Stepping Stones 2. Docentenhandleiding. vmbo basic (k) Derde editie. Wolters-Noordhoff Groningen

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Stepping Stones 2. Docentenhandleiding. vmbo basic (k) Derde editie. Wolters-Noordhoff Groningen"

Transcriptie

1 Stepping Stones 2 vmbo basic (k) Docentenhandleiding Derde editie Wolters-Noordhoff Groningen Auteurs Remke van der Meij Karen Newton Sybrecht Oenema Eppe Scholtens Ton Worm Lucas Zandberg 1

2 Stepping Stones 2 vmbo basic (k) bestaat uit: 1 textbook vmbo basic (k) 2 workbook 2a vmbo basic (k) 3 workbook 2b vmbo basic (k) 4 workbook 2c vmbo basic (k) 5 workbook 2d vmbo basic (k) 6 uitwerkingenboek 7 on line leerlingenmateriaal: 2bk.steppingstones.wolters.nl 8 toetsen-cd-rom 9 on line docentenmateriaal: / Wolters-Noordhoff bv Groningen, The Netherlands Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enigerlei vorm of op enige wijze, elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enig andere manier, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van art. 16b en 17 Auteurswet 1912 dient men de daarvoor verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp. Voor het overnemen van één of enkele gedeelten uit deze uitgave in bloemlezingen, readers of andere compilatiewerken dient men zich tot de uitgever te wenden. All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the prior written permission of the publisher. ISBN

3 Inhoudsopgave 1. Algemene introductie Inleiding Didactisch concept Onderdelen van de methode Werkvormen Hoe werkt Stepping Stones? Sturing Werken met Textbook en Workbook Workplanner, Leerdoelen en Checks Soorten opdrachten Grammatica Vocabulaire Summary, Test Yourself en Toetsing IT Yellow Pages Reading Matters Talking Matters Planning Kerncurriculum Kerndoelenoverzicht Extra materiaal Didactische tips Chapter Chapter Chapter Chapter Chapter Chapter Chapter Chapter 8... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd Chapter Tapescripts The first lesson Chapter Chapter Chapter Chapter Chapter Chapter Chapter Chapter Chapter Reading Matters

4 1. Algemene introductie 1.1. Inleiding Stepping Stones is een methode Engels bestemd voor de onderbouw havo en vwo en de onder- en bovenbouw vmbo. De methode traint alle kerndoelen en eindtermen zoals die zijn geformuleerd in het kerndoelen programma voor de basisvorming en het examenprogramma vmbo voor de moderne vreemde talen. Deze herziene editie beoogt: u als docent zoveel mogelijk te ondersteunen bij uw lesgevende en begeleidende taak zoveel mogelijk maatwerk te leveren voor iedere doelgroep tools aan te reiken om het zelfstandig werken nog beter mogelijk te maken uw leerlingen handvatten te geven om de (eind)doelen te bereiken uw leerlingen op inspirerende wijze voor te bereiden op het eindexamen vmbo of de Tweede Fase. In deze derde editie van Stepping Stones zijn de ontwikkelingen in het onderwijs en uw wensen vertaald naar een aantrekkelijke en actuele versie, waar u weer jaren met plezier mee kunt werken. Het basisconcept van Stepping Stones blijft gehandhaafd, gezien de hoge mate van tevredenheid met de methode. Dit basisconcept bestaat uit: een communicatieve, leerlinggerichte aanpak een thematische opzet (elk hoofdstuk heeft een hoofdthema) het trainen van alle vaardigheden in elk hoofdstuk een gebalanceerde verdeling van de kerndoelen en eindtermen Wat is er nieuw? de lees- en luisterteksten zijn grotendeels nieuw. de ICT-component is volledig geïntegreerd. de boeken zijn beter afgestemd op de gangbare verdeling van lesuren (u krijgt het boek uit). tips, samenvatting, diagnostische toets, Yellow Pages enz. zijn allemaal handvatten om het zelfstandig werken te bevorderen. de toetsen: de lees- en luisterteksten, alle toetsopdrachten voor idioom, Stones, spreektoetsen via spreekkaarten, lezen en luisteren, de keys, tapescripts en voorbeeldselecties zijn allemaal verzameld in een toetsenboek met een toetsen cdrom. In de docentenhandleiding op deze site vindt u een uitleg van het didactisch concept, een uitvoerige beschrijving van alle onderdelen, suggesties voor werkvormen in en buiten de klas, uitleg van IT extra materiaal, tips en lessuggesties, en tapescripts van het luistermateriaal. 4

5 1.2. Didactisch concept Thematische opbouw Het trainen van de vaardigheden gebeurt vanuit thema s. Elk hoofdstuk heeft een thema, dat vanuit verschillende invalshoeken via lees- en luisterteksten en via taalmiddelen (Stones) wordt belicht. De concrete leerdoelen voor elk hoofdstuk zijn gerelateerd aan de kerndoelen. Dat betekent dat alle gewenste kenniscomponenten (grammatica en idioom) en strategietraining voor lezen en luisteren in voldoende mate in elk deel getraind worden (zie Vaardigheden). Tevens is vanaf klas 1 tijd ingeruimd voor het opzetten van het leesdossier en het ontwikkelen van leesplezier (de Reading Matters). Stones De aangeboden taalmiddelen in de Stones worden getraind d.m.v. een stapsgewijze opbouw in de opdrachten. Elke eerste opdracht is een reproductie van letterlijk uit de Stone te halen zinnen, de tweede opdracht biedt combinaties aan (de leerling moet er over nadenken), de derde opdracht is nog steeds geleid maar hierbij wordt verwacht dat de leerling bijvoorbeeld ook eerder geleerd vocabulaire kan gebruiken, en de laatste opdracht mondt uit in een vrijere toepassingsopdracht voor spreken of schrijven. De meeste opdrachten hebben een communicatieve setting, waarbij de nadruk ligt op het kunnen overbrengen van de boodschap. Deze opbouw is ontleend aan de oefentypologie van Neuner. ICT Het ICT concept bestaat uit flexibel inzetbare vervangingsstof, herhalingsstof en extra materiaal, ijvoorbeeld voor het kijk-, luister- en leesdossier, en bij elk hoofdstuk een internetopdracht. (zie IT ). Het C-onderdeel bij elk hoofdstuk kunt u overslaan in het boek, en vervangend op de computer laten uitvoeren. Dat dit een meerwaarde biedt door directe feedback en tevens motivatie-verhogend is behoeft geen nadere toelichting Vaardigheden De vaardigheden Lezen, Luisteren, Schrijven en Spreken worden in elk hoofdstuk in het Textbook en Workbook getraind. Er is een min of meer vaste opbouw per hoofdstuk. Voor 2 vmbo b(k) geldt dat onderdeel A t/m C het verplichte curriculum bevat; daarna volgt een optioneel en moeilijker onderdeel D, waarin de receptieve vaardigheden (lezen en luisteren) extra getraind worden. Onderdeel D kan voor kaderleerlingen worden gebruikt. Lezen In de onderdelen B en D worden leesteksten aangeboden waarmee leesstrategieën worden getraind zoals die in de kerndoelen en/of eindtermen vermeld staan. Hierin zit een gebalanceerde opbouw vanaf hoofdstuk 1 t/m hoofdstuk 9. De teksten zijn actueel en gericht op de interesses van de leerlingen, en geven tevens veel informatie over de Engelse cultuur. Reading Matters Aan het eind van het Textbook wordt aandacht besteed aan de ontwikkeling van het lezen, met de nadruk op leesplezier. Hierin staan gedichten, korte verhalen of fragmenten, met in het Workbook de bijbehorende opdrachten. Dit materiaal kunt u gebruiken voor het opzetten van het leesdossier, voor individueel gebruik voor leerlingen die wat extra s aankunnen of voor extra variatie in uw lessen. De gedichten en fragmenten zijn op de cd te beluisteren.op de site wordt aandacht besteed aan zowel het lees- als het kijk- en luisterdossier; u vindt hier extra leesen videofragmenten en dossierformulieren. 5

6 Luisteren: Spreken: Schrijven: Het A en C-onderdeel van elk hoofdstuk begint steeds met luisteren. Hierdoor kunt u een klassikale start maken aan het begin van het hoofdstuk en halverwege. Ook de luisterstrategieën zijn evenwichtig verdeeld over de hoofdstukken. Het luistermateriaal is vrijwel allemaal nieuw en zeer gevarieerd. In de onderdelen A, B en C worden taalmiddelenblokjes (Stones) aangeboden. Deze taalmiddelen zijn de communicatiemiddelen waarmee de leerling op speelse wijze gespreksvaardigheid en schrijfvaardigheid oefent. In de Stones worden grammaticale constructies aangeboden, die in eerste instantie niet worden uitgelegd, maar die door de opdrachten worden ingeslepen. De Stones-opdrachten bestaan uit een serie, die van directe reproductie van Stones-zinnen via meer geleide opdrachten uitmonden in een vrije productie of toepassingsopdracht. Talking Matters: De spreekkaarten uit het hele boek zijn in dit onderdeel verzameld, en staan at random achterin het Workbook. Het betreft information-gap opdrachten die vanuit de opdrachten worden aangestuurd, met verwijzing naar het betreffende kaartnummer en een situatiebeschrijving. De leerling kiest een rol, en volgt de instructies. Meestal zijn dit laatste (toepassings)opdrachten van een serie Stones-opdrachten. Bij zowel Stones als leesteksten kunnen schrijfvaardigheidsopdrachten zitten. Hierbij zijn de strategieën die de leerlingen moeten beheersen ook weer verdeeld over de hoofdstukken en hebben ze een oplopende moeilijkheidsgraad. Aan al deze onderdelen zijn IT gekoppeld voor verdere training in vocabulaire en Stones en herhaling on-line Grammatica Leerlingen in de basisberoepsgerichte leerweg willen liever praktisch bezig zijn dan veel theoretische uitleg krijgen over grammaticale constructies. Daarom hebben wij ervoor gekozen de grammatica die in de Stones aan de orde komt niet uit te leggen met een bijbehorende grammatica-regel, zoals dat gedaan wordt in de delen thv en vmbo kgt. Wel is er, voornamelijk voor de kaderleerlingen, een grammatica-overzicht toegevoegd met een serie opdrachten achterin het werkboek. Mocht er behoefte zijn aan meer grammatica voor de kaderleerlingen, dan kunnen zij verder oefenen in ICT, op de bksite, of met het materiaal op de kgt-site Vocabulaire Aan het eind van elk hoofdstuk vindt u een woordenlijst met de te leren woorden uit het hoofdstuk. Deze woorden staan in contextzinnen die de betekenis verduidelijken. Een alfabetische woordenlijst E-N staat achterin het Textbook. Hierin zijn alle woorden die voorkomen in de Vocabulary bij de hoofdstukken opgenomen. De vertaling van woorden bij leesteksten zijn bedoeld om de leerling een handvat te bieden om de tekst beter te begrijpen. Deze woorden hoeven de leerlingen niet te leren en staan niet in de woordenlijst achter het hoofdstuk Differentiatie De differentiatie zit in de eerste plaats in de optionele teksten bij D en de daarbij horende opdrachten, en bij opdrachten in A t/m C die worden aangeduid met de letter K in het werkboek. Dit zijn teksten en opdrachten bedoeld voor kaderleerlingen. Verder staan er in elk hoofdstuk ook één of meerdere tempo-opdrachten (T). De leerlingen die tijd over hebben kunnen met deze opdrachten aan de slag. Ook wat grammatica betreft kunt u differentieren door of alleen kaderleerlingen de opdrachten te laten maken, of indien gewenst alle leerlingen. 6

7 1.3. Onderdelen van de methode Arrangement 1 havo vwo 1 vmbo kgt 1 vmbo basic (k) leerlingmateriaal: leerlingmateriaal: leerlingmateriaal: Textbook 1(t)hv Textbook 1 vmbo kgt Textbook 1 vmbo basic (k) Workbook 1 th Workbook 1 k Workbook 1 vmbo basic (k) Workbook 1 hv Workbook 1 gt leerling-cd leerling-cd leerling-cd uitwerkingen uitwerkingen uitwerkingen IT (on-line ICT) IT IT docentenmateriaal: docentensite (verantwoording, uitleg, tips, tapescripts on-line) toetsen cd-rom (1 (t) hv, 1 vmbo kgt, 1 vmbo basic (k)) 2 havo vwo 2 vmbo kgt 2 vmbo basic (k) leerlingmateriaal: leerlingmateriaal: leerlingmateriaal: Textbook 2(t)hv Textbook 2 vmbo kgt Textbook 2 vmbo basic (k) Workbook 2 th Workbook 2 k Workbook 2 vmbo basic (k) Workbook 2 hv Workbook 2 gt leerling-cd leerling-cd leerling-cd uitwerkingen uitwerkingen uitwerkingen IT (on-line ICT) IT IT docentenmateriaal: docentensite (verantwoording, uitleg, tips, tapescripts on-line) toetsen cd-rom (2 (t) hv, 2 vmbo kgt, 2 vmbo basic (k)) 3 havo vwo 3 vmbo kgt 3 vmbo basic leerlingmateriaal: leerlingmateriaal: leerlingmateriaal: Textbook 3 hv Textbook 3 vmbo kgt Textbook 3 vmbo basic Workbook 3 hv Workbook 3 vmbo kgt Workbook 3 vmbo basic leerling-cd leerling-cd leerling-cd uitwerkingen uitwerkingen uitwerkingen IT (on-line ICT) IT IT docentenmateriaal: docentensite (verantwoording, uitleg, tips, tapescripts on-line) toetsen cd-rom (3 hv, 3 vmbo kgt, 3 vmbo basic) 4 vmbo kgt 4 vmbo basic leerlingmateriaal: leerlingmateriaal: Textbook 4 vmbo kgt Textbook 4 vmbo basic Workbook 4 vmbo kgt Workbook 4 vmbo basic leerling-cd leerling-cd uitwerkingen uitwerkingen IT IT docentenmateriaal: docentensite (verantwoording, uitleg, tips, tapescripts on-line) toetsen cd-rom (4 vmbo kgt, 4 vmbo basic) Textbook en Workbook 7

8 Het Textbook is een bronnenboek, waarin alle teksten en theorie zijn opgenomen. De zeer gevarieerde teksten zijn thematisch geordend in negen hoofdstukken. Daarnaast vindt u in het Textbook de woordenlijsten en de grammatica. De vocabulaire is in contextzinnen opgenomen per hoofdstuk, en in een alfabetische woordenlijst achterin het TB. Deze lijst staat ook op de site, met de mogelijkheid om de uitspraak te horen. Het Workbook stuurt de leerling via duidelijke instructieteksten. Hierin wordt de leerlingen verteld welke tekst in het Textbook ze moeten lezen of welke Stone ze moeten bestuderen. Nadat de instructie is opgevolgd gaan de leerlingen terug naar het Workbook om de bijbehorende opdrachten te doen De inhoud van deel 2 vmbo basic (k) Hieronder volgt een korte omschrijving van de hoofdstukken. Voor meer informatie verwijzen wij u naar de didactische tips per hoofdstuk. The first lesson De methode wordt op speelse wijze geïntroduceerd. Met dit hoofdstuk kunt u de leerlingen kennis laten maken met de verschillende onderdelen uit het boek. Engels als wereldtaal is het thema van the First Lesson in deel 2. Chapter 1 Holiday De titel van dit hoofdstuk is Holiday. Dit thema is bijzonder geschikt voor het eerste hoofdstuk na de vakantie. Leerlingen kunnen in het Engels leren vertellen wat en wanneer er iets gebeurde in hun vakantie. In dit hoofdstuk horen de leerlingen hoe een winkel op een Engelse camping wordt overvallen. Ook luisteren ze naar diverse vakantieervaringen en lezen ze over een jongen die veel over heeft voor zijn vakantieliefde. Chapter 2 Talking about the weather Dit hoofdstuk gaat over het weer. De leerlingen leren in het Engels de temperatuur te lezen. Ook komt er allerlei bij het thema passende vocabulaire voorbij. In de Stones wordt o.a. aandacht besteed aan vragen en zeggen wat voor weer het wordt. De leerlingen maken tevens kennis met enkele buitengewone verschijnselen, zoals tornado's, onweer en het natte weer in Azië. Chapter 3 Living for the weekend In het derde hoofdstuk gaat het over vrijetijdsbesteding in de breedste zin van het woord. Het thema hobby's voert de boventoon, maar verder is er ook aandacht voor klokkijken, data en het informeren naar tv-programma's. In dit hoofdstuk horen uw leerlingen hoe een puber in de clinch ligt met zijn overijverige ouders. Ook luisteren ze naar een interview met een (fictieve) zangeres en maken ze kennis met BBC1 en BBC2. Ook enkele spectaculaire sporten mogen vanzelfsprekend niet ontbreken. Chapter 4 Get well soon! Het vierde hoofdstuk behandelt het thema gezondheid. In het hoofdstuk leren de leerlingen luisteren naar gesprekken over ziek zijn en/of beter worden. De leesteksten passen bij het thema en gaan over (gezondheids)problemen die goed aansluiten op de belevingswereld van de leerlingen. Chapter 5 Love is in the air Dit hoofdstuk gaat over de liefde. In de Stones worden constructies aangeboden om een afspraakje te maken. De luisterteksten hebben allemaal op één of andere manier met de liefde te maken. In één van de luisterteksten wordt speciale aandacht besteed aan de actuele gevaren van het internet. 8

9 Chapter 6 What's for dinner? Chapter 6 heeft als thema voedsel. In het hoofdstuk komen allerlei situaties aan bod die met (gezond) eten te maken hebben. Zowel de luister- als de leesteksten gaan in op dit onderwerp. In het Workbook krijgen de leerlingen de mogelijkheid iets te vertellen over hun eigen eetgewoontes. Ook de typische Britse eet- en drinkgewoontes komen in dit hoofdstuk aan bod. Chapter 7 Out and about Dit hoofdstuk gaat over reizen. Alle onderwerpen hebben op de één of andere manier met Londen te maken. Het aanmelden bij een hotel en het schrijven van een ansichtkaart zijn onderwerpen die in dit hoofdstuk aan bod komen. Ook is er aandacht voor het lezen van een kaartje in de London Underground. Chapter 8 Shop till you drop Dit hoofdstuk gaat over winkelen. In deel 1 kwam ook al een hoofdstuk over winkelen aan bod. In dit tweede deel wordt dan ook geavanceerde vocabulaire aangeboden. In de diverse Stones draait het specifiek om winkelsituaties. In de teksten wordt opzettelijk kennisgemaakt met wat minder voor de hand liggende verkoopsituaties. Chapter 9 The perfect job Veel scholen komen vaak niet toe aan het laatste hoofdstuk. Er is daarom gekozen voor een opzet waarbij in dit laatste hoofdstuk geen nieuwe Stones worden aangeboden. De nadruk ligt op luister- en leesvaardigheid. Het thema sluit goed aan op mogelijke vakantiebaantjes en de beroepskeuze die ze net achter de rug hebben. Behalve de hoofdstukken vindt u in het Textbook nog de volgende onderdelen: Reading Matters (met opdrachten in het Workbook) Yellow Pages Grammar Survey Maps Docentenhandleiding De docentenhandleiding is onderdeel van de digitale docentenomgeving. Per deel en per hoofdstuk kunt u didactische tips en de tapescripts downloaden op de site Desgewenst ontvangt u een geprinte versie van de docentenhandleiding Uitwerkingenboeken De antwoorden, tips en voorbeelduitwerkingen voor de leerlingen zijn gebundeld in een uitwerkingenboek per deel. U kunt dit boek door de leerling laten aanschaffen, of bijvoorbeeld een set in de klas leggen, afhankelijk van de mate van zelfstandig werken die u binnen de sectie hebt afgesproken. NB! De antwoorden van de opdrachten staan alleen in dit uitwerkingenboek, en niet in de docentenhandleiding! Leerling cd s Het luistermateriaal behorend bij de opdrachten staat op de leerling cd. Deze cd kunt u uiteraard ook klassikaal gebruiken, al naar gelang u de luistervaardigheid klassikaal of individueel laat trainen. Het materiaal is zeer gevarieerd: interviews, dialogen, songs, enzovoort. Alle kerndoelen en eindtermen kunnen hiermee in voldoende mate getraind worden. Voor deel 2 vmbo b(k) is er een set met 2 cd s. 9

10 NB! De dialogen behorend bij de opdrachten staan alleen op deze leerling-cd, dus niet op de toetsen-cd Toetsen cd-rom De toetsen bij Stepping Stones bestaan uit een toetsenbank, waaruit u voor elke toets een selectie kunt maken. Op de toetsen cd-rom staan luister- en leesteksten met opdrachten, schrijf- en spreekopdrachten, en alle antwoorden bij de toetsopdrachten. Ook worden hier voorbeeldselecties gegeven bij de hoofdstukken. De antwoorden van de toetsen staan eveneens op de cd-rom. U kunt de opdrachten selecteren, wijzigen en uitprinten. Indien u het luisteren klassikaal wilt toetsen, dan kunt u de recordings afspelen op uw cd-speler. Samen met de toetsen cd-rom wordt een toetsenboek geleverd, waarin de teksten en opdrachten zijn geprint. U kunt uiteraard ook hieruit de gewenste opdrachten kopiëren. In dit boek staan niet de tapescripts en keys. Deze staan alleen op de cd-rom. 10

11 1.4. Werkvormen Zelfstandig werken / Werkvormen In Stepping Stones komen vaak opdrachten voor die zich goed lenen voor samenwerking in kleine of grotere groepen. Een uitleg van het belang en de mogelijkheden van samenwerkend leren vindt u hieronder. Er worden enkele mogelijke werkvormen besproken met definities en voorbeelden van werkvormen. Inleiding Door ontwikkelingen in het onderwijs is er meer nadruk komen te liggen op activerende didactiek: van groepswerk naar actief en zelfstandig leren, van zelfverantwoordelijk leren naar samenwerkend leren. Docentgestuurd onderwijs lijkt hoe langer hoe meer te worden vervangen door leerlinggestuurd, probleemgestuurd en taakgericht onderwijs. Het volstaat dan ook niet om uitsluitend een suggestie als groepswerk of werken in tweetallen in een docentenboek van een leergang te vermelden. Ook de suggesties voor leerlingen zoals Werk samen met een klasgenoot behoeft enige uitleg, wil deze werkwijze kans van slagen hebben. In hoeverre al in de onderbouw met enige vorm van activerende didactiek wordt begonnen is natuurlijk de vraag. Toch is het goed om vanaf klas 1 hier al enkele stappen in te zetten, zodat de aansluiting met de bovenbouw(didactiek) een soepele overgang kent. Hieronder volgen de voornaamste samenwerkingsstructuren van samenwerkend leren. Voor een vollediger overzicht wordt u verwezen naar de bibliografie aan het eind van dit hoofdstuk. Als u als sectie geschoold wilt worden in het toepassen van de didactiek die bij samenwerkend leren hoort, kunt u contact opnemen met instituten die zich in deze didactiek hebben gespecialiseerd, zoals het APS en het CPS 1. Wat is Samenwerkend Leren? Het werken in groepen leverde (en levert) in de praktijk veel problemen op. Leerlingen hebben niet altijd baat bij het bij elkaar zitten. Groepswerk kan gemakkelijk verworden tot nietsdoen en kletsen over alles behalve over de opdrachten. Pas wanneer leerstof door leerlingen zelf wordt geoefend en toegepast, kan er sprake zijn van effectief leren. De vijf sleutelbegrippen die leiden tot succes bij samenwerkend leren 2 zijn: 1. Positieve wederzijdse afhankelijkheid Leerlingen moeten elkaar nodig hebben om een opdracht uit te voeren. Dit houdt bijvoorbeeld in dat opdrachten in delen worden opgesplitst, die elk door een groepslid worden uitgevoerd. 2. Individuele aansprakelijkheid Iedere leerling is verantwoordelijk voor haar of zijn deel van de opdracht, maar ook voor de gehele opdracht zoals deze door de groep dient te worden uitgevoerd. 3. Directe interactie Leerlingen moeten elkaar goed kunnen zien en moeten goed met elkaar kunnen overleggen. 4. Aandacht voor sociale vaardigheden Leerlingen moeten leren om samen te werken. Dit betekent dat elk groepslid leert om uit leggen, maar ook om uitleg te vragen, en dat elk groepslid leert om ruimte te geven en te vragen aan de andere groepsleden. 5. Aandacht voor groepsprocessen De docent zal regelmatig moeten toezien tijdens de les en evaluerend na de opdracht op de voortgang van het groepsproces. Daarbij moeten groepen hun eigen functioneren met elkaar en met de docent aan de orde stellen. Samenwerkend Leren bij Engels 1 APS, Utrecht, en CPS, Amersfoort, 2 Zoals geformuleerd door Sebo Ebbens, c.s. in Effectief Leren in de Les, hoofdstuk 3. 11

12 Een bijkomend probleem maar ook een enorme uitdaging voor een taal zoals Engels is het gebruik van de doeltaal als voertaal. Ook over dat onderwerp is veel geschreven 3. Het blijkt in de praktijk moeilijk en vaak demotiverend voor veel docenten om de les Engels geheel in het Engels te laten plaatsvinden. Als er dan ook nog door leerlingen in groepen aan opdrachten wordt gewerkt is het risico nog groter dat leerlingen terugvallen in het gebruik van de moedertaal. Een hulpmiddel bij het gebruik van de doeltaal als voertaal is het aanbieden van een lijst met classroom management-taal: leerlingen hebben dan de mogelijkheid om useful phrases te herkennen als de docent deze gebruikt en om ze zelf te gebruiken. Voor een suggestie van useful phrases, zie Kopieerbaar materiaal. Rollen bij Samenwerkend Leren Om samenwerkend leren te doen slagen, is het noodzakelijk dat er rollen en taken worden verdeeld. Het nummeren van leerlingen (nummers 1 tot en met 4, of de letters A tot en met D) is de meest simpele, maar noodzakelijke afspraak die de docent met groepen kan maken: leerlingen zijn immers individueel aansprakelijk. Zodra een docent een antwoord vraagt aan een nummer of letter per groep, kan een leerling zich niet meer achter de anonimiteit van de groep verschuilen. Het is tijdbesparend, helder en overzichtelijk wanneer de groepen en nummers een langere periode bijvoorbeeld een maand in dezelfde samenstelling blijven. Leerlingen wennen dan aan elkaar en aan de taakverdeling binnen de groep. Om leerlingen de kans te geven te kunnen blijven leren van elkaar is het noodzakelijk dat er na een maand nieuwe groepen worden geformeerd. De groepen en de rollen kunnen het best door de docent worden ingedeeld, met name in het begin. De docent weet vaak welke leerlingen groepen kunnen stimuleren en welke leerlingen dat minder zullen doen. Daarom zal een docent vaak kiezen voor een evenwicht in groepen, waarbij zwakke, luie, intelligente en ijverige leerlingen, jongens en meisjes in één groep terechtkomen. Docenten kennen allemaal het fenomeen van de vriendjes en vriendinnetjes bij elkaar in één groep, die bij voorkeur achter in een klaslokaal gezellig bij elkaar zitten en alles doen behalve aan hun opdrachten werken. Een aantal geschikte rollen bij samenwerkend leren: Voorzitter: zorgt er voor dat alles in de groep gaat zoals het zou moeten gaan Secretaris: verwerkt resultaten uit de groep schriftelijk (bijvoorbeeld in verslagen) Vragensteller: mag als enige vragen aan de docent stellen Tijdbewaker: is verantwoordelijk voor het bewaken van de tijd Informant: mag naar andere groepen gaan om overleg te hebben Opzoeker: haalt en raadpleegt naslagwerken (bijvoorbeeld in de mediatheek) Uitvoerder: voert opdrachten uit namens de groep Presentator: presenteert groepsresultaten aan de rest van de klas Checker: controleert of iedereen in de groep de opdrachten kan doen De docent kan binnen de groepen uiteraard vaker de leerlingen van rollen laten wisselen. Dit kan gemakkelijk wanneer leerlingen allemaal een nummer (of letter) hebben: The numbers 1 are chairmen today, numbers 2 are secretaries, numbers 3 are fact-finders (of googles of iets dergelijks) and numbers 4 are presenters (of showhosts of iets dergelijks). Samenwerkingsstructuren bij Samenwerkend Leren Hieronder worden 12 van de meest voorkomende vormen van samenwerkend leren genoemd. Er zijn er nog veel meer, maar voor de onderbouw houden we het liever beperkt. In de hoofdstukken van het Docentenboek worden ze uitsluitend met een nummer en een term aangeduid (1 Check-in-duo s). De samenwerkingsstructuren zijn globaal ingedeeld van eenvoudig naar meer gecompliceerd, en de meesten zijn 3 Zie bijvoorbeeld het Tijdschrift voor de Vereniging van Leraren in Levende Talen. Een aantal nummers die aan de doeltaal-voertaal-problematiek aandacht besteedden: oktober 2000 (87/7), juni 1999 (541), en een geheel themanummer in mei 1998 (530) 12

13 afgeleiden of uitwerkingen van de basisstructuur. U kunt een samenwerkingsstructuur naar wens aanpassen aan de cultuur van uw sectie of school. Een aantal bruikbare samenwerkingsstructuren voor Stepping Stones: 1. Check-in-duo s 2. Denken-delen-uitwisselen 3. Sta op en wissel uit 4. Duo s vergelijken 5. Genummerde hoofden 6. Binnen-buitencirkel 7. Team-interview 8. Rondje 9. Brainstormen 10. Placemat 11. Groepsreis 12. Drie-stappen interview 1. Check-in-duos Definitie: Antwoorden worden nagekeken in tweetallen. Werkwijze: De docent geeft de opdracht. De tweetallen mogen niet overleggen. De tweetallen krijgen de antwoorden en kijken ze na. Situatie: Als er maar één antwoord mogelijk is (bijvoorbeeld bij gesloten en meerkeuzevragen). Aantal personen: 2 Mogelijke rollen: secretaris / opzoeker 2. Denken-delen-uitwisselen Definitie: Antwoorden worden individueel geformuleerd, overlegd in tweetallen, en daarna gegeven. Werkwijze: Docent stelt dezelfde vraag aan iedereen. Leerlingen denken na in stilte en formuleren een antwoord. Leerlingen overleggen in tweetallen hun antwoorden. Leerlingen stellen eventueel hun antwoorden bij. Docent vraagt leerling antwoord te geven. Leerling antwoordt: docent reageert later. Situatie: Korte opdrachten, waarbij wellicht meer dan één antwoord mogelijk is. Aantal personen: 2 Mogelijke rollen: vragensteller - presentator 3. Sta op en wissel uit Definitie: Het geven van een mening of het verwoorden van een standpunt. Werkwijze: Docent stelt een vraag aan de gehele klas. Leerlingen denken individueel na over het antwoord. Alle leerlingen gaan staan. Docent vraagt één leerling het antwoord te geven. Leerling geeft het antwoord en gaat zitten. 13

14 Elke leerling die (vrijwel) hetzelfde antwoord heeft gaat ook zitten. Docent vraagt opnieuw een leerling. Herhaling van de voorgaande stappen. Situatie: Opdracht waarbij meer dan één antwoord of standpunt mogelijk is. Aantal personen: gehele klas Mogelijke rollen: Docent leidt de vragen en antwoorden. Deze rol kan overigens ook door een leerling worden overgenomen: voorzitter. 4. Duo s vergelijken Definitie: Tweetallen maken een opdracht en vergelijken hun oplossing met een ander tweetal. Werkwijze: Docent geeft een opdracht aan de groepen. Leerlingen hebben 2 tweetallen geformeerd. Leerlingen maken dezelfde opdracht in tweetallen. Daarna worden antwoorden met een ander tweetal vergeleken. Situatie: Door overleg, eerst in tweetallen, daarna in viertallen, komen tot de oplossing: Think of a good title for this newspaper article. Aantal personen: 4 Mogelijke rollen: secretaris tijdbewaker - presentator 5. Genummerde hoofden Definitie: Groepsleden krijgen een nummer van de docent en zijn vanaf dat moment verantwoordelijk en aanspreekbaar voor de resultaten van de groepsopdracht. Werkwijze: Docent stelt groepen samen. Docent geeft elk groepslid een nummer. Docent vertelt dat elk groepslid verantwoordelijk en aanspreekbaar is voor elk antwoord van de groep. Groep werkt de opdracht uit. Docent noemt van elke groep een nummer. Deze persoon vertelt wat het resultaat van het groepswerk is. Situatie: Elke groep werkt aan een (deel)opdracht: Answer the questions about the poem. Aantal personen: 4 tot 6 Mogelijke rollen: voorzitter vragensteller opzoeker uitvoerder presentator checker 6. Binnen-buiten cirkel Definitie: Leerlingen wisselen informatie met elkaar uit. Werkwijze: Docent verdeelt de klas in 2 groepen. De eerste groep vormt een cirkel met het gezicht naar buiten. De tweede groep staat daartegenover met het gezicht naar de eerste groep. In een lokaal waar de tafeltjes in twee hoefijzers staan hoeven de leerlingen in het binnenste hoefijzer alleen maar hun stoeltjes om te draaien om de anderen in het buitenste hoefijzer te kunnen zien. Docent geeft aan hoeveel tijd er per uitwisseling is (bijvoorbeeld 1 minuut). De leerlingen wisselen informatie uit met de partner tegenover wie ze staan. 14

15 De leerlingen in de buitenste cirkel schuiven een plaats op (met de klok mee). Informatie-uitwisseling als hierboven beschreven. Situatie: Het uitwisselen van persoonlijke informatie, bijvoorbeeld over gezinssamenstelling, woonplaats, hobby, sport. Uitermate geschikt voor het oefenen van gespreksvaardigheid. Aantal personen: gehele klas Mogelijke rollen: De docent verdeelt de klas en geeft de tijd aan. 7. Team-interview Definitie: Leerlingen bevragen als groep 1 groepslid, daarna wordt het volgende groepslid ondervraagd. Werkwijze: Docent geeft een opdracht. Bijvoorbeeld: Write down what your favourite film / music / subject at school / holiday job is. Nummer 1 van elke groep wordt ondervraagd door de rest van de groep. Nummer 1 kijkt naar zijn (summiere) informatie en antwoordt op de vragen van de groepsleden. Na 2 minuten geeft de docent een teken. De ondervraagde wordt nummer 2. Zie hierboven Situatie: Het uitwisselen van persoonlijk informatie, geschikt voor kennismaking in (nieuwe) groepen. Aantal personen: 4 tot 6 Mogelijke rollen: voorzitter tijdbewaker vragensteller uitvoerder presentator checker 8. Rondje Definitie: Het geven van een mening, of het uitwerken van een idee. Werkwijze: Docent stelt een vraag aan elke groep (dezelfde of een andere vraag). Leerlingen krijgen individuele bedenktijd. Elke leerling legt een voorwerp in het midden van de groep (pen, gommetje). Leerling geeft het antwoord op de vraag. Leerling neemt zijn eigen voorwerp terug als hij is uitgesproken. Het antwoorden gaat door tot alle voorwerpen terug bij de eigenaar zijn. Situatie: Opdracht, waarbij een uitgebreid antwoord mogelijk is. Aantal personen: 4 tot 8 per groep. Mogelijke rollen: voorzitter vragensteller informant tijdbewaker presentator checker 9. Brainstormen Definitie: Ideeën, argumenten bedenken, associëren. Werkwijze: Leerlingen zitten in groepjes. Docent geeft een stelling en een beperkte tijd om met argumenten te komen. Leerlingen noemen in het groepje zo veel mogelijk argumenten voor en tegen. Leerlingen beoordelen elkaars argumenten niet. Docent vraagt leerlingen de twee beste argumenten voor en de twee beste argumenten tegen te kiezen. 15

16 Situatie: Docent laat argumenten voor en tegen bij een stelling bedenken: The use of any kind of stimulant is permitted if that will improve sport achievements. Aantal personen: 3 of 4 personen Mogelijke rollen: voorzitter secretaris vragensteller tijdbewaker 10. Placemat Definitie: Leerlingen bepalen in de groep hun gezamenlijke mening over een onderwerp. Werkwijze: Docent geeft een opdracht. Leerlingen schrijven individueel hun antwoord op en overleggen niet met elkaar. Leerlingen geven om beurten hun antwoord aan de rest van de groep. Deze antwoorden kunnen op de buitenste rand van een papier (de placemat) worden geschreven. De groep bepaalt welk gezamenlijk antwoord als groepsantwoord wordt gekozen en schrijft dit op de placemat in het midden. Situatie: Docent geeft een opdracht waar meerdere antwoorden op mogelijk zijn: What would your group do if you found a wallet with 250.-? Aantal personen: 4 Mogelijke rollen: voorzitter secretaris vragensteller tijdbewaker presentator 11. Groepsreis Definitie: Leerlingen geven en vragen informatie aan andere groepen. Werkwijze: Docent heeft elke groep een verschillende deelopdracht gegeven. Docent heeft elke groep de volledige opdracht gegeven, die door de gehele groep niet op te lossen is (bij gebrek aan informatie). De groep rondt de deelopdracht af. Ieder groepslid beheerst alle informatie van de groep. De groepsleden verlaten hun groep, nummer 1 schuift 1 plaats op, nummer 2 2 plaatsen, nummer 3 3 plaatsen, nummer 4 blijft zitten. De groepsleden geven hun informatie in de nieuwe groep en verzamelen de informatie die de andere groep heeft. De groepsleden gaan terug naar hun eigen groep en wisselen de informatie uit. De groepsleden maken hun volledige opdracht af. Situatie: Een opdracht die in deelopdrachten te verdelen is: elke groep krijgt een deel van een detectiveverhaal, van een brief, van filmscript, of iets dergelijks. Aantal personen: 4 personen Mogelijke rollen: voorzitter vragensteller tijdbewaker opzoeker checker 12. Drie-stappen-interview Definitie: Elkaar bevragen en anderen vertellen over een groepslid. Werkwijze: Docent stelt groepen samen en nummert de groepsleden. De nummers 1 ondervragen de nummers 2, de nummers 3 ondervragen de nummers 4. 16

17 De nummers 2 ondervragen de nummers 1, de nummers 4 ondervragen de nummers 3. In de groep vertellen de nummers 1 over 2, 2 over 1, 3 over 4 en 4 over 3. Situatie: Met elkaar kennismaken: Tell me about your favourite holiday. Aantal personen: 4 Mogelijke rollen: voorzitter secretaris tijdbewaker presentator Ebbens, Sebo, Ettekoven, Simon en Rooijen, Jos van, Effectief Leren in de Les, Basisvaardigheden voor Docenten, Groningen: Wolters Noordhoff, ISBN Ebbens, Sebo, Ettekoven, Simon en Rooijen, Jos van, Samenwerkend Leren, Praktijkboek, Groningen: Wolters Noordhoff, ISBN Ellis, Gail and Sinclair, Barbara, Learning to Learn English, Teacher s Book, Cambridge: Cambridge University Press, 1989/1996. ISBN Ellis, Gail and Sinclair, Barbara, Learning to Learn English, A Course in Learner Training, Cambridge: Cambridge University Press, 1989/1996. ISBN Johnson, D.W., Johnson, R.T. & Holubec, E.J., Cooperation in the Classroom, Minnesota: Interaction Book Company, Kagan, S., Cooperative Learning, Resources for Teachers, Capistrano: Resources for Teachers, Lesorganisatie Hoe u de lessen het beste kunt inrichten hangt van veel factoren af. Wij geven hier enkele suggesties voor zowel docentgestuurde lessen en lessen waarbij de leerlingen zelf hun tijd indelen. Omdat gespreksvaardigheid en het werken met de computer de lastigste onderdelen zijn om organisatorisch in te passen in de lessen, geven wij hieronder ook daarvoor enkele suggesties. Het complete hoofdstuk 1. U gaat lineair door de stof en stuurt de leerlingen klassikaal aan. U slaat hier en daar een opdracht over en na elke serie kijkt u samen met de leerlingen het werk na. 2. U gaat lineair door de stof waarbij u van tevoren vaststelt welke opdrachten u wilt overslaan. U wisselt individueel en zelfstandig werken in tweetallen met elkaar af. Het nakijken gebeurt klassikaal. 3. U geeft twee lessen per week en stelt van tevoren vast welke stof u in ieder geval wilt behandelen. U kijkt of u uit de voeten kunt met de schrapsuggesties in de handleiding. U maakt een studieplanner. Bij elke les besteedt u tien minuten aan uitleg, de rest van de tijd zijn de leerlingen in tweetallen aan het werk met de door u aangegeven opdrachten. 4. U bekijkt onder zelfstandig werken / werkvormen de mogelijkheden voor activerende didactiek en maakt een planning per hoofdstuk welke vorm u bij welk onderdeel wilt gebruiken. U besteed per les tenminste 10 minuten aan enige vorm van samenwerkend leren. 5. U bespreekt met de leerlingen aan het begin van een hoofdstuk de Workplanner. U vult deze gezamenlijk in, of u vertelt hen wanneer ze welk onderdeel af moeten hebben, en wanneer de toets is. Een andere mogelijkheid is dat u aan de hand van de Workplanner van tevoren een studiewijzer maakt en het hele hoofdstuk inroostert. 6. U maakt een studiewijzer en de leerlingen volgen zelfstandig de door u aangegeven route. Waar mogelijk werken ze in tweetallen of groepjes; ze hebben een leerling-cd en uitwerkingenboek, en kunnen het luisteren en nakijken tijdens 17

18 de les of thuis doen. Elke les start met een kort overleg/uitleg, waarna iedereen aan het werk kan. 7. U maakt een planning, studiewijzer en vormt vaste groepen met een mix van goede en zwakke leerlingen. Per groep is een leerling-cd en uitwerkingenboek beschikbaar. U begeleidt de groepen waar nodig, stuurt aan en laat zo nu en dan een groep voor de klas een gespreksvaardigheidsopdracht uitvoeren of andere groepsopdracht presenteren. Spreekvaardigheid 8. U doet alle spreekopdrachten en dat kan omdat de leerlingen altijd in tweetallen of groepjes van vier zitten. U neemt wat extra rumoer op de koop toe en laat Spreekkaarten- opdrachten door enkele aan te wijzen groepjes uitvoeren voor de klas. U neemt dit altijd op een cassette op en evalueert naderhand. 9. Aan het begin van de les kiest u enkele groepjes uit en laat deze buiten de klas hun rollen voorbereiden. Ondertussen maakt de rest enkele opdrachten in het werkboek. Na 10 minuten voorbereiding spelen de betreffende leerlingen de opdracht en u laat de rest aantekeningen maken, via een observation sheet. Bespreking volgt. 10. U slaat in eerste instantie de (grotere) spreekopdrachten over. Tegen het einde van het hoofdstuk, als alle stones-opdrachten zijn gedaan, verdeelt u de verschillende spreekopdrachten onder onder 4 groepjes of tweetallen. De leerlingen bereiden de opdrachten thuis voor, en voeren deze uit in een volgende les gespreksvaardigheid. Bij het volgende hoofdstuk doet u hetzelfde, maar nu is de andere helft van de klas aan de beurt. De leerlingen die niet hoeven te spreken geeft u een observatie-opdracht. IT 11. U bekijkt van tevoren welke onderdelen er in IT bij het betreffende hoofdstuk zitten. U wilt in ieder geval 1 les in het computerlokaal geven. U reserveert het lokaal. U laat de leerlingen onderdeel C doen, en spreekt met ze af dat ze het thuis afmaken en de uitgeprinte resultaten inleveren. U slaat onderdeel C in het boek over. Nadat blijkt dat enkele leerlingen het er niet goed van hebben afgebracht, laat u hen alsnog enkele opdrachten van onderdeel C uit het boek maken. 12. U hebt gemerkt dat enkele leerlingen veel moeite hebben met een bepaalde constructie of het idioom niet beheersen. U geeft hen de herhalingsstof in IT op om thuis te maken. 13. U hebt het hoofdstuk min of meer af en u laat alle leerlingen de Test yourself in het computerlokaal, de mediatheek of thuis maken als voorbereiding op het proefwerk. Als dit onvoldoende gemaakt is, worden ze verwezen naar herhalingsstof, of ze kunnen de Test yourself in het boek alsnog maken. 14. U beloont de leerlingen door ze spelletjes in IT te laten spelen. 15. U geeft snelle leerlingen de mogelijkheid om extra oefenstof in IT te doen, eventueel tijdens de les. Daarmee kunt u voorkomen dat goede leerlingen zich vervelen, en u hebt meer tijd en aandacht voor zwakke leerlingen. 16. U laat leerlingen thuis het leesdossier in IT bijhouden, en vraagt op afgesproken tijdstippen het uitgeprinte dossier te laten zien. 17. U gaat met de hele klas de Internetopdracht bij het hoofdstuk maken. Hiervoor hebt u het computerlokaal gereserveerd. 18. U raadt zwakke leerlingen aan de naslaggrammatica, uitleg en herhalingsstof in IT goed te bestuderen en te oefenen voor de toets. 19. In het beste geval hebt u ca. 4 computers in uw lokaal. De leerlingen kunnen dan individueel of met z n tweeën de computeropdrachten maken, volgens verwijzing in het werkboek. U kunt dan de lessen zo indelen dat ieder groepje 10 minuten op de computer mag. Dat zijn dan 8 leerlingen per les. Bij drie lessen lessen per week komen dan misschien niet alle leerlingen aan de beurt, maar na vier lessen is dat wel het geval. 18

19 20. U kunt IT ook goed gebruiken voor leerlingen die absent zijn geweest. U kunt hen thuis of op school de herhalingsstof laten maken in IT waarbij ze directe feedback krijgen, en aan de hand van het resultaat kunt u inschatten of het noodzakelijk is deze leerlingen extra uitleg te geven of hen stof te laten inhalen. In het eerste jaar zult u waarschijnlijk ervaren dat sommige dingen minder, andere meer tijd kosten dan was ingeschat. Op basis van uw ervaringen zal het programma waarschijnlijk worden bijgesteld Het maken van keuzes Deel 2 vmbo basic (k) omvat lesstof per hoofdstuk voor ca. 8 lesuren inclusief toets. Met de bijbehorende ICT kunt u meerdere lesuren vullen, maar hieruit kunt u uw eigen keuzes maken. Keuzes De organisatie in de klas is vaak een punt van aandacht bij de opdrachten. Hoewel de hoofdstukken een logische, lineaire opbouw hebben, betekent dat niet dat u (of de leerling) geen keuzes kunt maken. U zult soms klassikaal opdrachten willen overslaan, of sommige opdrachten zijn niet voor alle leerlingen even noodzakelijk of wenselijk. De interne differentiatie biedt u hiertoe de mogelijkheid, maar er worden tevens mogelijke planningsvoorbeelden gegeven bij de hoofdstukken. Via de Workplanner kunt u bekijken welke onderdelen u klassikaal of zelfstandig wilt laten doen, en wat u wilt overslaan. Als u wilt controleren of u alle kerndoelen c.q. eindtermen hebt behandeld, kunt u op de site een overzicht van de kerndoelen en eindtermen raadplegen. Bij elk hoofdstuk worden twee voorbeeldplanningen gegeven. Er is een planning voor klassen die twee lesuren per week beschikbaar hebben en een planning voor klassen met drie lesuren. 19

20 2. Hoe werkt Stepping Stones? 2.1 Sturing Het werkboek is het sturende boek. Dat heeft de leerling altijd voor zich, en van daaruit wordt de leerling gestuurd naar bijvoorbeeld een leestekst, een Stone, een onderdeel van de grammatica in het tekstboek, naar de leerling-cd om een fragment of song te beluisteren, naar het uitwerkingenboek om een opdracht te controleren, of naar IT om opdrachten op de computer te gaan doen. In het tekstboek staan bronnen, evenals op de leerling-cd en in IT Deze bronnen zijn heel gevarieerd, van leesteksten en taalmiddelen tot naslag en video. 2.2 Werken met Textbook en Workbook Het werken met tekstboek en werkboek kan planmatig worden opgezet, want er is een vaste structuur in elk hoofdstuk. In het vervolg worden de diverse onderdelen uitgelegd. 2.3 Workplanner, Leerdoelen en Checks Elk hoofdstuk begint met een Workplanner. Hierin staat een inhoudsopgave van het hoofdstuk, en dit biedt u de mogelijkheid om een snel overzicht te krijgen van alle onderdelen. Vervolgens kunt u aan de hand hiervan een studieplanner maken, maar u kunt ook bijvoorbeeld de leerlingen bepaalde zaken laten invullen: huiswerk, deadlines, toetsdatum enzovoort. Bovendien ziet u in een oogopslag bij welke onderdelen verder on-line geoefend kan worden. Alle genoemde onderdelen in de Workplanner worden hieronder toegelicht De inhoudsopgave geeft bij de vaste onderdelen A, B, C en D aan hoeveel werkboekopdrachten er zijn en bij welke oefeningen luistermateriaal of ICT-materiaal is. Leerlingen kunnen deze onderdelen in dit overzicht per opdracht afvinken nadat ze het gemaakt hebben. Bij het blok Toetsing kan worden ingevuld wanneer de toets zal zijn en wat er zal worden getoetst. 2.4 Soorten opdrachten De soorten opdrachten zijn gevarieerd en bevatten vaak een speels element, maar tevens zit hier structuur en opbouw in. Bij de Stones-opdrachten is er een enerzijds een opbouw van vocabulaire en grammaticale constructies, en anderzijds zijn deze opdrachten sterk gericht op het bevorderen en stimuleren van communicatie, zowel mondeling als schriftelijk. Bij lezen en luisteren zijn het vooral de lees- en luisterstrategieën die via een gevarieerd aanbod aan opdrachten worden getraind. Er zijn: - Spreken en schrijven-gerelateerde opdrachten variërend van: pure reproductie-opdrachten (Schrijf op wat je zegt in het Engels) waarbij letterlijk zinnen uit de Stone worden gehaald geleide open en gesloten spreek- en schrijfopdrachten bij een Stone vocabulaire-opdrachten vrije productie of toepassingsopdrachten: speech card-opdrachten (Talking Matters), het schrijven van een brief, het houden van een spreekbeurt interactieve IT die herhaling en extra training on-line bieden optionele kaderopdrachten, voor kaderleerlingen (K), of tempo-opdrachten voor leerlingen die eerder klaar zijn (T). gesloten toetsopdrachten in de diagnostische toets in het werkboek interactieve toetsopdrachten in de diagnostische toets in IT toepassingsopdrachten waarin alle getrainde vaardigheden/strategieën samenkomen grammatica-opdrachten voor kaderleerlingen - Lezen- en luisteren-gerelateerde opdrachten, waarin: open en gesloten strategie-trainingsopdrachten vocabulaire-opdrachten 20

21 IT en opdrachten IT en opdrachten IT uitspraak-opdrachten 2.5 Grammatica Alle benodigde grammatica-onderdelen worden getraind en regelmatig herhaald. In deel 2 vmbo basic (k) is de grammatica voornamelijk bedoeld voor kaderleerlingen. Nieuw in deel 2 is dat de grammatica-opdrachten direct na het D+-onderdeel volgen. De criteria die aan de plek en volgorde van bepaalde onderdelen ten grondslag liggen zijn: grammatica-onderdelen die via de Stones worden aangeboden hebben een logische en wenselijke volgorde; bijvoorbeeld is goed gekeken wanneer welke tijden behandeld worden. de grammatica wordt goed gedoseerd aangeboden: er is een gebalanceerde verdeling gemaakt voor elk deel. de (communicatieve, impliciete) training van grammatica is ingebed in het hoofdstuk en gerelateerd aan de Stones (zie onder). De setting van de opdracht is communicatief. het grammatica-overzicht en de bijbehorende opdrachten zit achterin het tekst- en werkboek Toelichting: De in het hoofdstuk behandelde grammatica is gekoppeld aan de (constructies in de) Stones. De grammatica kan op twee manieren worden getraind: voor basic-leerlingen impliciet door middel van de Stones-opdrachten, waarbij het vooral gaat om het overbrengen van de boodschap (de communicatie) en voor kaderleerlingen expliciet met behulp van de grammaticaregels en voorbeelden en de daaraan gekoppelde opdrachten. Bij deze laatste soort gaat het dus vooral om het correct toepassen van de regels. U kunt daarnaast voor de kadergroep de grammatica-regel direct bij het behandelen van de Stone uitleggen, of u kunt ervoor kiezen om de leerling eerst onbewust de regel te laten toepassen als ze de Stones-opdrachten maken, en pas daarna de link te leggen met de betreffende regel. 2.6 Vocabulaire Aan het eind van elk hoofdstuk vindt u een woordenlijst met de te leren woorden uit het hoofdstuk. Deze woorden staan in contextzinnen die de betekenis verduidelijken. De woorden zijn als volgt gekozen: 1. alle woorden uit de Stones die nog niet eerder zijn voorgekomen 2. woorden die de leerling nodig heeft om de opdrachten te kunnen maken 3. relevante woorden uit de leesteksten. Werkwijze: De woorden staan per onderdeel in alfabetische volgorde. U kunt de leerlingen het beste per onderdeel het betreffende blokje laten leren. Ook kunnen ze dit verder oefenen in IT Een combinatie van bovenstaande mogelijkheden is uiteraard ook mogelijk. Een alfabetische woordenlijst staat achterin het Textbook. Hierin zijn alle woorden die voorkomen in de vocabulaire bij de hoofdstukken opgenomen. Bij veel leesteksten wordt de Nederlandse vertaling van bepaalde woorden gegeven. Deze woorden zijn niet bedoeld om te leren, maar om de leerling een handvat te bieden om de tekst beter te begrijpen en de opdrachten te kunnen maken. 2.7 Samenvatting, Test Yourself en Toetsing In de samenvatting wordt aangegeven welke onderdelen, vaardigheden en strategieën in het hoofdstuk getraind zijn. U kunt deze samenvatting samen met de leerlingen 21

Stepping Stones 3 vmbo kgt. Docentenhandleiding

Stepping Stones 3 vmbo kgt. Docentenhandleiding Stepping Stones 3 vmbo kgt Docentenhandleiding Derde editie Wolters-Noordhoff Groningen Auteurs Annette Lether Hans Mes Myriam Meinsma Willem Noordhof Nick Woltjer Stepping Stones 3 vmbo kgt Docentenhandleiding

Nadere informatie

Stepping Stones 3 vmbo basic. Docentenhandleiding

Stepping Stones 3 vmbo basic. Docentenhandleiding Stepping Stones 3 vmbo basic Docentenhandleiding Derde editie Wolters-Noordhoff Groningen Auteurs Raluca Aldea Sicco Gjaltema Karen Newton Eppe Scholtens Ton Worm Lucas Zandberg Stepping Stones 3 vmbo

Nadere informatie

Stepping Stones 4 vmbo kgt

Stepping Stones 4 vmbo kgt Stepping Stones 4 vmbo kgt Docentenhandleiding Derde editie Wolters-Noordhoff Groningen Auteurs Annette Lether Myriam Meinsma Hans Mes Willem Noordhof Nick Woltjer Stepping Stones 4 vmbo kgt Docentenhandleiding

Nadere informatie

Stepping Stones 1 vmbo basic (k) Docentenhandleiding

Stepping Stones 1 vmbo basic (k) Docentenhandleiding Stepping Stones 1 vmbo basic (k) Docentenhandleiding Derde editie Wolters-Noordhoff Groningen Auteurs Remke van der Meij Karen Newton Sybrecht Oenema Ton Worm Lucas Zandberg 1 Stepping Stones 1 vmbo basic

Nadere informatie

Stepping Stones 4 vmbo basic

Stepping Stones 4 vmbo basic Stepping Stones 4 vmbo basic Docentenhandleiding Derde editie Wolters-Noordhoff Groningen Auteurs Raluca Aldea Sicco Gjaltema Eppe Scholtens Natascha Sewnandan Ton Worm Stepping Stones 4 vmbo basic Docentenhandleiding

Nadere informatie

Stepping Stones 2. vmbo kgt. Docentenhandleiding. Derde editie. Wolters-Noordhoff Groningen

Stepping Stones 2. vmbo kgt. Docentenhandleiding. Derde editie. Wolters-Noordhoff Groningen Stepping Stones 2 vmbo kgt Docentenhandleiding Derde editie Wolters-Noordhoff Groningen Auteurs Linda Bogaerts Annette Lether Hans Mes Willem Noordhof Eppe Scholtens Nick Woltjer 1 Stepping Stones 2 vmbo

Nadere informatie

SAMENWERKEND LEREN. 20 verschillende werkvormen

SAMENWERKEND LEREN. 20 verschillende werkvormen SAMENWERKEND LEREN 20 verschillende werkvormen Gepubliceerd met toestemming van Uitgeverij Noordhoff (november 2009) auteur: Jan van der Vlies Werkvormen Een aantal bruikbare samenwerkingsstructuren die

Nadere informatie

Stepping Stones 2. (t) havo vwo. Docentenhandleiding

Stepping Stones 2. (t) havo vwo. Docentenhandleiding Stepping Stones 2 (t) havo vwo Docentenhandleiding Derde editie Wolters-Noordhoff Groningen Auteurs Nina Blom-Poldrugač Sicco Gjaltema Rob Groeneveld Natascha Sewnandan Sanne Wielenga Stepping Stones 2

Nadere informatie

Stepping Stones 1 (t) havo vwo. Docentenhandleiding

Stepping Stones 1 (t) havo vwo. Docentenhandleiding Stepping Stones 1 (t) havo vwo Docentenhandleiding Derde editie Wolters-Noordhoff Groningen Auteurs Nina Blom-Poldrugač Ellis Dik Sicco Gjaltema Natascha Sewnandan Jaap Westra Sanne Wielenga Nick Woltjer

Nadere informatie

Stepping Stones 3. havo vwo

Stepping Stones 3. havo vwo Stepping Stones 3 havo vwo Docentenhandleiding Derde editie Wolters-Noordhoff Groningen Auteurs Sicco Gjaltema Sybrecht Oenema Natascha Sewnandan Sanne Wielenga Stepping Stones 3 havo vwo bestaat uit:

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

3. Samenwerkend leren

3. Samenwerkend leren 3.1 Denken-Delen-Uitwisselen doel Samen nadenken over een begrip of antwoord groepssamenstelling individueel-> tweetal ->klassikaal 1. Denken: de leerling krijgt een vraag van de leerkracht of moet een

Nadere informatie

Korte of lange opdrachten die gericht zijn op beheersing van de stof.

Korte of lange opdrachten die gericht zijn op beheersing van de stof. Samenwerkend leren bij taakgericht werken 1 Samenwerkingsstructuren Check in duo's Elke leerling werkt eerst individueel aan de opdracht. Daarna vergelijkt elke leerling zijn eigen antwoorden met die van

Nadere informatie

Aartsbisdom Mechelen-Brussel Vicariaat Onderwijs Diocesane Pedagogische Begeleiding Secundair Onderwijs

Aartsbisdom Mechelen-Brussel Vicariaat Onderwijs Diocesane Pedagogische Begeleiding Secundair Onderwijs Aartsbisdom Mechelen-Brussel Vicariaat Onderwijs Diocesane Pedagogische Begeleiding Secundair Onderwijs Vakdocumenten Frans (2004) Samenwerkend leren - Taakgericht werken 1 Samenwerkingsstructuren Check

Nadere informatie

Jeannine Van Assche. Stepping Stones. Leerboek en werkboek STEPPING STONES

Jeannine Van Assche. Stepping Stones. Leerboek en werkboek STEPPING STONES Jeannine Van Assche Stepping Stones Leerboek en werkboek 1 Table of contents The first lesson Chapter 1 Me, myself and you Chapter 2 Crazy critters Chapter 3 Let s ch@t Chapter 4 My way of life Chapter

Nadere informatie

1. Denken-delen-uitwisselen

1. Denken-delen-uitwisselen Vijf basiswerkvormen voor activerend leren 1. Denken-delen-uitwisselen 2. Check-in-duo s 3. Genummerde-hoofden-tezamen 4. Experts 5. Drie-stappen-interview 1. Denken-delen-uitwisselen - De docent stelt

Nadere informatie

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk opgaven- en werkboek Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Basisstudie in het boekhouden

Basisstudie in het boekhouden OPGAVEN Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren, P. Kuppen, E. Rijswijk Zevende druk Basisstudie in het boekhouden Opgavenboek Opgavenboek Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

Routeboek Onderleggers voor de ISK

Routeboek Onderleggers voor de ISK Routeboek Onderleggers voor de ISK ISK Utrecht Boom, Amsterdam Deze uitgave is gemaakt in opdracht van ISK Utrecht. Tweede herziene uitgave 2014 2011 ISK Utrecht Behoudens de in of krachtens de Auteurswet

Nadere informatie

Belastingwetgeving 2015

Belastingwetgeving 2015 Belastingwetgeving 2015 Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Uitgeverij Educatief Belastingwetgeving Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Eerste druk Uitgeverij

Nadere informatie

2015, Uitgeverij Boom, Amsterdam

2015, Uitgeverij Boom, Amsterdam 2015, Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie

Bedrijfsadministratie Bedrijfsadministratie Opgaven Niveau 5 MBA Peter Kuppen Frans van Luit Bedrijfsadministratie MBA Niveau 5 Opgaven Opgaven Bedrijfsadminstratie MBA Niveau 5 P. Kuppen F. van Luit Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Jaarrekening Opgaven- en werkboek Jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel 3/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

De basis van het Boekhouden

De basis van het Boekhouden De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Blommaert. Bedrijfseconomische Analyses OPGAVEN. Blommaert & Bedrijfseconomie vanuit managementperspectief. Zevende druk

Blommaert. Bedrijfseconomische Analyses OPGAVEN. Blommaert & Bedrijfseconomie vanuit managementperspectief. Zevende druk Blommaert Blommaert & Bedrijfseconomische Analyses Bedrijfseconomie vanuit managementperspectief OPGAVEN Zevende druk Bedrijfseconomische Analyses Opgaven en uitwerkingen Bedrijfseconomische Analyses

Nadere informatie

Stap 1 Voorafgaand aan het bestuderen van een nieuw onderwerp vatten leerlingen in kleine groepjes samen wat ze al van het onderwerp weten.

Stap 1 Voorafgaand aan het bestuderen van een nieuw onderwerp vatten leerlingen in kleine groepjes samen wat ze al van het onderwerp weten. Werkvorm 1 Stap 1 Voorafgaand aan het bestuderen van een nieuw onderwerp vatten leerlingen in kleine groepjes samen wat ze al van het onderwerp weten. Stap 2 Vervolgens formuleren ze vragen over wat ze

Nadere informatie

Nederlands voor Arabisch taligen A0 A1/A2

Nederlands voor Arabisch taligen A0 A1/A2 Auteur boek: مو لف الكتاب: Vera Lukassen Titel boek: Nederlands voor Arabisch taligen كتاب : الھولندي للناطقین باللغة العربیة المستوى Niveau A0 A2, A0 A2 2015, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl

Nadere informatie

Go 100. Leer 100 Chinese karakters. Handleiding Go 100

Go 100. Leer 100 Chinese karakters. Handleiding Go 100 Go 100 Leer 100 Chinese karakters Handleiding Go 100 Go 100 is samen met de website www.go-malmberg.nl een volledig geïntegreerde Chinese taalmethode die een eenvoudige, aanstekelijke en effectieve leerervaring

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Zevende druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Zevende druk Noordhoff

Nadere informatie

Studiehandleiding. Engels voor gevorderden

Studiehandleiding. Engels voor gevorderden Studiehandleiding Engels voor gevorderden Lay-out en opmaak: NTI DTP Studio, Leiden 1 e druk, maart 2012 001204544 2012, NTI bv, Leiden Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd,

Nadere informatie

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Periodeafsluiting Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Tweede

Nadere informatie

Basisvaardigheden Nederlands Deel 1 van 2

Basisvaardigheden Nederlands Deel 1 van 2 Basisvaardigheden Nederlands Deel 1 van 2 Colofon Auteur: Hanneke Molenaar Inhoudelijke redactie: Ina Berlet Redactie: Edu Actief b.v. Vormgeving: Crius Group Illustraties: Edu Actief b.v. Titel: Basisvaardigheden

Nadere informatie

Spreken en gesprekken voor 1F

Spreken en gesprekken voor 1F NEDERLANDS Spreken en gesprekken voor 1F Deel 2 van 5 Colofon Auteur: Hanneke Molenaar Inhoudelijke redactie: Ina Berlet Redactie: Edu Actief b.v. Vormgeving: Crius Group Illustraties: Edu Actief b.v.

Nadere informatie

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie.

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Nederlands in beeld Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Vervolgmogelijkheid: Basiscursus 1 ISBN 9789461057228 www.nt2.nl

Nadere informatie

Nederlands in Uitvoering

Nederlands in Uitvoering Nederlands in Uitvoering Leerjaar 1 Sport & spel Een mondelinge instructie begrijpen Algemene modulegegevens Leerjaar: 1 Taaltaak: Een mondelinge instructie begrijpen Thema: Sport & spel Leerstijlvariant:

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN Tweede druk Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Yvonne van de Voort Tweede

Nadere informatie

Basiskennis Calculatie

Basiskennis Calculatie Basiskennis Calculatie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Derde druk Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff

Nadere informatie

Werken aan communicatie 1

Werken aan communicatie 1 Communicatie Werken aan communicatie 1 Werken aan communcatie 1 Serienummer: Licentie: Voor het activeren van de licentie kijk pagina 5 van dit werkboek. Te activeren tot: Colofon Uitgeverij: Edu Actief

Nadere informatie

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën:

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: > Categorieën De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: 1 > Poten, vleugels, vinnen 2 > Leren en werken 3 > Aarde, water,

Nadere informatie

Loopbaanoriëntatie -begeleiding

Loopbaanoriëntatie -begeleiding Ik, leren en werken Loopbaanoriëntatie en -begeleiding Loopbaanlogboek voor fase 2 Voorbereiding Colofon Auteur: Edu Actief b.v. Redactie: Edu Actief b.v. Vormgeving: Edu Actief b.v. Illustraties: Edu

Nadere informatie

PrOmotie. Praktijk en Loopbaan. Ik & de Ander Werkboek 2

PrOmotie. Praktijk en Loopbaan. Ik & de Ander Werkboek 2 PrOmotie Praktijk en Loopbaan Ik & de Ander Werkboek 2 Colofon Auteur: Onder redactie van: Met dank aan: Tekstredactie: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Aveline Dijkman, Annemarie van Hekken, Ingrid

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Expert 2013. 2013, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: November 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Expert 2013. 2013, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: November 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Expert 2013 2013, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: November 2013 ISBN: 978-90-820856-4-8 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

Verleg je grenzen! Waarom kiest ú voor het nieuwe Taalblokken? Taalblokken Engels Brochure MBO

Verleg je grenzen! Waarom kiest ú voor het nieuwe Taalblokken? Taalblokken Engels Brochure MBO Brochure MBO Toetsing Figuur 4, toetsing Door de nieuwe aanpak en de goede mix van digitaal lesmateriaal en boeken geeft Taalblokken Engels mij de ruimte om les te geven zoals ik wil. Verleg je grenzen!

Nadere informatie

SECTORWERKSTUK 2013-2014

SECTORWERKSTUK 2013-2014 SECTORWERKSTUK 2013-2014 1 HET SECTORWERKSTUK Het sectorwerkstuk is een verplicht onderdeel voor alle leerlingen uit het Mavo. Het maken van een sectorwerkstuk is een manier waarop je, als eindexamenkandidaat,

Nadere informatie

Wondverzorging. Let op: het is belangrijk om precies deze schrijfwijze aan te houden, dus met tussenstreepjes.

Wondverzorging. Let op: het is belangrijk om precies deze schrijfwijze aan te houden, dus met tussenstreepjes. M Wondverzorging Website In de oorspronkelijke uitgave van Wondverzorging was een cd-rom toegevoegd met aanvullend digitaal materiaal. Vanaf deze editie is echter al dit aanvullende materiaal vindbaar

Nadere informatie

september 2013 Huygens College Kernuur Leesles Muziek Engels Dans PROJECT TITEL Werkboek First ID

september 2013 Huygens College Kernuur Leesles Muziek Engels Dans PROJECT TITEL Werkboek First ID september 2013 Huygens College Kernuur NAAM JAAR KLAS VAK PROJECT TITEL Leesles Muziek Engels Dans Werkboek First ID Inhoud Werkboek First ID 4 Het gebruik van de Powerpoint 7 Instructie voor het gebruik

Nadere informatie

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Niveau 4 P Mariëlle de Kock elementaire praktijk van de kostencalculatie Niveau 4 (P) Werkboek Mariëlle de Kock Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

(Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding

(Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding (Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding Aan de slag met lezen in beroepsgerichte vakken Voor de verbetering van leesvaardigheid is het belangrijk dat leerlingen regelmatig en veel lezen. Hoe krijg

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010 WIJZIGINGSBLAD A2 Nationale Beoordelingsrichtlijn BORG 2005 versie 2 Procescertificaat voor het ontwerp, de installatie en het onderhoud van inbraakbeveiliging BORG 2005 versie 2 / A2 Publicatiedatum :

Nadere informatie

Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak.

Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak. Strategisch Lezen Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak. Doelgroepen Strategisch Lezen Muiswerk Strategisch Lezen is

Nadere informatie

PROJECT. schaalrekenen. aardrijkskunde en wiskunde 1 vmbo-t/havo. naam. klas

PROJECT. schaalrekenen. aardrijkskunde en wiskunde 1 vmbo-t/havo. naam. klas schaalrekenen PROJECT aardrijkskunde en wiskunde 1 vmo-t/havo naam klas Auteurs Femke Trap José Spaan Bonhoeffer College, Castricum 2006 EPN, Houten, The Netherlands. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet

Nadere informatie

Sociale en recreatieve activiteiten

Sociale en recreatieve activiteiten Sociale en recreatieve activiteiten Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur(s): Richard Prins Inhoudelijke redactie: Patricia Streng Eindredactie: Astrid

Nadere informatie

Pol Van Damme. Leesfiches

Pol Van Damme. Leesfiches Pol Van Damme Deze leesfiches bevatten niet zomaar vraagjes bij boeken. Nee, het gaat om leuk en creatief bezig zijn met boeken, om bevorderen van leesbegrip, maar bovenal: om leesplezier! Het boekenpakket

Nadere informatie

Elementaire praktijk van de Bedrijfsadministratie

Elementaire praktijk van de Bedrijfsadministratie Elementaire praktijk van de Bedrijfsadministratie Werkboek Niveau 4 PDB Hans Dijkink Elementaire praktijk van de Bedrijfsadministratie Niveau 4 PDB Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Studiewijzers 2015/2016

Studiewijzers 2015/2016 Studiewijzers 2015/2016 Periode 5 kader leerjaar 4 1 studiewijzers 2015-2016 Inhoudsopgave Nederlands... 3 Engels... 5 Duits... 7 economie... 9 biologie... 11 wiskunde... 13 Periode 5 leerjaar 4 kader

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep 4 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs voor over 11 uur k l o k k i j k e n i n s t a p h a n d l e i d i n g Inleiding Middels het programma maken de leerlingen kennis met vernieuwende

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Achtste druk Noordhoff

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Yvonne van de Voort

Nadere informatie

Zelfstandige Externe Stage

Zelfstandige Externe Stage IK, LEREN EN WERKEN Zelfstandige Externe Stage deel 4 van 6 Colofon Auteur: Marian van der Meijs, werkzaam bij ICBA Inhoudelijke redactie: Jacobien Ubbink Redactie: Edu Actief b.v. Vormgeving: PPMP Prepress,

Nadere informatie

NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE

NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE Kleos Postbus 23 7400 GA Deventer T: 0570 67 35 55 F: 0172 46 69 98 E: software@kluwer.nl I: kleos.kluwer.nl/ Hoewel bij deze uitgave de uiterste zorg is

Nadere informatie

Basisvaardigheden rekenen voor de pabo

Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Ed de Moor Willem Uittenbogaard Sieb Kemme eindredactie Noordhoff Uitgevers Groningen Houten Eventuele op- en aanmerkingen

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012 WIJZIGINGSBLAD A2 Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 Publicatiedatum : 1 april 2012 Ingangsdatum : 1 april 2012 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING VOORWOORD A2:2012/BMI 2002 Pagina 2/5 Dit wijzigingsblad

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013 ISBN: 978-90-820856-9-3 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan.

Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan. Interactive Grammar Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan. Doelgroep Interactive Grammar Het programma is bedoeld voor leerlingen in de brugklas van

Nadere informatie

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP Pagina 1 van 10 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3 N W Fase B O Z Entree Leerstijlen Versie 0.1: januari 20]3 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Indeling 4 Strategie 6 Leerstijl Ieder mens heeft zijn eigen leerstijl. Deze natuurlijke

Nadere informatie

PrOmotie. Rekenen en wiskunde. Werkboek Geld

PrOmotie. Rekenen en wiskunde. Werkboek Geld PrOmotie Rekenen en wiskunde Werkboek Geld Colofon Auteurs: Onder redactie van: Tekstredactie: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Harry Bruinsma, Ton Milatz, Edu Actief b.v. Ad van der Hoeven, Mieke Abels

Nadere informatie

Rekenen Meten en meetkunde. voor 1F

Rekenen Meten en meetkunde. voor 1F Rekenen Meten en meetkunde Tijd voor 1F Colofon Auteur: Daphne Ariaens Eindredactie: Jiska van Hall, Christie Hofmeester Redactie: Edu Actief b.v. Vormgeving: Crius Group Illustraties: Edu Actief b.v.,

Nadere informatie

Organisatie van werkzaamheden

Organisatie van werkzaamheden Organisatie van werkzaamheden Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Rubus Opleidingspartners, Richard Prins Inhoudelijke redactie: Jessica Satink

Nadere informatie

Het boek is opgedeeld in twee delen die achter elkaar doorgewerkt kunnen worden; het liefst met begeleiding van een leerkracht.

Het boek is opgedeeld in twee delen die achter elkaar doorgewerkt kunnen worden; het liefst met begeleiding van een leerkracht. De taaltrap De taaltrap bestaat uit: een lesboek; veel foto s en tekeningen; 20 lessen met veelgebruikte schooltaalwoorden en zinnen; eenvoudige grammaticale oefeningen; een audio cd. Het boek is opgedeeld

Nadere informatie

12 merken, 13 ongelukken

12 merken, 13 ongelukken 12 merken, 13 ongelukken Karel Jan Alsem & Robbert Klein Koerkamp Eerste druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp omslag: G2K Designers, Groningen/Amsterdam Aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

HANDLEIDING SECTORWERKSTUK. Naam: Klas: Begeleider: Sectorwerkstuk 2015 2016 Pagina 1 1

HANDLEIDING SECTORWERKSTUK. Naam: Klas: Begeleider: Sectorwerkstuk 2015 2016 Pagina 1 1 HANDLEIDING SECTORWERKSTUK Naam: Klas: Begeleider: Sectorwerkstuk 2015 2016 Pagina 1 1 - INHOUDSOPGAVE - -------------------- Uitleg & Theorie -------------------- Stappenplan sectorwerkstuk 3 FASE 1:

Nadere informatie

De hybride vraag van de opdrachtgever

De hybride vraag van de opdrachtgever De hybride vraag van de opdrachtgever Een onderzoek naar flexibele verdeling van ontwerptaken en -aansprakelijkheid in de relatie opdrachtgever-opdrachtnemer prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis ing. W.A.I.

Nadere informatie

PrOmotie. Nederlands. Werkboek 4 Lezen

PrOmotie. Nederlands. Werkboek 4 Lezen PrOmotie Nederlands Werkboek 4 Lezen Colofon Auteur: Onder redactie van: Met dank aan: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Mirjam Koop, Jos Lange, Gerda Verhey, Ria Peelen Sluiter boekproductie, Lelystad,

Nadere informatie

Auteurs boek: Vera Lukassen en René Valster Titel boek: Basis Computergebruik Versies: Windows 7 & Windows 8

Auteurs boek: Vera Lukassen en René Valster Titel boek: Basis Computergebruik Versies: Windows 7 & Windows 8 Auteurs boek: Vera Lukassen en René Valster Titel boek: Basis Computergebruik Versies: Windows 7 & Windows 8 2014, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: Augustus 2014 ISBN: 978-94-91998-03-4

Nadere informatie

TOERISME & RECREATIE RECREATIEMEDEWERKER TENDENS HTRV WERKBOEK RECREATIEMEDEWERKER BASISBEROEPSGERICHTE LEERWEG KADERBEROEPSGERICHTE LEERWEG

TOERISME & RECREATIE RECREATIEMEDEWERKER TENDENS HTRV WERKBOEK RECREATIEMEDEWERKER BASISBEROEPSGERICHTE LEERWEG KADERBEROEPSGERICHTE LEERWEG TOERISME & RECREATIE RECREATIEMEDEWERKER TENDENS HTRV WERKBOEK RECREATIEMEDEWERKER BASISBEROEPSGERICHTE LEERWEG KADERBEROEPSGERICHTE LEERWEG Colofon Uitgeverij: Uitgeverij Edu Actief b.v. Meppel Auteur:

Nadere informatie

Grafentheorie voor bouwkundigen

Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen A.J. van Zanten Delft University Press CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag Zanten, A.J. van Grafentheorie voor bouwkundigen /

Nadere informatie

Hoe leer ik uit... Naam: Klas:

Hoe leer ik uit... Naam: Klas: Hoe leer ik uit... Naam: Klas: 1 Inhoud Woorden... 3 Flashcards... 3 Opschrijven... 3 WRTS... 3 Tekenen... 4 Stones... 5 Flashcards Opschrijven - WRTS... 5 Het thema van de Stone... 5 Stukjes combineren...

Nadere informatie

PROJECT. schaalrekenen. aardrijkskunde en wiskunde 1 havo/vwo. naam. klas

PROJECT. schaalrekenen. aardrijkskunde en wiskunde 1 havo/vwo. naam. klas schaalrekenen PROJECT aardrijkskunde en wiskunde 1 havo/vwo naam klas Auteurs Femke Trap José Spaan Bonhoeffer College, Castricum 2006 EPN, Houten, The Netherlands. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet

Nadere informatie

Financiële rapportage en analyse MBA

Financiële rapportage en analyse MBA Financiële rapportage en analyse MBA Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Tweede druk Financiële rapportage en analyse Uitwerkingen Financiële rapportage en analyse Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina

Nadere informatie

Een overtuigende tekst schrijven

Een overtuigende tekst schrijven Een overtuigende tekst schrijven Taalhandeling: Betogen Betogen ervaarles Schrijftaak: Je mening geven over een andere manier van herdenken op school instructieles oefenlesles Lesdoel: Leerlingen kennen

Nadere informatie

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID Goed- en afkeurcriteria bouwkundige brandveiligheid

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID Goed- en afkeurcriteria bouwkundige brandveiligheid INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID bouwkundige brandveiligheid Versie : 1.0 Publicatiedatum : 1 augustus 2014 Ingangsdatum : 1 augustus 2014 VOORWOORD Pagina 2/6 De Vereniging van Inspectie-instellingen

Nadere informatie

administratie afdeling debiteurenadministratie Kaderberoepsgerichte leerweg

administratie afdeling debiteurenadministratie Kaderberoepsgerichte leerweg administratie afdeling debiteurenadministratie Kaderberoepsgerichte leerweg colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteurs: A. Bosma, P.F.C. Croese, M. van Esch, H. Kamerbeek, J.M. van der Steeg Redactie:

Nadere informatie

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen Publicatiedatum : 1 augustus 2014 Ingangsdatum : 1 augustus 2014 VOORWOORD Pagina 2/5 De Vereniging van Inspectie-instellingen

Nadere informatie

TAALCOMPLEET. Nederlands voor anderstaligen KNM. 5 e druk 2016 ISBN KNM: Copyright: KleurRijker B.V.,

TAALCOMPLEET. Nederlands voor anderstaligen KNM. 5 e druk 2016 ISBN KNM: Copyright: KleurRijker B.V., TAALCOMPLEET Nederlands voor anderstaligen KNM 5 e druk 2016 ISBN KNM: 978-94-90807-19-1 Copyright: KleurRijker B.V., info@kleurrijker.nl Hoofdredactie: Janneke Blom Redactie: Nynke Oosterhuis Auteurs:

Nadere informatie

Taal en Taalwetenschap

Taal en Taalwetenschap Taal en Taalwetenschap Antwoorden bij de opdrachten René Appel, Anne Baker, Kees Hengeveld, Folkert Kuiken en Pieter Muysken (redactie) Blackwell Publishers 2002 by Blackwell Publishers Ltd a Blackwell

Nadere informatie

Dossier opdracht 12. Vakproject 2: Vakdidactiek

Dossier opdracht 12. Vakproject 2: Vakdidactiek Dossier opdracht 12 Vakproject 2: Vakdidactiek Naam: Thomas Sluyter Nummer: 1018808 Jaar / Klas: 1e jaar Docent Wiskunde, deeltijd Datum: 12 november, 2007 Samenvatting Dit document is onderdeel van mijn

Nadere informatie

Begeleide interne stage

Begeleide interne stage Ik, leren en werken Begeleide interne stage Deel 2 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Marian van der Meijs Inhoudelijke redactie: Titel: Ik, leren

Nadere informatie

3 Hoogbegaafdheid op school

3 Hoogbegaafdheid op school 3 Hoogbegaafdheid op school Ik laat op school zien wat ik kan ja soms nee Ik vind de lessen op school interessant meestal soms nooit Veel hoogbegaafde kinderen laten niet altijd zien wat ze kunnen. Dit

Nadere informatie

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012 N W O Fase A Z Jij de Baas Gids voor de Starter Versie 1.2: november 2012 2012 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 School De school Inleiding 2 Doelen 3 Middelen 4 Invoering 5 Uitvoering 6 Jij de Baas:

Nadere informatie

Marisca Milikowski. Dyscalculie en rekenproblemen. 20 obstakels en hoe ze te nemen

Marisca Milikowski. Dyscalculie en rekenproblemen. 20 obstakels en hoe ze te nemen Marisca Milikowski Dyscalculie en rekenproblemen 20 obstakels en hoe ze te nemen Dyscalculie en rekenproblemen Dyscalculie en rekenproblemen 20 obstakels en hoe ze te nemen Marisca Milikowski BOOM Voor

Nadere informatie

PTO TOETSENOVERZICHT HAVO KLAS 2 2015-2016

PTO TOETSENOVERZICHT HAVO KLAS 2 2015-2016 PTO TOETSENOVERZICHT HAVO KLAS 015-016 Inhoudsopgave Voorwoord blz. 3 Aardrijkskunde blz. 4 Biologie blz. 5 Duits blz. 6 Engels blz. 7 Frans blz. 8 Geschiedenis blz. 9 Lichamelijke opvoeding blz. 10 Nask

Nadere informatie

Spelend leren, leren spelen

Spelend leren, leren spelen Spelend leren, leren spelen een werkboek voor kinderen en ouders Rudy Reenders, Wil Spijker & Nathalie van der Vlugt Spelend leren, een werkboek voor kinderen en ouders leren spelen Rudy Reenders, Wil

Nadere informatie

Taal op niveau Luisteren niveau 2F

Taal op niveau Luisteren niveau 2F Taal op niveau Luisteren niveau 2F Naam: Groep: Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteur: Annemieke Struijk Redactie: Edu Actief b.v. Meppel Inhoudelijke redactie: Jos Schuurman Vormgeving: Edu Actief

Nadere informatie

Training. Coachend begeleiden

Training. Coachend begeleiden Training Coachend begeleiden Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Bertine Pruim Inhoudelijke redactie: Napona Smid Titel: Factor-E Coachend begeleiden

Nadere informatie

Titel Grandes Lignes (derde editie) Vak/onderwerp Frans

Titel Grandes Lignes (derde editie) Vak/onderwerp Frans Titel Grandes Lignes (derde editie) Vak/onderwerp Frans Harware-eisen Hardware: Pentium 400 Mhz, 32Mb vrije ruimte op de harde schijf, 800 x 600 pixels, hoge kleuren (16- bits), geluidskaart:16-bits, cd-romspeler,

Nadere informatie

OPBRENGSTGERICHT WERKEN. Handleiding groepsoverzicht en groepsplan. versie 1

OPBRENGSTGERICHT WERKEN. Handleiding groepsoverzicht en groepsplan. versie 1 OPBRENGSTGERICHT WERKEN Handleiding groepsoverzicht en groepsplan versie 1 Met dank aan: Mariët Förrer CPS Onderwijsontwikkeling en advies Handleiding groepsoverzicht en groepsplan Leeslink Inhoud 1 Invullen

Nadere informatie