling rzaak Niet-medicamenteus: adequate veding, aanvullende veding, palliatieve veding, snde veding, parenterale veding, alternatieve veding Medicamenteus: Behandeling van symptmen leidend tt anrexia en gewichtsverlies: metclpramide Behandeling van metable strnissen: Megestrlacetaat, Eicsapentïnezuur (EPA) f Dexamethasn 4. Ascites Onder ascites wrdt een pathlgische vchtphping in de peritneaalhlte verstaan. Als er sprake is van ascites als gevlg van een maligniteit wrdt wel van 'maligne' ascites gesprken. Omdat kanker de meest vrkmende rzaak is van ascites in de palliatieve fase, wrdt in deze richtlijn met name ingegaan p epidemilgie, pathfysilgie, diagnstiek en therapie van maligne' ascites. Beleid en behandeling a. Behandeling rzaak: chemtherapie b. Niet medicamentues: ntlastende acites punctie, cntinue drainage, Peritneveneuze shunt, Stentplaatsing in vena prtae c. Medicamenteus: Diuretica. 5. Cmplementaire zrg Onder cmplementaire zrg (afgekrt als CZ) wrdt in deze richtlijnen verstaan de zrg die zrgverleners geven in aanvulling p de standaardzrg. Cmplementaire zrg nderscheidt zich van cmplementaire f alternatieve behandelwijzen, die veelal wrden aangeduid als cmplementary and alternative medicine, Dit zijn: a. Klassieke massage b. Tepassen van etherische liën c. Ontspanningsefeningen d. Luisteren naar muziek 6. Decubitus Decubitus is de beschadiging van weefsels ten gevlge van lkale inwerking van druk- en/f schuifkrachten. Beleid en Behandeling Ga na f de rzaak behandelbaar is. Inspecteer regelmatig de huid p (dreigende) drukplekken. Licht de patiënt en de naasten in ver preventieve maatregelen: zlang mgelijk mbiel blijven, gedgesteunde huding zwel in bed als p de stel, regelmatig liften' uit bed f stel, regelmatig van huding veranderen. Zrg vr hulpmiddelen ter preventie van decubitus (bijv. AD-matras en/f AD-kussen), vraag eventueel cnsult aan ergtherapeut f verpleegkundig cnsulent wndverzrging. Vrkm dat de patiënt nderuit zakt in bed f stel dr de patiënt ged te ndersteunen met kussens; z mgelijk bed in semi-fwlerstand zetten f in Trendelenburgstand 30 met het hfdeind mhg en een grt kussen nder de benen. Vrkm schuiven bij het verplaatsen van de patiënt in bed f stel; maak eventueel gebruik van tilhulpmiddelen. Pas bij een bedlegerige, immbiele patiënt z mgelijk wisselligging te.

6 Vrkm verweking van de huid dr vcht; verschn de patiënt bij incntinentie f hevige transpiratie regelmatig, gebruik adequaat incntinentiemateriaal, maak gebruik van huidbeschermende crème (barrièrecrème) f transparante wndflie. Prbeer, indien mgelijk, de vcht- en vedingstestand van de patiënt te verbeteren. Adviseer afleidings - en ntspanningsmethden, k bij de wndbehandeling. Wndbehandeling bij geslten blaardak paraffine gaas en nnwven gaas f dunne hydrcllïd bij ppervlakkige wnd wnd spelen met kraanwater f NaCl 0.9%, wndranden beschermen met barrière film f -crème bijv. silicnencrème 20%, afdekken met hydrcllïd f paraffinegazen en nnwven gaas f absrberend verband bij necrse eventueel chirurgisch f enzymatisch verwijderen, geel/zwarte wnd spelen met kraanwater f NaCl 0,9%, wndranden beschermen met barrièrefilm fcrème, wnd afhankelijk van heveelheid exsudaat pvullen met hydrgel, calciumalginaat f hydrfiber en afdekken met hydrcllïd f absrberend verband bij naangename geur hydrgel met metrnidazl en geurneutraliserend verband f metrnidazlplssing 1% met carbmeerwatergel lkaal in de wnd 7. Dehydratie en vchttediening Onder dehydratie wrdt een tekrt aan lichaamswater verstaan. Er bestaat geen algemeen aanvaard criterium wanneer er sprake is van dehydratie. Een tekrt van een heveelheid lichaamswater vereenkmend met 3% van het ttale lichaamsgewicht wrdt sms aangehuden als grenswaarde. Beleid en behandeling 1. Algemene maatregelen (nafhankelijk van de uitkmst van de besluitvrming):ptimale lichaamsverzrging, gede mndverzrging, staken f wijzigingen van medicatie (.a. diuretica, middelen met antichlinerge (bij)werking, piïden), indien mgelijk 2. Besluitvrming rnd het te vlgen beleid, waarbij een afweging gemaakt wrdt van verschillende factren: het al dan niet bestaan van een reversibele en/f behandelbare rzaak van de dehydratie de snelheid van ntstaan van het vchttekrt het bestaan van drst en andere symptmen die verband (kunnen) huden met dehydratie de verwachte invled van vchttediening p de kwaliteit van leven (psitief effect, geen effect f negatief effect) haalbaarheid en wenselijkheid van vchttediening de levensverwachting van de patiënt de wens van de patiënt en diens naasten 3. Indien wrdt beslten tt behandeling van de dehydratie: behandeling van de rzaak, b.v. van braken, diarree, bleding, hyperglykemie, hypercalciëmie, diabetes insipidus (indien mgelijk en zinvl) tediening van vcht: à raal (als patiënt in staat is m te drinken): kraanwater f rale rehydratievleistf via neussnde f PEG-katheter: bij mechanische f neurlgische passagestrnissen van keel, slkarm f maag: kraanwater, rale rehydratievleistf en/f sndeveding intraveneus via perifeer infuus f centrale lijn: 0,9% NaCl ml/24 uur ter aanvulling van bestaande tekrten, ml/24 uur als nderhud, evt. met teveging van KCl 30 mml/l. à subcutaan: 0,9% NaCl ml/24 uur 8. Delier Een delier is een testandsbeeld dat in krte tijd ntstaat (uren tt dagen), waarbij de patiënt vaak verward en angstig is. Daarnaast bestaat nrust f, in geval van een stil delier, juist apathie en

7 verlies van initiatief. Het bewustzijn is wisselend gestrd. Vaak zijn er hallucinaties en/f wanen. Er is per definitie een nderliggend smatisch lijden. Beleid en behandeling Integrale behandeling: vrlichting, cmmunicatie, cntinuitiet van zrg Behandeling van rzaak: Behandeling van nderliggende rzaak Medicamenten Onttrekking van medicamenten\ Dehydratie Niet medicamenteuze symptmatische behandeling Desriëntatie Angst Overgeveligheid vr prikkels en waarnemeningen Wanen hallucinaties Mtrische nrust Medicamenteus Medicamenteuze symptmatische behandeling Onrust Middelen Halperidl Diazepam Lrazepam Midazlam 9. Dementie Dementie is een verzamelnaam vr een klinisch syndrm dat wrdt verrzaakt dr verschillende nderliggende hersenziekten, die allen wrden gekenmerkt dr cmbinaties van meervudige strnissen p het gebied van cgnitie, stemming en gedrag. Beleid en behandeling Integrale benadering:vrlichting en cmmunicatie, Wilsbekwaamheid, Anticiperend beleid, Ondersteunende zrg en cntinuïteit van zrg Behandeling van de nderliggende rzaak van de dementie Beleid ten aanzien van de gevlgen van dementie Prblemen met eten en drinken Pijn Pneumnie Tnusstrnissen bij dementie Prbleemgedrag De behandeling van prbleemgedrag bij dementie bestaat uit psychsciale interventies en/f medicamenteuze behandeling met psychfarmaca Agitatie/agressie: Oxazepam: z ndig 5-10 mg p..; bij dagelijks gebruik 3 dd 5-10 mg p. (maximaal 2-4 weken) Lrazepam: z ndig: 0,5-1 mg p..; indien snelle werking vereist is 1 mg i.m.; bij cntinu gebruik 2 dd 0,5 mg p.. (maximaal 2-4 weken) Citalpram: startdsering 1 dd 10 mg p.; phgen tt maximaal 40 mg per dag. Natrium bepalen vr en na starten. Citalpram dient afgebuwd/ gestpt te wrden bij een stabiele situatie gedurende 3 maanden Bij frnttemprale dementie: trazdn: startdsering 1 dd 50 mg p..; phgen tt maximaal 300 mg per dag. Carbamazepine: dseringen en cntrles als bij behandeling van epilepsie en stemmingsstrnissen Memantine: Startdsering 1dd 5 mg; per week phgen p geleide van de symptmen tt maximaal 2 dd 10 mg

8 Halperidl: Startdsering 2 dd 0,5 mg, z ndig phgen tt maximaal 2 dd 3 mg p.. Afbuwen/stppen bij stabiele situatie gedurende 3 maanden. Risperidn: Startdsering 2 dd 0,5 mg p.., phgen p geleide van de symptmen en bijwerkingen, maximaal tt 2 dd 3 mg p.. per dag. Hallucinaties/wanen Halperidl: dseringen als bij agitatie/agressie Risperidn: dseringen als bij agitatie/agressie Lewy Bdy dementia en Parkinsndementie: rivastigmine 2 dd 1,5, phgen tt maximaal 1 dd 6 mg p.. Angst: Oxazepam: dseringen als bij agitatie/agressie Lrazepam: dseringen als bij agitatie/agressie Depressieve symptmen: Citalpram: dseringen als bij agitatie/agressie Bij frnttemprale dementie: trazdn: dseringenals bij agitatie/agressie Apathie: Alleen te verwegen bij Lewy Bdy dementie: rivastigmine: startdsering 2 dd 1,5 mg p..; phgen tt maximaal 2 dd 6 mg Repgedrag, cnstant aandacht vragend gedrag f seksueel ntremd gedrag: Geen bewezen effectieve medicamenteuze behandeling Nachtelijke nrust/mkering van dag-nachtritme: Risperidn: startdsering 1 dd 0,5 mg p.. a.n., phgen p geleide van de symptmen en bijwerkingen tt 1 dd 3 mg p.. a.n.. Afbuwen/stppen bij stabiele situatie gedurende 3 maanden. Melatnine: 1 dd 2,5 mg a.n. (alleen in cmbinatie met lichttherapie f versterkt daglicht) 10. Depressie Depressiviteit (in de betekenis van een smbere stemming) kan bij patiënten in de palliatieve fase ptreden in het kader van een "nrmale" emtinele reactie p een stressvlle gebeurtenis, zals de diagnse kanker f de bdschap dat genezing niet meer mgelijk is. Infrmeer patiënt en mgeving ver het vrkmen van depressie in de palliatieve fase en ver de behandelingsmgelijkheden. Bied steunende gesprekken aan met specifieke aandacht vr emtinele, gedragsmatige en sciale aspecten. Behandel waar mgelijk predispnerende factren zals pijn die niet ged nder cntrle is.pas medicatie aan, die een rl zu kunnen spelen bij het ptreden van depressie. Geef patiënten met een krte levensverwachting methylfenidaat 5 mg s chtends en rnd het middaguur en verhg de dsering iedere dag tt het gewenste effect is bereikt (maximaal 2 dd 20 mg, niet na uur in te nemen). Bijwerkingen: nervsiteit, prikkelbaarheid, tachycardie, hypertensie, slapelsheid en tremren; zeldzaam: dyskinesieën, paranïde psychses en verergering van een nrustig delier. Vrzichtigheid is gebden bij patiënten met epilepsie. Als na een aantal dagen behandeling geen gunstig effect wrdt waargenmen wrdt het middel weer gestaakt. Kies bij patiënten met een levensverwachting van tenminste 1 maand tussen tricyclische antidepressiva en mderne antidepressiva. De keuze wrdt bepaald dr gewenste en niet gewenste bijwerkingen, kans p interacties met andere medicatie en dr eigen ervaring met het tedienen van deze middelen. tricyclische antidepressiva: start met 25 mg vr de nacht en verhg met mg elke 2-4 dagen tt mg vr de nacht: activerend: nrtriptyline sederend: amitriptyline anti-paniek en anti-bsessief: clmipramine

9 mderne antidepressiva: SSRI s: citalpram: geleidelijk pbuwen vanaf 1 druppel=2 mg tt 1dd 20 mg(ude f verzwakte patiënten starten met 1 dd 10 mg); sertraline 50 mg per dag, per week met 50 mg verhgen tt maximaal 200 mg per dag. SNRI (sertnine en nradrenerge reuptake remmer): venlafaxine 11. Diarree Onder diarree wrdt verstaan een te frequente (meer dan driemaal per 24 uur) passage van te dunne ntlasting, variërend van brijig tt waterdun. Diarree met nderscheiden wrden van incntinentie vr ntlasting (incntinentia alvi), een nvrijwillige lzing van ntlasting. Incntinentie vr ntlasting kan het gevlg zijn van diarree, maar kan k ptreden bij ntlasting van nrmale cnsistentie. Beleid en behandeling Behandeling van de rzaak: aanpassing van medicatie laxantia bij paradxale diarree antibitica bij bacteriële f pseud-membraneuze clitis pancreatine bij steatrre clestyramine bij diarree na ileumresectie behandeling van bstructieve icterus prtnpmpremmers bij Zllinger-Ellisn syndrm behandeling van chrnische darminfecties (m.n. bij AIDS) ctretide bij carcinïd syndrm, VIPm, shrt bwel syndrm, fistels, persisterende diarree bij chemtherapie f na raditherapie chirurgie f raditherapie bij bstruerende prcessen in het kleine bekken behandeling van bijkmende aandeningen Vedingsadviezen Bescherming van de perianale regi Crrectie van evt. vchttekrt en elektrlytstrnissen Medicamenteuze behandeling: Lperamide 2-16 mg dd Bij aanhudende chrnische diarree, niet reagerend p lperamide (bij nbekende rzaak f wanneer aanvullend nderzek ngewenst is): prefbehandeling met ctretide, startdsis 3 dd 100 micrgram f 300 micrgram/24 uur cntinu s.c. f i.v.; dsering eventueel phgen p geleide van het effect; bij gede reactie en stabiele situatie (m.n. bij diarree ten gevlge van endcriene tumren) kan vergegaan wrden p het deptpreparaat lanretide, startdsering 20 mg i.m. m de 4 weken 12. Diepe Venueze Trmbse Een trmbse is het ptreden van een stlsel in een bledvat (vene f arterie) f in het hart. Beleid en Behandeling Behandeling in de acute fase Bij massale lngemblie met circulatire prblemen: trmblyse met urkinase f rtpa in de verige situaties altijd laagmleculair heparine (dalteparine, enxaparine, nadrparine f tinzaparine) 1-2 dd s.c. Bij patiënten met kanker in de palliatieve fase: Onderhudsbehandeling met laagmleculair heparine in zelfde dsering tt aan verlijden. Bij bezwaren tegen nderhudsbehandeling met laagmleculair heparine: starten met rale anticagulantia (acencumarl f fenprcumn) p geleide van INR (cntrle dr Trmbsedienst); de heparine kan na 5 dagen gestaakt wrden mits de INR twee keer achtereenvlgens 2,5-3,5 heeft bedragen. Bij patiënten met andere ziektes in de palliatieve fase:

10 Vr- en nadelen van nderhudsbehandeling met laagmleculaire heparines afwegen tegen die van rale anticagulantia. Duur afhankelijk van de situatie: minimaal 3 maanden bij diepe veneuze trmbse/6 maanden bij lngemblie tt levenslang. Bij diepe veneuze trmbse van het been: zwachtelen. Bij lngemblie en abslute cntra-indicatie tegen antistlling f recidief ndanks adequate antistlling met laagmleculair heparine: plaatsing filter in vena cava inferir. Indien wrdt afgezien van bvengenemde behandelingen: symptmatische behandeling van de klachten (m.n. pijn en dyspne). 13. Dwarslaesie Een dwarslaesie is een gedeeltelijke (partiële) f gehele (cmplete) nderbreking van de zenuwbanen in het ruggenmerg f de cauda equina. Beleid bij reversibele dwarslaesie Zdra diagnse wrdt verwgen: dexamethasn 10 mg i.v. f s.c., gevlgd dr 2x 8 mg p.. Raditherapie binnen uur (indien niet vr chirurgie wrdt gekzen en er geen sprake is van een levensverwachting minder dan enkele weken) Chirurgie (anterieure benadering met wervelresectie en stabilisering van de wervelklm) indien er sprake is van een levensverwachting >3-6 maanden en: cmpressie van het ruggenmerg dr enige structuren (b.v. wervelfragment bij fractuur), f stabiliteit van de wervelklm, f raditherapie ngevelige tumren (melanm, niercarcinm), f eerdere raditherapie f neurlgische verslechtering tijdens behandeling met crticsterïden en raditherapie, f ndzaak tt verkrijgen van histlgische diagnse Hrmnale therapie f chemtherapie bij daarvr gevelige tumren, meestal bij recidieven na raditherapie waarbij chirurgie geen ptie is. Beleid bij irreversibele dwarslaesie Functinele training, preventie c.q. behandeling van lichamelijke en psychische gevlgen van de dwarslaesie en ndersteuning van de mantelzrg. Daarbij z ndig gebruik van hulpmiddelen en inschakeling van fysitherapeut en/f ergtherapeut. Behandeling van mictieprblemen: bij levensverwachting > 2 maanden supra-pubische katheter, anders gewne katheter à demeure bij symptmatische urineweginfectie: antibitica Behandeling van defecatieprblemen: bij incntinentie en/f bstipatie: bisacdyl 1 dd 5 mg supp., bij bstipatie evt. in cmbinatie met magnesiumxide 1-3 dd 500 mg f lactulse 1 dd 20 mg bij diarree: huidbescherming, staken van evt. laxantia en lperamide z.n. 2 mg Trmbsepreventie: passief drbewegen van de benen. Behandeling van spasme (alleen indien spasmen hinderlijk en/f pijnlijk zijn): ehandeling van spasmestimulerende prikkels mbilisering (indien mgelijk)/wisselligging/fysitherapie ijskmpressen baclfen mg p Dyspne, hesten en reutelen Dyspne is een naangenaam en vral angstig gevel dat de ademhaling tekrt schiet.

11 Algemene maatregelen Geef vrlichting ver rzaken, ziekteverlp en behandelingsmgelijkheden. Ga na f er sprake is van angst f spanning en berdeel de factren die daarte aanleiding geven. Bespreek de angst vr stikken met de patiënt en zijn naasten. Let p een gede huding (half rechtp met kussens in de nek en nder de armen). Adviseer gede ademhaling (buikademhaling, dr de neus in en dr de mnd uit). Denk aan ntspanningsefeningen. Schakel z.n. andere disciplines in bijv. fysitherapeut, maatschappelijk werk, psychlg. Zrg vr frisse lucht (ventilatie en vldende luchtvchtigheid). Beperk de vergang van warmte naar kude. Tracht inspanning te beperken (bed beneden in de kamer, huishudelijke hulp). Het gebruik van zuurstf is alleen geïndiceerd bij hypxie, hetgeen niet vaak vrkmt in de palliatieve fase. zuurstf kan echter een subjectieve verbetering geven. Dsis ca. 1-3 l/ min via catheter f bril. Medicamenteuze maatregelen mrfine: krtwerkend: 5 mg s.c., i.v. f raal m de 4 uur slw release: mg p.. 2 dd crticsterïden prednisne 1 dd mg f 1 dd 4-8 mg dexamethasn p.. bij angst, paniek: xazepam 1-4 dd 10 mg, lrazepam 1-3 dd 1 mg, diazepam 1-2 dd 2,5-10 mg bij taai sputum: vernevelen met acetylcysteïne 4-6 dd 400 mg met ventlin bij acute dyspne (verstikking) midazlam 5-10 mg i.v., i.m. f rectaal bij nbehandelbare dyspne: verweeg palliatieve sedatie 15. Euthanasie en hulp bij zelfdding Betekenis vr de patiënt Euthanasie is het dr een arts beëindigen van het leven van een ngeneeslijk zieke patiënt, die uitzichtls en ndraaglijk lijdt en welverwgen en vrijwillig m deze levensbeëindiging vraagt. Euthanasie is vr de patiënt, zijn naasten, de arts en andere betrkken zrgverleners een zeer ingrijpende gebeurtenis. Een gede cmmunicatie tussen alle betrkkenen ver de vraag m euthanasie, de beslissing, de vrbereiding en uitvering is van grt belang. Vr hulp bij zelfdding geldt het bvenstaande eveneens, met dit verschil dat de patiënt zelf het middel inneemt dat leidt tt het verlijden. In de nderstaande tekst kan dus in plaats van euthanasie k hulp bij zelfdding gelezen wrden. Niet nder het begrip euthanasie f hulp bij zelfdding vallen: 1. het p verzek van de patiënt achterwege laten van een reëel behandelingsalternatief. 2. het niet aanvangen f het staken van een in medisch pzicht zinlze handeling. het verlenen van hulp ter verlichting van het lijden en het sterven, waarbij verkrting van het leven niet het del is, maar wel het gevlg ervan kan zijn. In het hfdstuk Palliatieve sedatie wrdt hieraan verder aandacht besteed. Zrgvuldigheidseisen Hieraan met wrden vldaan bij het stellen van de indicatie en het uitveren van de euthanasie. Het betekent dat de arts: de vertuiging heeft gekregen dat er sprake is van een vrijwillig en welverwgen verzek van de patiënt. de vertuiging heeft gekregen dat er sprake is van uitzichtls en ndraaglijk lijden van de patiënt. de patiënt heeft vrgelicht ver de situatie waarin deze zich bevindt en ver diens vruitzichten. Met de patiënt tt de vertuiging is gekmen dat er vr de situatie waarin deze zich bevindt geen redelijke andere plssing is.

12 ten minste één andere, nafhankelijke arts heeft geraadpleegd, die de patiënt heeft gezien en schriftelijk zijn rdeel heeft gegeven ver de zrgvuldigheidseisen, bedeld in de nderdelen tt en met 4. de levensbeëindiging f hulp bij zelfdding medisch zrgvuldig uitvert en meldt aan de gemeentelijk lijkschuwer. 16. Existentiële crisis In de palliatieve fase van het ziekteprces kmt het levenseinde naderbij. Zdra dit tt het bewustzijn van de patiënt drdringt en hij zich dus realiseert dat sterven p krte termijn een reële mgelijkheid is, kan een existentiële crisis ntstaan. Dit is een testand van ntreddering waarin alles als negatief ervaren wrdt. Er is dan ng geen sprake van gewenning f acceptatie. Beleid Van de bij de palliatieve patiënt betrkken arts f verpleegkundige mag verwacht wrden dat hij f zij in staat is m: existentiële vragen te signaleren en bespreekbaar te maken ndersteuning te bieden bij existentiële vragen indien ndig dr te verwijzen 17. Geelzucht Bij geelzucht treedt er geleidelijk een geelkleuring p van de huid en het gwit, met daarbij dnkere urine en ntkleurde ntlasting. Dit kan leiden tt jeuk (zeer lastig te bestrijden) en sciaal islement. Algemene maatregelen Ga na f de rzaak behandelbaar is. Overleg z ndig met de behandelend specialist f cnsulent palliatieve zrg. Leg de patiënt uit he geelzucht wrdt verrzaakt en wat de gevlgen daarvan zijn (huid, gen, urine, ntlasting, jeuk). Tracht jeuk te verminderen (zie Richtlijn Jeuk). Medicamenteuze maatregelen Bij jeuk dr chlestase: naltrexn 1 dd 12,5-150 mg p.. (na vrbehandeling met nalxn s.c.) f parxetine 1 dd 20 mg p.. vlgens pbuwschema f ndansetrn 2 dd 8 mg p.. Parxetine wrdt in een pbuwschema gegeven ter vrkming van misselijkheid: dag 1 en 2: 1 dd 5 mg dag 3 en 4: 1 dd 10 mg daarna 1 dd 20 mg Bijznderheden Overweeg bij druk p de extrahepatische galwegen het laten plaatsen van een stent via ERCP f uitwendige drainage. Nadelen: verstpping van stent f infecties bij uitwendige drain. 18. Hartfalen Het syndrm hartfalen wrdt gedefinieerd als een pmpfunctiestrnis van het hart met daarbij behrende symptmen. De symptmen kunnen zeer uiteenlpend zijn dch in ieder geval zijn meheid en/f dyspne aanwezig.

13 Beleid en behandeling Mild tt matig hartfalen Start met diureticum (bij vchtretentie lisdiureticum, anders thiazidediureticum). Start ACE remmer f angtensinereceptrblkker (bij intlerantie vr ACE remmer). Start bètablkker, lage startdsis, per 2 weken phgen. Matig tt ernstig/prgressief hartfalen Cntrleer leefregels. Cntrleer reversibele rzaken vr hartfalen. Verhg diureticum. Start spirnlactn; kalium < 5,8 mml/l huden. Start digxine. Cmbineer thiazide- en lisdiureticum bij vervulling. Veg ARB te aan ACE remmer. Overweeg verleg implantatie biventriculaire pacemaker indien patiënt een redelijke levensverwachting heeft. Therapieresistent hartfalen Overweeg verleg met hartfalenverpleegkundige en/f cardilg. Overweeg ziekenhuispname en zrg daarbij vr een gede verdracht. Behandeling van dyspne: (aanpassing van) diuretica mrfine: 2 dd 20 mg slw release, evt. 12 mg/24 hr s.c. Zuurstf Behandeling van pijn: paracetaml, mrfine, clchicine bij jicht. Behandeling van cachexie c.q. malnutritie: cnsult diëtist Behandeling van klachten ver drst c.q. drge mnd: gede mndhygiëne aanpassing van medicatie behandeling van evt. schimmelinfectie: flucnazl 1 dd mg ged dagen Preventie/behandeling van decubitus: wisselligging (indien mgelijk) aanpassing matras Behandeling van depressie en angst: antidepressiva (m.n. SSRI s, bij vrkeur geen tricyclische atidepressiva) maak gevelens van angst bespreekbaar en crrigeer misvattingen hersenmetastasen 19. Hersenmetastasen Het ptreden van hersenmetastasen is één van de meest vrkmende neur-nclgische prblemen. Hersenmetastasen kunnen de kwaliteit van leven ernstig aantasten. Dit kan al het geval zijn bij een relatief kleine metastase. Een kleine metastase in de crtex geeft veel meer prblemen dan een even kleine metastase in lever f lngen. Beleid Bij enkelvudige f slitaire hersenmetastase: neurchirurgie f steretactische raditherapie, meestal gevlgd dr raditherapie van de gehele schedelinhud. Bij multipele hersenmetastasen: bij beperkt aantal hersenmetastasen (4 f minder), afmeting van de metastasen kleiner dan 3 cm: steretactische raditherapie (aantal en grtte staan p dit mment ter discussie) bij patiënten met >3 hersenmetastasen en/f diameter >3 cm, in klinisch gede cnditie (WHO perfrmance status 0, 1 f 2) en znder tekenen van prgressieve systemische ziekte: raditherapie van de schedelinhud

14 bij patiënten in slechte lichamelijke testand (WHO perfrmance status 3 f 4) en/f snel prgressieve systemische ziekte: uitsluitend symptmatische therapie, m.n. dexamethasn (zie verder) Bij hersenmetastasen van chemtherapie- (m.n. mammacarcinm, het kleincellig lngcarcinm f kiemceltumren) f hrmnaal gevelige tumren (mammacarcinm): systemische chemtherapie f hrmnale therapie verwegen. Bij klinische verschijnselen van hersenedeem: dexamethasn 1 dd 4 mg.bij patiënten met metastasen in de fssa psterir, bij een afsluitingshydrcefalus f bij verlaagd bewustzijn dr hge druk wrdt een dsering van 1 dd 16 mg gegeven. In ernstige situaties (massaal edeem, bstructie hydrcephalus, verlaagd bewustzijn en hersenstamdisfunctie): i.v. blus van 10 mg dexamethasn, gevlgd dr 1 dd 16 mg dexamethasn. Spradisch is meer dan 16 mg per dag ndig m inklemming te vrkmen. Bij een bstructie hydrcefalus het aanleggen van een drain verwegen. Anti-epilepticum (fenytïne, valprïnezuur f carbamazepine) uitsluitend na het ptreden van een insult. Langdurige insulten en status epilepticus cuperen met diazepam 5-10 mg rectile f i.v., clnazepam 0,5-2 mg i.v., lrazepam 0,5-2 mg i.v., zndig gevlgd dr fenytïne i.v. Bij hfdpijn: naast dexamethasn analgetica zals piïden. Als het duidelijk is dat de terminale fase is aangebrken en de patiënt geen medicatie meer per s tt zich kan nemen en k niet f nauwelijks meer aanspreekbaar is, kan verwgen wrden de dsering van dexamethasn geheel te staken. Mcht de patiënt tch nrustig f delirant wrden, dan wrden halperidl en/f benzdiazepines vrgeschreven (zie de Richtlijn Delier). Anti-epileptica wrden z lang mgelijk gegeven, tt de patiënt niet meer kan slikken. Op dat mment wrden de anti-epileptica gestaakt. Mchten er insulten ptreden, dan wrden deze met diazepam rectiles (10 mg) bestreden f midazlam mg i.v. f s.c. f met clnazepam buccaal; dsering van clnazepam: starten met 1-2 mg per dag, nderhudsdsering 2-4 mg per dag. 20. Hik Hik (singultus) is het herhaald, nwillekeurig en nregelmatig ptreden van een samentrekking van het middenrif (vaak eenzijdig, meestal links) en van de hulpademhalingsspieren, die leidt tt een pltselinge inspiratie en direct gevlgd wrdt dr een sluiting van de stembanden. Behandeling Bij krtdurende hik: niet-medicamenteuze behandeling (zie nder). Verdere behandeling alleen ndzakelijk bij persisterende hik. Behandeling van de rzaak: staken f wijzigen van medicatie behandeling van refluxesfagitis en gastritis m.b.v. prkinetica en maagzuurremmers behandeling van infecties (bijv. Candida-esfagitis, bacteriële faryngitis, subfrenisch abces) behandeling van nderliggende maligniteit (indien mgelijk) dexamethasn bij hersentumren f -metastasen met edeem crrectie van elektrlytstrnissen bij hyperventilatie: ademen in een zakje bij nierinsufficiëntie dr bstructie van de ureteren: stent f nefrstmiekatheter Niet-medicamenteuze symptmatische behandeling Bij krtdurende hik:

15 ademhalingmaneuvres prikkeling van neus en farynx prikkeling van de n. vagus vernevelen met fysilgisch zut rectale digitale massage bij maagdilatatie: evt. tijdelijk neussnde Bij chnische hik: Acupunctuur eenzijdige blkkade van de n. phrenicus Bij persisterende hik ndanks bvengenemde maatregelen: Eerste keuze: baclfen (bij maagdilatatie f refluxesfagitis in cmbinatie met prkinetica en maagzurremmers, anders als mntherapie): startdsis 3 dd 5 mg p.., p geleide van het effect p de hik iedere drie dagen verhgen met 5 mg driemaal per dag tt een maximum van 3 dd 25 mg p.. Bij ernstige nierfunctiestrnissen (kreatinineklaring ml/minuut) starten met 1dd 5 mg p.. en de dsis vervlgens aanpassen p geleide van effect en bijwerkingen. Alternatieven: gabapentine tt 3 dd 400 mg p.. (evt. in cmbinatie met baclfen) pregabalin 2 dd mg p.. (evt. in cmbinatie met baclfen) metclpramide 3 dd mg p.. nimdipine 1-2 mg i.v. f nifedipine Retard 2 dd mg p.. Eventueel: halperidl 1-3 dd 1-2 mg p.. f s.c. chlrprmazine 3-4 dd 25 mg supp. midazlam 5-10 mg s.c. amitriptyline 3 dd mg p.. valprïnezuur 2 dd 500 mg p.. carbamezepine 4 dd 200 mg p.. sertraline 1 dd mg p.. piracetam 3-4 dd 800 mg p Hypercalciemie Onder hypercalciëmie wrdt een verhging van de cncentratie van het geïniseerde calcium in het plasma f serum verstaan. Beleid Van de nderliggende rzaak (indien mgelijk) Vchttediening: 2-4 l 0,9% NaCl/24 uur tt nrmalisering van serumcalcium Bij ziekte van Kahler (multipel myelm) f maligne lymfmen: Prednisln 60 mg d.d. f dexamethasn 8 mg dd.. Bij andere maligniteiten: keuze: Zledrninezuur 4 mg in 15 minuten i.v. (eenmalig) Alternatieven: pamidrnaat (APD) 90 mg in 2 uur i.v. (eenmalig) Argumenten vr pamidrninezuur: langdurige ervaring, lage ksten ibandrninezuur 4 mg in een uur i.v. (eenmalig) Bij levensbedreigende hypercalciëmie (geïniseerd calcium > 2 mml/l f ernstige cardiale f neurlgische verschijnselen) één van bvengenemde middelen cmbineren met calcitnine 400 IE/24 uur i.v. Bij nvldende reactie f snel recidief: Zledrninezuur 8 mg in 15 minuten i.v. (eenmalig).

16 22. Ileus Onder een ileus wrdt verstaan een verminderde tt pgeheven passage van de dunne f dikke darm. Deze kan het gevlg zijn van een gedeeltelijke f ttale afsluiting p één f meerdere plaatsen (mechanische ileus), een verminderde f pgeheven mtiliteit (paralytische ileus) f een cmbinatie van beide mechanismen. Beleid Bij een acute presentatie: rectaal laxeren (m.n. bij verdenking p fecale impactie) bij fecale impactie t.g.v. piïden: evt. methylnaltrexn 5 mg s.c. staken f wijzigen (indien ndzakelijk en mgelijk) van bstiperende medicatie (piïden, middelen met antichlinerge werking bij braken en/f intentie tt peratie: (tijdelijke) maagheveling via neussnde evt. Niets per s en parenterale vchttediening bestrijding van pijn en misselijkheid bij ascites: punctie verweeg dexamethasn 1 dd 8 mg s.c. f i.v. ged. 5 dagen, daarna afbuwen en z mgelijk staken besluitvrming ver het te vlgen beleid (z ndig in verleg met gastr-enterlg en chirurg), mede aan de hand van eventuele diagnstiek Bij lkale bstructie pylrdudenaal f clrectaal: stentplaatsing (als vrbereiding p peratie f als permanente plssing) Bij variumcarcinm: verweeg chemtherapie (al dan niet na peratie) indien patiënte niet (recent) eerder hiermee behandeld is Indien binnen uur geen verbetering ptreedt: maak afweging van argumenten vr en tegen peratie Indien vr chirurgie wrdt gekzen: lapartmie en handelen naar bevindingen (resectie en reanastmse, bypass, aanleggen van ilestma f clstma, adhaesilysis f bij pen buik afzien van verder chirurgisch ingrijpen) Indien vr cnservatieve behandeling wrdt gekzen: berdeel f parenterale vchttediening (indien reeds gestart) gestaakt kan wrden bij sterke prductie van maaghevel f bij heftig braken: prefbehandeling met ctretide 3 dd micrgram f micrgram/24 uur s.c. f i.v. Bij gebleken effect evt. vergaan p lanretide 30 mg i.m. m de 2 weken indien geen effect na 48 uur: ctretide staken en start metclpramide (startdsis 40 mg/24 uur, alleen bij partiële bstructie) f halperidl (2-4 mg/24 uur) intermitterend f cntinu s.c. f i.v. bij persisterend en hinderlijk braken: verweeg cntinue maaghevel d.m.v. neussnde (bij levensverwachting <4 weken) f (indien technisch mgelijk) PEG-katheter (bij levensverwachting > 4 weken) bij kliekachtige buikpijn: butylscplamine intermitterend f cntinu s.c. f i.v. (startdsis 40 mg/24 uur, evt. phgen tt 120 mg/24 uur) bij nvldende reactie p butylscplamine en/f cntinue buikpijn: mrfine intermitterend f cntinu s.c. (startdsis bij piïd-naïeve patiënt 20 mg/24 uur); alternatief: fentanyl transdermaal (startdsis 12 μg/uur bij piïd-naïeve patiënt)

17 23. Jeuk Onder jeuk wrdt een nplezierig gevel verstaan, dat aanzet tt krabben. Bij primaire f idipathische jeuk is er sprake van jeuk znder aanwijsbare rzaak. Bij secundaire jeuk treedt jeuk p als gevlg van een dermatlgische f niet-dermatlgische aandening. Beleid en behandeling Indien mgelijk: behandeling van de nderliggende rzaak aanpassen van medicatie behandeling van infectie pheffen van galgangbstructie chemtherapie (b.v. bij maligne lymfm) raditherapie bij (b.v. bij ziekte van Hdgkin f prstaatcarcinm) antidepressiva bij depressie Niet-medicamenteuze symptmatische behandeling (lkaal en algemeen): gede verzrging van de huid vrkmen van huidirritatie aandacht vr geestelijk welbevinden. Medicamenteuze symptmatische behandeling Lcale behandeling: indifferent emlliens, evt. met teveging van levmenthl en/f ureum crticsterïden bij eczemateuze huidafwijkingen desinfectantia en lkale tediening van antimyctica f fusidinezuur bij resp.schimmel- f bacteriële infecties Systemische behandeling (met name bij neurpathische en neurgene jeuk): bij jeuk dr chlestase: 1. Naltrexn 1 dd12,5-150 mg (na vrbehandeling met nalxn) 2. Parxetine 1 dd 20 mg 3. Ondansetrn 2 dd 8 mg bij jeuk dr de ziekte van Hdgkin: 1. Prednisn 2 dd mg 2. Cimetidine 4 dd mg3. Mirtazapine 1 dd mg bij jeuk dr plycythaemia vera: Acetylsalicylzuur 1 dd 300 mg 2. Parxetine 1 dd 20 mg bij jeuk bij slide tumren: 1. Parxetine 1 dd 20 mg 2. Mirtazepine 1 dd mg Parxetine + mirtazepine bij jeuk bij gebruik van piïden: ndansetrn 2 dd 8 mg bij jeuk dr andere rzaken f jeuk niet reagerend p andere middelen: parxetine 1 dd 20 mg, bij nvldende effect mirtazepine 1 dd mg tevegen. 24. Klachten van de Mnd Bij patiënten in de palliatieve fase kunnen dr de ziekte en/f de behandeling veranderingen in de mnd ptreden. Deze veranderingen geven klachten die grte invled kun nen hebben p de kwaliteit van leven. Ze kunnen leiden tt veranderingen in de vedingstestand van de patiënt en prblemen verrzaken met intimiteit en sciale cntacten. Zals: xerstmie (drge mnd), halitsis (slechte adem), smaakstrnissen, stmatitis (ntsteking van het slijmvlies van de mnd), infecties van de mndhlte, pijn in de mnd

18 Integrale benadering: vrlichting en ndersteunende zrg Mndverzrging Zelfstandige patient ippenverzrging mndspelen petsen van tanden en kiezen petsen van de kaakwallen reinigen van de tng interdentaal reinigen prthese-nderhud Niet zelfstandige patient is een stappenplan vr aanwezig! Xerstmie Xerstmie is het gevel van een drge mnd, meestal (maar niet altijd) verrzaakt dr een af name van de speekselprductie. Behandeling van de nderliggende rzaak: Indien mgelijk met de rzaak van de xerstmie behandeld wrden. Mgelijke pties zijn: behandelen van infecties wijziging f staken van medicatie. In veel gevallen is dit echter niet mgelijk en meten de klachten symptmatisch bestreden wrden. Niet-medicamenteuze symptmatische behandeling Mndverzrging Algemeen deel en aanvullingen in richtlijn Stimulatie van de speekselprductie Stimulatie van de speekselprductie Medicamenteuze symptmatische behandeling: pilcarpine 3 dd 5 mg p.. Halitsis Onder halitsis f fetr ex re wrdt een stinkende adem verstaan. Behandeling van de nderliggende rzaak staken van het gebruik van rzakelijke medica menten, vedings middelen, alchl en/f tabak behandeling van infecties van de mndhlte antibitica bij infecties, abcessen, fistels en bacteriële vergrei bij halitsis ten gevlge van tumringrei in de mnd, keel f esphagus en een secundaire anaërbe infectie behandeling met metrnidazl 3 dd 500 mg p.. f clindamycine 4 dd 150 mg p.. verwegen ndien mgelijk bstructie maag-darmkanaal p hef fen bij stase van de maag: metclpramide 3-4 dd mg p.. f dmperidn 3-4 dd mg p.. bij pberen, prispingen: dimeticn 4 dd mg p.. f z ndig een maagsnde bij cariës: verwijzing naar de tandarts Niet-medicamenteuze symptmatische behandeling: Mndverzrging (zie algemeen deel). Eventueel kan een grgelmiddel f mndspray met chlrhexidine, cetylpridiniumchlride en zinklactaat (Halita ) gebruikt wrden. Smaakstrnissen Beleid en behandeling Behandeling van de nderliggende rzaak: verandering van medicatie, behandeling van

19 infecties van de mndhlte Niet-medicamenteuze symptmatische behandeling: mndverzrging (zie algemeen deel), staken van rken, verwijderen van als naangenaam ervaren etensgeuren, sterk ruikende planten en blemen, kffie, parfum, sigaren- en sigarettenrk., cnsult lgpedie vr reukrevalidatie na laryngectmie, vedingsadviezen: extra aandacht besteden aan de geur en de smaak van de veding, zndig de smaak van het eten versterken dr bijvrbeeld extra kruiden. Zrgdragen dat de veding er smakelijk uit ziet verweeg een cnsult van de diëtist Medicamenteuze symptmatische behandeling Behandeling met zinksulfaatdrank FNA 3 dd 20 ml = 3 dd 200 mg p.. kan wrden verwgen. Stmatitis is een ntsteking van het mndslijmvlies. Preventie Zie algemeen deel. Behandeling van de nderliggende rzaak behandeling van primaire f secundaire infecties van de mndhlte (zie Infecties van de mndhlte ) bij stmatitis aphthsa: aften aanstippen met zilvernitraat behandeling van drge mnd (zie Xerstmie ) Niet-medicamenteuze symptmatische behandeling Mndverzrging Zie algemeen deel. Spel met 20 ml zutplssing (zie algemeen deel) minimaal 4 maal per dag minimaal 20 secnden dr de mnd laten gaan N.B. Het spelen met een chlrhexidine 0,12%-plssing heeft geen tegevegde waarde. Een Cchrane review liet geen meerwaarde van chlrhexidine zien t..v. placeb. Bvendien kan chlrhexidine een bruine aanslag geven p de tanden en kiezen. Pijnbestrijding Zie nder Pijn in de mnd. Vedingsadviezen Zie nder Xerstmie en Pijn in de mnd. Een cnsult van de diëtist kan zinvl zijn. Infecties Infecties van de slijmvliezen van de mndhlte treden p dr lkale veranderingen van de slijmvliezen f dr systemische factren, zals diabetes mellitus f gebruik van be paal de medicamenten. Bij infecties in de mnd kan nderscheid gemaakt wr den tussen infecties dr schimmels, bacteriën f virussen. Behandeling van de rzaak Schimmelinfecties De vrkeur gaat uit naar systemische therapie. De eerste keuze is flucnazl 1 dd 50 mg p.. gedurende 7 dagen. Bij ver denking p uitbreiding naar de slkdarm wrdt de dsis verhgd tt 1 dd 150 mg p.. gedurende 14 dagen. Bij nvldende reactie na 1 week kan ketcnazl 1 dd 200 mg p.. gedurende 7 dagen wrden verwgen; Bij uitbreiding naar de slkdarm wrdt 1 dd 400 mg gedurende 14 dagen gegeven. Virusinfectie Bij herpes labialis: Aklip zinksulfaatgel. NB Onderzek heeft uitgewezen dat aciclvir crème niet werkzaam is. Bij herpes stmatitis: aciclvir 5 dd 200 mg p.. f valaciclvir 3 dd 1000 mg p.. gedurende 7 dagen. Niet medicamenteuze symptmatische behandeling Mndverzrging Zie algemeen deel. N.B. Het spelen met een chlrhexidine 0,12%-plssing heeft geen tegevegde waarde. Een Cchrane review liet geen meerwaarde van chlrhexidine

20 zien t..v. placeb. Bvendien kan chlrhexidine een bruine aanslag geven p de tanden en kiezen. Pijn Patiënten kunnen klagen ver pijn en/f een branderig gevel in de mnd. Deze klachten kunnen spntaan ptreden f alleen bij eten, drinken (met name bij warm eten f drinken), tanden petsen e.d. Het kan leiden tt belemmeringen m te eten, te drinken en te praten. Behandeling van de nderliggende rzaak Indien mgelijk met de rzaak behandeld en/f weggenmen wrden. Niet-medicamenteuze symptmatische behandeling De symptmatische behandeling bestaat uit: mndverzrging (zie algemeen deel) spel met 20 ml zutplssing (zie algemeen deel) minimaal 4 maal per dag, minimaal 20 secnden dr de mnd laten gaan aanpassing van de veding: pletten met citrusfruit(sappen), sterk gekruid, extreem warm f drg en hard eten bij vrkeur lauwe f kude veding aanbieden Medicamenteuze symptmatische behandeling systemische pijnstilling: paracetaml en/f piïden (zie Richtlijn pijn) plaatselijke pijnstilling: bij branderig gevel in de mnd en keel: sucralfaat-suspensie 4-6 dd1 g in de mnd spelen en drslikken (m.n. bij mucsitis t.g.v. raditherapie) mndspeling met mrfine 2/ 15 ml gedurende 2 minuten, m de 3 uur Vr meer infrmatie ver de bereiding kan cntact wrden pgenmen met de aptheek van het TweeSteden Ziekenhuis te Tilburg (M.M.P.M. Jansen, ziekenhuisaptheker-klinisch farmaclg, tel , b.g.g ). 25. Krts Onder krts verstaan we een verhging van de lichaamstemperatuur tt bven de 38 C (rectaal gemeten). Krts kan gepaard gaan met kude rillingen, zweten, warmtegevel, lage bleddruk, versnelde pls en ademhaling, vermeidheid en gevel van ernstig ziek zijn. Bij krts heeft de temperatuur vaak een glvend f piekend verlp. Bvengenemde verschijnselen treden met name p in de peride dat er een sterke stijging f daling van de lichaamstemperatuur ptreedt. Beleid en Behandeling van de rzaak behandeling van de nderliggende ziekte aanpassing van de medicatie staken van tediening van bled f bledprducten behandeling van infectie, trmbse/lngemblie f graft versus hstreactie Niet-medicamenteus: maatregelen ter verwarming (bij plpende temperatuur) f juist verkeling (bij hge temperatuur) zrg vr vldende inname van vcht Medicamenteus: Paracetaml (2-)4 dd 1000 mg p.. f rectaal NSAID: diclfenac (2-)3 dd 25 mg p.. f rectaal, naprxen (2-)3 dd 250 mg p.. f rectaal,ibuprfen (2-)3 dd mg p.., z ndig met maagbescherming

Protocol behandeling paracetamol intoxicatie

Protocol behandeling paracetamol intoxicatie Prtcl behandeling paracetaml intxicatie 1.Therapie Acute intxicatie: Indien patiënt in cma is: intuberen Extracrprele eliminatie: niet aanbevlen 1-2 uur na inname: maagspeling ng zinvl 4-6 uur na inname:

Nadere informatie

Oncologisch Centrum MCH-Bronovo en Groene Hart Ziekenhuis. Uw Zorgplan. Longoperatie. Informatie voor patiënten

Oncologisch Centrum MCH-Bronovo en Groene Hart Ziekenhuis. Uw Zorgplan. Longoperatie. Informatie voor patiënten Onclgisch Centrum MCH-Brnv en Grene Hart Ziekenhuis Uw Zrgplan Lngperatie Infrmatie vr patiënten Inleiding U bent pgenmen vr een lngperatie. In het zrgplan leest u ver het verlp van de zrg rndm uw peratie.

Nadere informatie

De aandachtspuntenlijst

De aandachtspuntenlijst De aandachtspuntenlijst Wat is de aandachtspuntenlijst? De aandachtspuntenlijst is een verzicht van nderwerpen die aan de rde kunnen kmen tijdens een afspraak met de neurlg. Onderwerpen waarver u meer

Nadere informatie

Bijsluiter: Informatie voor de patiënt. Forlax 10g, poeder voor drank in sachet. Macrogol 4000

Bijsluiter: Informatie voor de patiënt. Forlax 10g, poeder voor drank in sachet. Macrogol 4000 Bijsluiter: Infrmatie vr de patiënt Frlax 10g, peder vr drank in sachet Macrgl 4000 Lees ged de hele bijsluiter vrdat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke infrmatie in vr u. Gebruik

Nadere informatie

Informatie voor stagiaires & studenten,afdeling 4

Informatie voor stagiaires & studenten,afdeling 4 Infrmatie vr stagiaires & studenten,afdeling 4 Welkm p afdeling 4 Binnenkrt ga je stage lpen f werken p afdeling interne geneeskunde. Dr middel van nderstaande infrmatie willen we je infrmeren ver de gang

Nadere informatie

DIABETES BIJ DE HOND EN DE KAT

DIABETES BIJ DE HOND EN DE KAT Dierenartsenpraktijk Akuut Leuvensesteenweg 355 3070 Krtenberg 0475/581.563 www.akuut.be inf@akuut.be DIABETES BIJ DE HOND EN DE KAT Mijn hnd/kat heeft diabetes mellitus... Wat is diabetes mellitus? Bij

Nadere informatie

Agressie bij dementie, hoe hier mee om te gaan

Agressie bij dementie, hoe hier mee om te gaan Agressie bij dementie, he hier mee m te gaan Agressie is een svrm welke vrtkmt uit een emtie. Het is zichtbaar, de emtie er achter is vaak meilijk te peilen bij cliënten met dementie en daarm wrdt het

Nadere informatie

Kwaliteitscriteria voor de zorg, vanuit het perspectief van mensen met longkanker

Kwaliteitscriteria voor de zorg, vanuit het perspectief van mensen met longkanker Kwaliteitscriteria vr de zrg, vanuit het perspectief van mensen met lngkanker Lngkanker Nederland, dé patiëntenrganisatie vr lngkankerpatiënten in Nederland en de België, heeft met ndersteuning vanuit

Nadere informatie

Pijncentrum. Behandeling van het Carpaal Tunnel Syndroom (CTS)

Pijncentrum. Behandeling van het Carpaal Tunnel Syndroom (CTS) Pijncentrum Behandeling van het Carpaal Tunnel Syndrm (CTS) Inleiding Op het pijncentrum is met u besprken dat uw pijnklachten van het Carpaal Tunnel Syndrm (CTS) behandeld gaan wrden dr middel van een

Nadere informatie

Transmuraal overdrachtdossier voor de transmurale zorgvrager.

Transmuraal overdrachtdossier voor de transmurale zorgvrager. Transmuraal verdrachtdssier vr de transmurale zrgvrager. Algemene gegevens: Naam zrgvrager: Achternaam Gebrtedatum: Gebrteplaats: Adres: Pstcde/wnplaats: Sciale anamnese; Burgelijke staat: Ongehuwd Gehuwd

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS Bijsluiter 1/7 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS,,, Lees ged de hele bijsluiter vrdat u dit geneesmiddel gaat gebruiken. - Bewaar deze bijsluiter. Misschien heeft u hem later weer ndig. - Heeft u

Nadere informatie

ABVD. Uw arts heeft u een ABVD-chemotherapie voorgeschreven in het kader van de behandeling van Hodgkin lymfoma.

ABVD. Uw arts heeft u een ABVD-chemotherapie voorgeschreven in het kader van de behandeling van Hodgkin lymfoma. Uw arts heeft u een -chemtherapie vrgeschreven in het kader van de behandeling van Hdgkin lymfma. Wat is? is een cmbinatie van vier verschillende geneesmiddelen: dxrubicine (merknaam: Adriamycine ), blemycine,

Nadere informatie

4.1. Therapeutische indicaties

4.1. Therapeutische indicaties 1. NAAM VAN HET GENEESMIDDEL Sfta-Man 45% / 18%, plssing vr cutaan gebruik. 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING 100 ml plssing bevatten: Ethanl 96 %, 47,90 g Prpylalchl 18,00 g. Vr de vlledige

Nadere informatie

MET ONTSLAG! Ontslaginformatie voor neurologie/neurochirurgie patiënten

MET ONTSLAG! Ontslaginformatie voor neurologie/neurochirurgie patiënten MET ONTSLAG! Ontslaginfrmatie vr neurlgie/neurchirurgie patiënten Het ntslag U bent pgenmen p de afdeling neurlgie/neurchirurgie en u mag met ntslag. Wij hebben de meest gestelde vragen met betrekking

Nadere informatie

Pemfigoïd patiënteninformatie over auto-immuunblaarziekten

Pemfigoïd patiënteninformatie over auto-immuunblaarziekten Pemfigïd patiënteninfrmatie ver aut-immuunblaarziekten Bulleus pemfigïd Lineaire IgA dermatse Slijmvliespemfigïd Epidermlysis bullsa acquisita Een aut-immuunziekte Het immuunsysteem van het lichaam beschermt,

Nadere informatie

DE BEHANDELING VAN BEWEGINGSPROBLEMEN BIJ DE HOND. Cauda Equina Syndroom*

DE BEHANDELING VAN BEWEGINGSPROBLEMEN BIJ DE HOND. Cauda Equina Syndroom* Een andere kijk p DE BEHANDELING VAN BEWEGINGSPROBLEMEN BIJ DE HOND Deel 1: Cauda Equina Syndrm* Atj Westerhuis, dierenarts WHG Westerhuis Kliniek vr Gezelschapsdieren, Dalwagen 29c, 6669 CA Ddewaard Telefn:

Nadere informatie

Protocol bij het overlijden van een gezinslid van een leerling

Protocol bij het overlijden van een gezinslid van een leerling Prtcl bij het verlijden van een gezinslid van een leerling Algemeen: Er wrden geen mededelingen aan de pers gedaan. Het lcatie aanspreekpunt f de directeur meldt alleen dat nze 1 ste zrg de nabestaanden

Nadere informatie

Kerntaken. Referentiekader. Opmerking. Verzorgende/zorgkundige

Kerntaken. Referentiekader. Opmerking. Verzorgende/zorgkundige DBSO-pleidingskaarten 9 september 2010 Verzrgende/zrgkundige Kerntaken De verzrgende/zrgkundige staat de verpleegkundige bij p het vlak van zrgverlening. Hij/zij werkt binnen een gestructureerde equipe

Nadere informatie

Kenniscentrum en ASS. Achtergrond

Kenniscentrum en ASS. Achtergrond Kenniscentrum en ASS Bij hulpvragen die betrekking hebben p ASS (strnissen in het autistisch spectrum) gaan we in het Kenniscentrum uit van de mschrijving van de DSM IV. In de DSM IV wrdt een aantal strnissen

Nadere informatie

Meldcode bij een vermoeden van kindermishandeling voor scheidingsbegeleiders [versie 28-04-2009]

Meldcode bij een vermoeden van kindermishandeling voor scheidingsbegeleiders [versie 28-04-2009] 1 Algemeen Meldcde bij een vermeden van kindermishandeling vr scheidingsbegeleiders [versie 28-04-2009] 1.1 Iedere ScS Scheidingsspecialist, ScS Zandkasteelcach, ScS OKEE-cach, hierna te nemen scheidingsbegeleider,

Nadere informatie

Anamneseformulier Gezondheidstest

Anamneseformulier Gezondheidstest Anamnesefrmulier Gezndheidstest LET OP: Vr de kwaliteit van de gezndheidstest is het van belang m het anamnesefrmulier vlledig en naar waarheid in te vullen. Het is mgelijk m meerdere antwrden in te vullen.

Nadere informatie

Differentiaal-diagnostiek en comorbiditeit van ADHD bij volwassenen

Differentiaal-diagnostiek en comorbiditeit van ADHD bij volwassenen Differentiaal-diagnstiek en cmrbiditeit van ADHD bij vlwassenen Eenvudig en tch cmplex!? Dminique Walschaerts Anekdte Enkele fascinerende misverstanden rnd mijn takenpakket. 1. Aah jij werkt rnd ADHD.

Nadere informatie

BESTRALING BIJ BORSTKANKER

BESTRALING BIJ BORSTKANKER BESTRALING BIJ BORSTKANKER Van uw arts hebt u vernmen dat een bestraling ndzakelijk is in het kader van uw behandeling vr brstkanker. In deze brchure vindt u een aantal nuttige adviezen die u kunnen helpen

Nadere informatie

Unicondylaire ( halve ) knieprothese

Unicondylaire ( halve ) knieprothese Unicndylaire ( halve ) knieprthese Unicndylaire ( halve ) knieprthese Anatmie van het kniegewricht Het kniegewricht wrdt mslten dr het kapsel. De binnenbekleding van het kapsel prduceert gewrichtsvcht.

Nadere informatie

BESTRALING BIJ HOOFD- EN HALSTUMOREN

BESTRALING BIJ HOOFD- EN HALSTUMOREN BESTRALING BIJ HOOFD- EN HALSTUMOREN Van uw arts hebt u vernmen dat een bestraling ndzakelijk is in het kader van uw behandeling vr een tumr van het hfd- en halsgebied. In deze brchure vindt u een aantal

Nadere informatie

1. Hoe bent u bij het Neurologie Centrum Amsterdam terecht gekomen? o Via de huisarts. namelijk, o Via de apotheek

1. Hoe bent u bij het Neurologie Centrum Amsterdam terecht gekomen? o Via de huisarts. namelijk, o Via de apotheek E.G.M. Cuturier en N. Vlam, neurlgen Berhaave medisch centrum Dintelstraat 60, 1078VV Amsterdam 020 30 500 51 Intake Neurlgie Centrum Amsterdam Naam: m/v Vrletter(s): Adres: Pstcde & Wnplaats Gebrtedatum:

Nadere informatie

Criteria Plusklassen Samenwerkingsverband WSNS Kop van Noord-Holland

Criteria Plusklassen Samenwerkingsverband WSNS Kop van Noord-Holland Criteria Plusklassen Samenwerkingsverband WSNS Kp van Nrd-Hlland Er is sprake van hgbegaafdheid, blijkens uit: Een ttale intelligentie gelijk f hger dan 130 N.B.: bij een intelligentienderzek wrdt nrmaliter

Nadere informatie

PROTOCOL bij OVERLIJDEN

PROTOCOL bij OVERLIJDEN PROTOCOL bij OVERLIJDEN Vetbalvereniging Lenermark Lnapark 5 7371 EH Lenen Gld Tel.: 055-5051656 Versie: 27 augustus 2015 1 / 9 1. Inleiding Het prtcl 'Bij verlijden' treedt na vaststelling van het bestuur

Nadere informatie

Zijn in de aanvraag bijlagen genoemd en zijn die bijgevoegd? Zo ja, welke? Nummer desgewenst de bijlagen.

Zijn in de aanvraag bijlagen genoemd en zijn die bijgevoegd? Zo ja, welke? Nummer desgewenst de bijlagen. Checklist berdeling adviesaanvraag 1. De adviesaanvraag Heeft de r een adviesaanvraag gehad? Let p: een rapprt is in principe geen adviesaanvraag. Met een adviesaanvraag wrdt bedeld: het dr de ndernemer

Nadere informatie

BESTRALING BIJ GYNAECOLOGISCHE TUMOREN

BESTRALING BIJ GYNAECOLOGISCHE TUMOREN BESTRALING BIJ GYNAECOLOGISCHE TUMOREN Van uw arts hebt u vernmen dat een bestraling p het bekken ndzakelijk is in het kader van uw behandeling vr een gynaeclgische tumr (kanker van de baarmeder(hals),

Nadere informatie

Richtlijn Kolven bij de à terme pasgeborene

Richtlijn Kolven bij de à terme pasgeborene Richtlijn Klven bij de à terme pasgebrene Juli 2012 Reginale Brstvedingswerkgrep Eindhven e.. Wanneer starten met klven He Afbuwen van klven Als een kind echt niet aan de brst wil drinken. Eerste 24 uur

Nadere informatie

depressie wat kun je doen als iemand in je omgeving een depressie heeft?

depressie wat kun je doen als iemand in je omgeving een depressie heeft? depressie raakt iedereen wat kun je den als iemand in je mgeving een depressie heeft? INHOUD Inleiding 4 De Depressie Vereniging 5 Tips vr naasten van mensen met een depressie 6 Het prbleem erkennen 6

Nadere informatie

Beschermd Wonen met een pgb onder verantwoordelijkheid van gemeenten

Beschermd Wonen met een pgb onder verantwoordelijkheid van gemeenten Beschermd Wnen met een pgb nder verantwrdelijkheid van gemeenten Een factsheet vr cliënten, cliëntvertegenwrdigers en familievertegenwrdigers 1 februari 2016 Sinds 1 januari 2015 valt Beschermd Wnen (vrheen

Nadere informatie

Acne (jeugdpuistjes) Welke factoren zijn van invloed op de ernst van de acne?

Acne (jeugdpuistjes) Welke factoren zijn van invloed op de ernst van de acne? Acne (jeugdpuistjes) Wat is het? Acne is een van de meest algemeen vrkmende aandeningen bij de mens. Het is een ntstekingsziekte van de talgklieren van de huid. Iedereen heeft er in meer f mindere mate

Nadere informatie

Cliëntprofielen sector visueel 2015

Cliëntprofielen sector visueel 2015 Cliëntprfielen sectr visueel 2015 Nr Naam prfiel Aard en mvang *) Lptijd 0 Infrmatie, advies & Vrlichting Betreft specifieke functie, niet p individuele cliënt/hulpvraag gericht, delgrep, infrmatie, advies

Nadere informatie

HITTEGOLVEN EN OZONPIEKEN

HITTEGOLVEN EN OZONPIEKEN / infrmatiebrchure HITTEGOLVEN EN OZONPIEKEN Infrmatie bestemd vr gezndheids- en welzijnswerkers werkzaam met bejaarden 3.05.2016 Hitteglven en znpieken - Infrmatie bestemd vr gezndheids- en welzijnswerkers

Nadere informatie

PET/CT scan met koolhydraatarm dieet

PET/CT scan met koolhydraatarm dieet PET/CT scan met klhydraatarm dieet H14.025-01 Inhudspgave Inhudspgave... 1 Inleiding... 2 Wat is een PET/CT-scan?... 2 He bereidt u zich vr p het nderzek?... 3 Wat mag u drinken?... 3 Wat mag u eten?...

Nadere informatie

FORMULIER CONCRETISERING BEGINSITUATIE EN OPVOLGING

FORMULIER CONCRETISERING BEGINSITUATIE EN OPVOLGING FORMULIER CONCRETISERING BEGINSITUATIE EN OPVOLGING berepsspecifieke attitudes kennis en inzichten berepsspecifieke sciale en cmmunicatieve vaardigheden berepsspecifieke technische vaardigheden Naam student:

Nadere informatie

Functie-eisen coördinatoren

Functie-eisen coördinatoren Functie-eisen cördinatren Psitinering De beide cördinatren hebben de leiding van de rganisatie. De vrijwilligers zijn de spil in de rganisatie. Functieniveau De stichting Hspice Zwlle heeft gekzen vr 2

Nadere informatie

Metacognitieve Therapie

Metacognitieve Therapie Metacgnitieve Therapie MODULE 10: TERUGVALPREVENTIE 10.1 terugvalpreventie 10.2 Psychse/schizfrenie: diagnse f stigma? Het begrip psychse, respectievelijk schizfrenie, wekt bij veel mensen een verkeerde

Nadere informatie

VOEL OOK DE MAGIE VAN KINDEROPVANG EN NATUUR!

VOEL OOK DE MAGIE VAN KINDEROPVANG EN NATUUR! Ontwikkeling van kinderen, stagnatie van de ntwikkeling en drverwijzen Wij prberen er vr te zrgen dat kinderen zich bij nze pvang plezierig velen en zich kunnen ntwikkelen. Om te kunnen berdelen f dit

Nadere informatie

BESTRALING BIJ RECTALE EN ANALE TUMOREN

BESTRALING BIJ RECTALE EN ANALE TUMOREN BESTRALING BIJ RECTALE EN ANALE TUMOREN Van uw arts hebt u vernmen dat een bestraling p het bekken ndzakelijk is in het kader van uw behandeling vr een rectale f anale tumr (kanker van de endeldarm f het

Nadere informatie

Handreiking functionerings- en beoordelingsgesprekken griffiers

Handreiking functionerings- en beoordelingsgesprekken griffiers Handreiking functinerings- en berdelingsgesprekken griffiers September 2014 Functineringsgesprek Als de griffier is aangesteld, is het verstandig m met elkaar te blijven reflecteren p het functineren.

Nadere informatie

Katholieke en Openbare Scholen. voor Praktijkonderwijs. Medicijnbeleid

Katholieke en Openbare Scholen. voor Praktijkonderwijs. Medicijnbeleid Kathlieke en Openbare Schlen vr Praktijknderwijs Medicijnbeleid 1. Inleiding De Kathlieke en Openbare Schl vr Praktijknderwijs bieden passend nderwijs aan vr het praktijknderwijs geïndiceerde leerlingen

Nadere informatie

Lithium en de bipolaire stoornis

Lithium en de bipolaire stoornis Lithium en de biplaire strnis Plikliniek Hfddrp, Academische zrglijn biplair Inleiding Lithium, dat behrt tt de grep stemmingsstabilisatren, vrmt met het meeste bewijs vr effectiviteit, ng steeds de basis

Nadere informatie

Inleiding. Het gipsverband

Inleiding. Het gipsverband Gipsverbanden 2 Inleiding U heeft p de afdeling Spedeisende Hulp f p de gipskamer een (kunststf) gipsverband gekregen. Deze flder infrmeert u he u hiermee m met gaan; waar u rekening mee met huden bij

Nadere informatie

Individuele gezondheidszorg

Individuele gezondheidszorg 3 Pedaggisch beleid 1g individuele gezndheidszrg 1 van 5 Individuele gezndheidszrg wet BIG: bijzndere handelingen individuele gezndheidszrg Binnen ns kinderdagverblijf hebben we het beleid dat kinderen

Nadere informatie

BETER IN BEDRIJF. Voel je Beter in Bedrijf! Uw organisatie Beter in Bedrijf. Verzuimbegeleiding & Arboadvies

BETER IN BEDRIJF. Voel je Beter in Bedrijf! Uw organisatie Beter in Bedrijf. Verzuimbegeleiding & Arboadvies BETER IN BEDRIJF Vel je Beter in Bedrijf! Uw rganisatie Beter in Bedrijf Verzuimbegeleiding & Arbadvies Beter in Bedrijf levert, naast reguliere arbdienstverlening, vral maatwerk in verzuimbegeleiding

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Kruidvat Ibuprofen Liquid Caps 400 mg, capsules, zacht. Ibuprofen

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Kruidvat Ibuprofen Liquid Caps 400 mg, capsules, zacht. Ibuprofen BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Kruidvat Ibuprfen Liquid Caps 400 mg, capsules, zacht Vr gebruik bij vlwassenen en adlescenten van 40 kg f zwaarder (12 jaar f uder) Ibuprfen Lees ged de hele bijsluiter

Nadere informatie

Een natuurlijk proces

Een natuurlijk proces Ik vel het weer. Het is er weer. Sms even, dan de hele tijd. Ik wil je niet kwetsen. Ik wil het niet weer zeggen, maar het is er weer. (Gijs Hrvers) Overprikkeling Veel mensen met autisme hebben gede intellectuele

Nadere informatie

Pedagogische Civil Society

Pedagogische Civil Society Pedaggische Civil Sciety Nieuwkmer in het cntinuüm van pvedndersteuning? 4 juni 2010 Drs. Cécile Winkelman Irene Sies, MSc Welkm Drs. Cécile Winkelman Irene Sies, MSc Werkzaam bij SO&T: kwaliteit in Opveden

Nadere informatie

PS in NL: bij 12,3% van de patiënten in de stervensfase toegepast

PS in NL: bij 12,3% van de patiënten in de stervensfase toegepast Palliatieve sedatie 12 november 2012 Carla Juffermans,kaderhuisarts PZ Palliatieve sedatie Proportionele toepassing van sedativa in de laatste levensfase om ondraaglijke klachten te bestrijden, waarvoor

Nadere informatie

Carotisoperatie (C.E.A.)

Carotisoperatie (C.E.A.) Cartisperatie (C.E.A.) Infrmatiebrchure vr patiënten en familie. Vrwrd. Een ziekenhuispname is een ingrijpende gebeurtenis die heel wat vragen en nzekerheden met zich mee kan brengen. Deze brchure wil

Nadere informatie

EXPERTISESTEEKKAART. 1) Naam van de school/dienst/voorziening: Dominiek Savio Instituut. Adresgegevens: Koolkampstraat 24 8830 Gits

EXPERTISESTEEKKAART. 1) Naam van de school/dienst/voorziening: Dominiek Savio Instituut. Adresgegevens: Koolkampstraat 24 8830 Gits EXPERTISESTEEKKAART 1) Naam van de schl/dienst/vrziening: Dminiek Savi Instituut Adresgegevens: Klkampstraat 24 8830 Gits 2) Dmein van expertise: Hydrtherapie 3) Beschrijving expertise: Bij (heel) jnge

Nadere informatie

Suprapubische katheter (buikkatheter)

Suprapubische katheter (buikkatheter) Suprapubische katheter (buikkatheter) Inleiding In verleg met uw arts zal er bij u een suprapubische katheter (= buikkatheter) ingebracht wrden. Met deze katheter kan de urine de blaas uitlpen. De meest

Nadere informatie

Huiswerk Informatie voor alle ouders

Huiswerk Informatie voor alle ouders Nummer 6 mei 2010 Huiswerk Infrmatie vr alle uders Huiswerk en efening Ged leren lezen en rekenen is belangrijk, want je hebt deze vaardigheden in het dagelijks leven veral ndig. Kinderen ged leren lezen

Nadere informatie

Extracorporele Fotoferese. algemene informatie

Extracorporele Fotoferese. algemene informatie Extracrprele Ftferese algemene infrmatie 2 EXTRACORPORELE FOTOFERESE 1 2 Inhud Inleiding 5 Vrbereiding 7 De ftfereseprcedure 7 Bijwerkingen 10 Verklarende wrdenlijst 12 Wanneer cntact pnemen met een hematlg?

Nadere informatie

Welkom. Migraine. Patrick De Wit. donderdag 30 mei 13

Welkom. Migraine. Patrick De Wit. donderdag 30 mei 13 Welkm Migraine Patrick De Wit Laat uw dag niet verzieken dr migraine! Migraine is een chrnische hersenziekte Wereld Gezndheidsrganisatie: migraine bij vruwen p nr. 12, bij mannen p nr. 18. Ter vergelijking

Nadere informatie

Verzuim Beleid. www.smallsteps.info. Opgemaakt door Human Resource Management. Doelgroep Alle werknemers. Ingangsdatum 4 juli 2014. Versie 0.

Verzuim Beleid. www.smallsteps.info. Opgemaakt door Human Resource Management. Doelgroep Alle werknemers. Ingangsdatum 4 juli 2014. Versie 0. Verzuim Beleid Opgemaakt dr Human Resurce Management Delgrep Alle werknemers Ingangsdatum 4 juli 2014 Versie 0.1 www.smallsteps.inf clfn Verzuimbeleid Visie en aanpak verzuim Delgrep: alle werknemers Versie:

Nadere informatie

Rondom uw hartoperatie Wachtlijst Opname Vooronderzoek op vrijdag

Rondom uw hartoperatie Wachtlijst Opname Vooronderzoek op vrijdag Rndm uw hartperatie Van uw behandelend cardilg hebt u vernmen, dat u in aanmerking kmt vr een hartperatie in het academisch ziekenhuis Maastricht (azm). Deze infrmatie is bedeld m u vertruwd te maken met

Nadere informatie

soort hoofdpijn, waarbij een enorm intense stekende pijn wordt ervaren dat een half uur tot twee uur aan kan houden.

soort hoofdpijn, waarbij een enorm intense stekende pijn wordt ervaren dat een half uur tot twee uur aan kan houden. Hfdpijn Bijna iedereen heeft wel eens hfdpijn. De een wat vaker en wat heftiger dan een ander. In deze flder zal wat algemene infrmatie gegeven wrden ver hfdpijn. Wat is het? Er zijn heel veel verschillende

Nadere informatie

Programma Welzijn en Zorg. Nieuwe Zorg en Domotica

Programma Welzijn en Zorg. Nieuwe Zorg en Domotica Prgramma Welzijn en Zrg Nieuwe Zrg en Dmtica Aanleiding De mgelijkheden vr het langer zelfstandig thuis blijven wnen, meten wrden verbreed. Technlgische ntwikkelingen die zrg p afstand en het participeren

Nadere informatie

Huisbereiding in de kijker

Huisbereiding in de kijker NIEUWSBRIEF NUMMER 5 JANUARI 2010 P1 In dit nummer 1 Inleiding 2 Huisbereiding in de kijker 2 Stppen met rken 4 Zelftest 5 Vrdelen van stppen met rken Inleiding Beste nieuwslezer, 2009 det zijn uittrede,

Nadere informatie

Operatie bij een prostaatvergroting. TUR-Prostaat

Operatie bij een prostaatvergroting. TUR-Prostaat Operatie bij een prstaatvergrting TUR-Prstaat Inleiding Binnenkrt kmt u naar het Ommelander Ziekenhuis Grningen lcatie Delfzicht, vr een transurethrale resectie van de prstaat (TUR-Prstaat), ftewel een

Nadere informatie

Implementatie Taakherschikking

Implementatie Taakherschikking Werkfrmulier Implementatie Taakherschikking Verpleegkundig Specialist Dit frmulier is pgesteld dr de Werkgrep Taakherschikking van de Federatie Medisch Specialisten en wrdt ndersteund dr de V&VN Verpleegkundig

Nadere informatie

Voorbehouden en risicovolle handelingen binnen het primair onderwijs. Protocol Medisch Handelen

Voorbehouden en risicovolle handelingen binnen het primair onderwijs. Protocol Medisch Handelen Vrbehuden en risicvlle handelingen binnen het primair nderwijs Prtcl Medisch Handelen J.C. v.d. Wal September 2013 INHOUD Inleiding... 3 1 De leerling wrdt ziek p schl... 4 2 Het verstrekken van medicatie

Nadere informatie

Beleidsregels voorziening jobcoaching Participatiewet 2015

Beleidsregels voorziening jobcoaching Participatiewet 2015 Beleidsregels vrziening jbcaching Participatiewet 2015 1-7-2015 Jbcaching Reginale beleidsregels jbcaching Participatiewet regi Achterhek Inleiding Jbcaching gaat ver het ndersteunen van mensen bij het

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER Marsim 5 mg filmmhulde tabletten Marsim 10 mg filmmhulde tabletten Marsim 20 mg filmmhulde tabletten Marsim 40 mg filmmhulde tabletten Simvastatine Lees de

Nadere informatie

Cursussen CJG. (samenwerking tussen De Meerpaal en het onderwijs in Dronten) Voortgezet Onderwijs

Cursussen CJG. (samenwerking tussen De Meerpaal en het onderwijs in Dronten) Voortgezet Onderwijs Cursussen CJG (samenwerking tussen De Meerpaal en het nderwijs in Drnten) Vrtgezet Onderwijs 1 Faalangst (vrtgezet nderwijs) Faalangsttraining is vr jngeren die gespannen zijn en (te) veel nadenken ver

Nadere informatie

bijlage 1 (voor het steekproefsgewijs verzamelen van borstvoedingscijfers)

bijlage 1 (voor het steekproefsgewijs verzamelen van borstvoedingscijfers) Bijlagen bij het mdel Plan van Aanpak vr de kraamtijd bijlage 1 (vr het steekprefsgewijs verzamelen van brstvedingscijfers) Zrg vr brstveding certificering vraagt bij (re) certificering naar de brstvedingscijfers.

Nadere informatie

Trombosebeen (of diep veneuze trombose)

Trombosebeen (of diep veneuze trombose) Trmbsebeen (f diep veneuze trmbse) Inleiding Bij u is een trmbsebeen gecnstateerd en u wrdt hiervr behandeld. In deze flder kunt u infrmatie lezen ver de achtergrnd van diep veneuze trmbse, k wel trmbsebeen

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Leidapharm Ibuprofen 400mg Liquid Caps, capsules, zacht. Ibuprofen

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Leidapharm Ibuprofen 400mg Liquid Caps, capsules, zacht. Ibuprofen Leidapharm Ibuprfen 400mg Liquid Caps, capsules, zacht Mdule 1.3.1.1 Versin 2013_05 Page 1 f 9 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Leidapharm Ibuprfen 400mg Liquid Caps, capsules, zacht Vr gebruik

Nadere informatie

Kanker en werk: Ervaringen van werkgevers

Kanker en werk: Ervaringen van werkgevers NFK prject Kanker p de werkvler, ndersteuning van werkgevers Kanker en werk: Ervaringen van werkgevers Tamara Raaijmakers, prjectleider vrlichting en arbeid NFK juli 2011 Wat vr gevlgen heeft kanker vr

Nadere informatie

Cliëntprofielen- en productenboek auditief en/of communicatief Extramurale zorg

Cliëntprofielen- en productenboek auditief en/of communicatief Extramurale zorg Cliëntprfielen- en prductenbek auditief en/f cmmunicatief Extramurale zrg Status: Bijgesteld p basis van stelselwijzigingen miv 2015 Datum: 9 januari 2015 Versie: 1.3 Inhudspgave Inleiding 3 Cliëntprfiel

Nadere informatie

Dossier : drugs in het verkeer

Dossier : drugs in het verkeer Dssier : drugs in het verkeer 1 Enkele gangbare pvattingen ver illegale drugs Ik merk het direct wanneer iemand drugs heeft genmen. Ik lp dus geen risic m mee te rijden met iemand die nder invled rijdt.

Nadere informatie

STAGE PSYCHOLOGIE GERIATRIE. SETTING: Dienst geriatrie in een algemeen ziekenhuis. De mentor maakt tevens deel uit van het geheugencentrum.

STAGE PSYCHOLOGIE GERIATRIE. SETTING: Dienst geriatrie in een algemeen ziekenhuis. De mentor maakt tevens deel uit van het geheugencentrum. STAGE PSYCHOLOGIE GERIATRIE NAAM INSTELLING: AZ Damiaan Ostende ADRES: Guwelzestraat 100 8400 Ostende CONTACTPERSOON: Karen Lernut Diensthfd psychlgie SETTING: Dienst geriatrie in een algemeen ziekenhuis.

Nadere informatie

Praktijk voor Parodontologie LEOPOLDPLEIN 14/4 3500 HASSELT

Praktijk voor Parodontologie LEOPOLDPLEIN 14/4 3500 HASSELT Praktijk vr Pardntlgie LEOPOLDPLEIN 14/4 3500 HASSELT THEVISSEN Eric Afspraken tel 011/223231 Vragenlijst ingevuld meebrengen naar de cnsultatie Bevestiging afspraak vr: met referentienr: Beste mijnheer,

Nadere informatie

KNELPUNTEN IN DE CURATIEVE ONCOLOGISCHE THUISVERPLEGING

KNELPUNTEN IN DE CURATIEVE ONCOLOGISCHE THUISVERPLEGING Kathlieke Hgeschl Kempen Departement Gezndheidszrg Turnhut Bachelr na Bachelr in de Onclgische Zrg KNELPUNTEN IN DE CURATIEVE ONCOLOGISCHE THUISVERPLEGING CAMPUS BLAIRON Turnhut Van Hste Micheline Van

Nadere informatie

Beslissingsondersteunende instrumenten. Criteria 2016. September 2015 Stichting Kwaliteit in Basis GGZ

Beslissingsondersteunende instrumenten. Criteria 2016. September 2015 Stichting Kwaliteit in Basis GGZ Beslissingsndersteunende instrumenten September 2015 Stichting Kwaliteit in Basis GGZ Beslissingsndersteunende instrumenten Inleiding Stichting Kwaliteit in Basis GGZ gelft dat de mentale zrg in Nederland

Nadere informatie

Openbare basisschool Westerkim Daltonschool Hoofdluisprotocol 15-09-2015

Openbare basisschool Westerkim Daltonschool Hoofdluisprotocol 15-09-2015 Openbare basisschl Westerkim Daltnschl Vermeerstraat 1 5102 DC Dngen 0162-313836 westerkim@bswesterkim.nl www.bswesterkim.nl Hfdluisprtcl 15-09-2015 Inhudspgave Inleiding 3 Wat wrdt er van verschillende

Nadere informatie

Pedagogisch klimaat en autisme. Pedagogisch klimaat en de Klimaatschaal. Groepsprocessen bij jongeren: rol van de leerkracht.

Pedagogisch klimaat en autisme. Pedagogisch klimaat en de Klimaatschaal. Groepsprocessen bij jongeren: rol van de leerkracht. Pedaggisch klimaat en autisme dr Ad Dnkers Klimaatschaal SIGA Dinsdag 9 december 2014 Inleiding Even vrstellen.. Pedaggisch klimaat en de Klimaatschaal Grepsprcessen bij jngeren: rl van de leerkracht.

Nadere informatie

Checklist Veranderaanpak Inhoud en Proces

Checklist Veranderaanpak Inhoud en Proces list Veranderaanpak Inhud en Prces AdMva 2011 www.admva.nl www.arbcatalgusvvt.nl list Veranderaanpak Inhud en Prces www.arbcatalgusvvt.nl Clfn Sturen p Werkdrukbalans en Energie AdMva 2011 Erna van der

Nadere informatie

PALLIATIEVE ZORG. fysieke aspecten Rob Jongbloed Raphaëlstichting Jacqueline Fluitman `s Heeren Loo

PALLIATIEVE ZORG. fysieke aspecten Rob Jongbloed Raphaëlstichting Jacqueline Fluitman `s Heeren Loo PALLIATIEVE ZORG fysieke aspecten Rob Jongbloed Raphaëlstichting Jacqueline Fluitman `s Heeren Loo Inleiding Indeling workshop Specifieke kenmerken Selectie lichamelijke klachten in palliatieve fase Selectie

Nadere informatie

Zorgroutes interne en externe zorgstructuur in basisscholen Versie oktober 2013

Zorgroutes interne en externe zorgstructuur in basisscholen Versie oktober 2013 Zrgrutes interne en externe zrgstructuur in basisschlen Versie ktber 2013 Inhud 1. Inleiding CJG en zrgrutes gemeenten Westerkwartier 2. Meldcde kindermishandeling en huiselijk geweld 3. Criteria zrgrutes

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE PATIËNT. Foster NEXThaler 100/6 microgram/dosis, inhalatiepoeder. Voor gebruik door volwassenen.

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE PATIËNT. Foster NEXThaler 100/6 microgram/dosis, inhalatiepoeder. Voor gebruik door volwassenen. BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE PATIËNT Fster NEXThaler 100/6 micrgram/dsis, inhalatiepeder Vr gebruik dr vlwassenen. beclmetasndiprpinaat anhydraat/frmterlfumaraatdihydraat. Lees ged de hele bijsluiter

Nadere informatie

Opname op de afdeling Intensieve Zorg. incl. instemmingsverklaring (Informed Consent)

Opname op de afdeling Intensieve Zorg. incl. instemmingsverklaring (Informed Consent) Opname p de afdeling Intensieve Zrg incl. instemmingsverklaring (Infrmed Cnsent) Inhudspgave Inleiding blz. 3 Intensive Care blz. 3 Behandelteam blz. 4 Bezektijden en bezekregels IC/CCU blz. 4-5-6 Gebruik

Nadere informatie

8.2. Ziekteverzuim en (ziekte)verzuimbegeleiding

8.2. Ziekteverzuim en (ziekte)verzuimbegeleiding 8.2. Ziekteverzuim en (ziekte)verzuimbegeleiding Aangepast d.d. 10 januari 2014. Ziektemelding Persneelsleden dienen zich uiterlijk vr 7.30 uur s mrgens ziek te melden bij de schldirecteur en ingeval van

Nadere informatie

De groepsleerkrachten bereiden zich samen voor op het gesprek met hun groep.

De groepsleerkrachten bereiden zich samen voor op het gesprek met hun groep. PROTOCOL ROUWVERWERKING Het stappenplan A. Het bericht kmt binnen Bericht van een ngeluk f verlijden van een leerling - Tezeggen dat er iemand zal terugbellen. Vragen p welk nummer men bereikbaar is en

Nadere informatie

1. SW OFFICE (ALGEMEEN)

1. SW OFFICE (ALGEMEEN) 1. SW OFFICE (ALGEMEEN) SW Office is een belangrijk instrument, niet alleen m inzicht te krijgen, maar k m infrmatie te geven ver het gebruik van de dienstverlening aan de klanten van WnenPlus. In verleg

Nadere informatie

Definities pneumonie binnen het verpleeghuis. A.A. Argilagos Alvarez AIOS SOG 07-10-2011

Definities pneumonie binnen het verpleeghuis. A.A. Argilagos Alvarez AIOS SOG 07-10-2011 Definities pneumnie binnen het verpleeghuis A.A. Argilags Alvarez AIOS SOG 07-10-2011 Stichting Grenhuysen Pneumnie: het prbleem Verschillende definitie criteria SNIV in Heerma State Praktische verwegingen

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. Foster NEXThaler 100/6 microgram/dosis, inhalatiepoeder

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. Foster NEXThaler 100/6 microgram/dosis, inhalatiepoeder BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS Fster NEXThaler 100/6 micrgram/dsis, inhalatiepeder beclmetasndiprpinaat anhydraat/frmterlfumaraatdihydraat. Vr gebruik dr vlwassenen. Chiesi Pharmaceuticals B.V.

Nadere informatie

Zorgplan. Naam. Adres. Uitgerekende datum. Administratienummer. Naam en adres verloskundige praktijk

Zorgplan. Naam. Adres. Uitgerekende datum. Administratienummer. Naam en adres verloskundige praktijk Zrgplan Naam Adres Uitgerekende datum Administratienummer Naam en adres verlskundige praktijk datum tijd Met wie Afsprakenlijst Gefeliciteerd met uw zwangerschap! Tijdens uw zwangerschap zal u nder cntrle

Nadere informatie

Ibuprofen Apotex 400 mg Soft Gelatin Capsules

Ibuprofen Apotex 400 mg Soft Gelatin Capsules Ibuprfen Aptex 400 mg Sft Gelatin Capsules Mdule 1.3 Prduct Infrmatin Versin: 2015-01 Mdule 1.3.1 Package Leaflet Replaces : N/A BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Ibuprfen Aptex 400 mg capsules,

Nadere informatie

Nascholingsprogramma 2013

Nascholingsprogramma 2013 Naschlingsprgramma 2013 14-2-12 Spagyriek Energetische geneeskunde Klassieke hmepathie In de klassieke hmepathie maken we gebruik van het gelijksrtigheidsprincipe. Hierbij gelden de vlgende uitgangspunten:

Nadere informatie

Obesitas Een onderschatte bedreiging: Publieke perceptie van obesitas in Europa

Obesitas Een onderschatte bedreiging: Publieke perceptie van obesitas in Europa Obesitas Een nderschatte bedreiging: Publieke perceptie van besitas in Eurpa SAMENVATTING PER LAND BELGIË Uitgeverd dr Opinium, een nafhankelijk bureau vr strategische inzichten, in samenwerking met de

Nadere informatie

Schade protocol Zuiderpark Stadswalzone

Schade protocol Zuiderpark Stadswalzone Schade prtcl Zuiderpark Stadswalzne Gemeente s-hertgenbsch december 2012 Schadeprtcl Zuiderpark - Stadswalzne In dit dcument staat he de gemeente s-hertgenbsch mgaat met schadeclaims. Het is er p gericht

Nadere informatie

TEST INHOUD: HEEFT MIJN KIND EEN EETSTOORNIS? 1. Onderzoek het eetgedrag van uw kind. 2. In welke fase zit mijn kind nu?

TEST INHOUD: HEEFT MIJN KIND EEN EETSTOORNIS? 1. Onderzoek het eetgedrag van uw kind. 2. In welke fase zit mijn kind nu? TEST HEEFT MIJN KIND EEN EETSTOORNIS? INHOUD: 1. Onderzek het eetgedrag van uw kind 2. In welke fase zit mijn kind nu? 3. Heeft mijn kind een geznd BMI? 4. Tips vr uders www.mijnkindheefteeneetstrnis.nl

Nadere informatie