Nutritionele preventie en management bij prikkelbare darm syndroom, constipatie en diverticulose

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nutritionele preventie en management bij prikkelbare darm syndroom, constipatie en diverticulose"

Transcriptie

1 Nutritionele preventie en management bij prikkelbare darm syndroom, constipatie en diverticulose Stijn Vanden branden OLV Aalst Prikkelbare Darm Syndroom Definitie Pathofysiologie Dieetmaatregelen Restrictiedieet Allergie FODMAP Vezels Pré- en probiotica 1

2 Definitie PDS (IBS) Chronische darmstoornis waarbij de beweeglijkheid (peristaltiek) van het darmstelsel chronisch verstoord is Functionele darmaandoening Definitie IBS (Rome III) Terugkomende abdominale pijn of -last ten minste 3 dagen/maand, samen met 2 of meer van volgende criteria: Verbetering na stoelgang Verandering van de frequentie van de stoelgang Verandering van de vorm van de stoelgang Voldoen aan deze criteria gedurende de laatste 3 maanden met een begin van de symptomen minstens 6 maanden voor de diagnose Longstreth et al.,

3 IBS symptomen: natuurlijk verloop Divorce Enteric Infection IBS patient IBS symptoms Symptom-free Stability Time (year) Epidemiologie IBS: subgroepen Overwegend constipatie Afwisselend diarree/constipatie Overwegend diarree Bommelaer et al,

4 Epidemiologie IBS: 17% 21% 60 jaar < 30 jaar jaar jaar jaar Man 38% 24% 20% Vrouw 62% 18% Man Vrouw Medistrat Survey 2007, n = 1012 Epidemiologie IBS: totale prevalentie 10-20% 4

5 Prikkelbare Darm Syndroom Definitie Pathofysiologie Dieetmaatregelen Restrictiedieet Allergie FODMAP Vezels Pré- en probiotica Pathofysiologie: niet gekend Psycho-sociale factoren Centraal Zenuw stelsel Enterisch zenuwstelsel Motiliteitstoornissen Darm Hyperviscerale gevoeligheid 5

6 Huidige symptomatische behandeling IBS Abdominal pain/discomfort Common antispasmodics Antidepressants TCAs/SSRIs Constipation Fiber Laxatives PEG solutions 5HT4 (Tegaserod) Abdominal pain/ discomfort Altered bowel function Bloating/ distention Bloating and distention Antiflatulents Common antispasmodics Dietary modification in & out cellular Ca ++ blokker + tachykinin blokker (Otilonium) Diarrhea Opioids Imodium Cholestyramine 5HT3 (Alosetron) Prikkelbare Darm Syndroom Definitie Pathofysiologie Dieetmaatregelen restrictiedieet Allergie FODMAP Vezels Pré- en probiotica 6

7 Dieetmaatregelen 40-70% placebo-effect!! Spiller et al. Am J Med 1999;107:91S-97S; Restrictiedieet Correlatie tussen klachten en voedsel in 60-70% van de gevallen Maar case (n=99) control (n=119) 5 0 alcohol fructose caffeine lactose tarwe 7

8 Restrictiedieet Maar.. Systematische review ( Park 2006) N=540 patienten Verbetering klachten ( 12,5% -67%) Ontbreken van controlegroepen -> er valt niets te zeggen over de grootte van het placebo-effect Restrictiedieet Geen overtuigend bewijs dat speciale restrictiediëten een effect hebben op de IBSsymptomen Risico op een onvoldoend evenwichtig eetpatroon 8

9 allergie Prevalentie algemene bevolking 4% Klassiek Ig E gemedieerd Slechte correlatie tussen type allergie en resultaten allergietesten allergie Grafiek 3 Dainese et al. Discrepancies between reported food intolerance and sensitization test findings in IBS patients Am J Gastroenterol 1999;94:

10 Malabsorptie suikers FODMAP hypothese Fermentable Oligo, Di-, Monosaccharides And Polyols. fructose lactose fructane polyolen (zoetvervangers) Slecht geabsorbeerd in dunne darm Hoge osmotische activiteit Snelle fermentatie door intraluminele bacterieën, oa productie methaangas FODMAP-hypothese Enkele placebo gecontroleerde studies bevestigen het gunstig effect van een dieet Nadeel: kleine onderzoekspopulaties!! Algemene conclusie: restriction of FODMAP-rich food may reduce IBS symptoms 10

11 FODMAP-hypothese vezels Tendens vroeger:hoe meer hoe beter groot aantal placebo-gecontroleerde onderzoeken geen duidelijk gunstiger resultaat zien bij de groep die de met vezels verrijkte voeding gebruikte dan bij de met placebo's behandelde groep. vaker last van opgeblazen gevoel Enkel een gunstig effect met oplosbare vezels (Isphagula) bij patiënten met IBS die ook lijden aan een ernstige vorm van obstipatie 11

12 vezels Tabel meta-analyse Ford et al. Clin Gastroenterol Hepatol 2008; 6: Fig 2 Proportion of patients with adequate relief of symptoms each week (intention to treat analysis). *P<0.05. Bijkerk C J et al. BMJ 2009;339:bmj.b

13 Pre- en probiotica Prebiotica levensmiddeleningrediënten, die selectief de groei en/of de activiteit van één of meerdere soorten bacteriën in de dikke darm stimuleren Probiotica Levende micro-organismen in voldoende aantallen, dat de microflora in een bepaald orgaan van de gastheer verandert en daarmee een gezondheidsbevorderend effect heeft op de gastheer Anti-inflammatoir effect Pijnstillend effect Verbeteren de mucosale barrière van de darm Verhogen het immuunsysteem probiotica Er is een matige hoeveelheid bewijs voor de werkzaamheid van probiotica Beste resultaten Bifidobacteriae 13

14 Moayeddi et al. The efficacy of probiotics in the therapy of irritable bowel syndrome Gut 2008, Conclusie IBS en dieet Onvoldoende bewijs voor restrictiediëten Verder onderzoek ivm FODMAP-hypothese is noodzakelijk Geen verband tussen type voedsel dat niet wordt verdragen en resultaat van allergietest Onvoldoende bewijs voor vezels, enkel in de subgroep met ernstige constipatie Matig bewijs voor probiotica, voornamelijk Bifidobacteria 14

15 constipatie Defaecatiefrequentie < 3/week Minstens 3 maanden / jaar Types Secundaire constipatie ( neurologisch-metabool-mechanisch-medicatie) Primaire constipatie Obstructieve Hypomotiliteit Dieetkenmerken constipatie Voldoende voedingsvezels, minimaal 15g/1000 kcal en/of streven naar g meer dan gebruikelijk voeding Combinatie oplosbare en onoplosbare vezels Normale dagelijkse vochtinname, enkel extra vocht bij deshydratatie Regelmatig eten om de gastrocolische reflex te bevorderen» Marel-sluijter S. Handboek dieetbehandelingsrichtlijnen: Elsevier

16 DIVERTICULOSE DIVERTICULOSE Oorzaken Ouderdom (spierlaag rond darm wordt zwakker) Drukstijging door obstipatie/ hard persen < gebrek aan vezels Symptomen Meestal asymptomatisch Vage buikpijn, wijziging stoelgangpatroon Complicatie diverticulitis 16

17 DIVERTICULOSE Doelstelling dieet Diverticulose: verlichten van symptomen en voorkomen van complicaties Diverticulitis: genezen van infectie en ontsteking en rust voor de darm DIVERTICULOSE Dieetkenmerken diverticulosis voldoende voedingsvezels, streven naar g meer dan gebruikelijk voeding normale dagelijkse vochtinname, enkel extra vocht bij deshydratatie Regelmatig eten om de gastrocolische reflex te bevorderen» Marel-sluijter S. Handboek dieetbehandelingsrichtlijnen: Elsevier

18 TAKE HOME MESSAGES Onvoldoende bewijs voor restrictiediëten bij PDS Verder onderzoek ivm FODMAP-hypothese is noodzakelijk Geen verband tussen type voedsel dat niet wordt verdragen en resultaat van allergietest Onvoldoende bewijs voor vezels bij PDS, enkel in de subgroep met ernstige constipatie Matig bewijs voor probiotica bij PDS, voornamelijk Bifidobacteria Gunstig effect vezels bij chronische constipatie Gunstig effect vezels bj diverticulosis coli 18

Prikkelbare Darm Syndroom

Prikkelbare Darm Syndroom Prikkelbare Darm Syndroom Prikkelbare Darm Syndroom Te behandelen of behelpen? Synoniemen Prikkelbare darm syndroom Irritable bowel syndrome Spastische dikke darm Spastisch colon Definitie Chronische buikpijn

Nadere informatie

Functionele buikklachten

Functionele buikklachten Functionele buikklachten Achtergronden Behandeling Nieuwe medicamenten Discussie Signalen wijzend op somatisch substraat Acute klachten Algemene ziekteverschijnselen (koorts/ hemodynamiek) Ongewenst gewichtsverlies

Nadere informatie

3 onderwerpen. Irritable bowel syndrome (PDS) vanuit het Patientenperspectief

3 onderwerpen. Irritable bowel syndrome (PDS) vanuit het Patientenperspectief 3 onderwerpen Irritable bowel syndrome (PDS) vanuit het Patientenperspectief 1 IBS in het kort 2 Kennis van IBS patienten over hun aandoening 3 Het patientenperspectief/vooroordelen Carla Flik Klinisch

Nadere informatie

buikklachten: Is de aardappel in discrediet? Prof. Dr. Ben Witteman, MDL-arts, Ziekenhuis Gelderse Vallei, Ede Wageningen Universiteit

buikklachten: Is de aardappel in discrediet? Prof. Dr. Ben Witteman, MDL-arts, Ziekenhuis Gelderse Vallei, Ede Wageningen Universiteit buikklachten: Is de aardappel in discrediet? Prof. Dr. Ben Witteman, MDL-arts, Ziekenhuis Gelderse Vallei, Ede Wageningen Universiteit 2 GEEN DISCLOSURES! Prikkelbaar Darm Syndroom meest voorkomende oorzaak

Nadere informatie

Functionele obstipatie: wat te doen? Merit Tabbers Kinderarts MDL EKZ/AMC NKD, Utrecht, 11 sept 2014

Functionele obstipatie: wat te doen? Merit Tabbers Kinderarts MDL EKZ/AMC NKD, Utrecht, 11 sept 2014 Functionele obstipatie: wat te doen? Merit Tabbers Kinderarts MDL EKZ/AMC NKD, Utrecht, 11 sept 2014 Obstipatie Obstipatie is de meest voorkomende gastro-intestinale aandoening op de kinderleeftijd. Naar

Nadere informatie

Irritable bowel syndrome (PDS) vanuit het Patientenperspectief. 3 onderwerpen. 1 IBS in het kort. 2 Kennis van IBS patienten over hun aandoening

Irritable bowel syndrome (PDS) vanuit het Patientenperspectief. 3 onderwerpen. 1 IBS in het kort. 2 Kennis van IBS patienten over hun aandoening Irritable bowel syndrome (PDS) vanuit het Patientenperspectief Carla Flik Klinisch Psycholoog / Psychotherapeut St. Antonius Ziekenhuis 3 onderwerpen 1 IBS in het kort 2 Kennis van IBS patienten over hun

Nadere informatie

Leefstijladviezen bij darmklachten

Leefstijladviezen bij darmklachten Leefstijladviezen bij darmklachten Deze folder geeft informatie over darmklachten, de oorzaak ervan en wat ertegen te doen is. Het is belangrijk om de informatie aandachtig door te lezen want het geeft

Nadere informatie

Darmklachten? Patiëntenfolder

Darmklachten? Patiëntenfolder Darmklachten? Patiëntenfolder Alle micro-organismen (bacteriën, gisten en schimmels) die zich in het spijsverteringskanaal bevinden, worden samen de darmflora genoemd. De darmflora bestaat voor het grootste

Nadere informatie

FODMAP: de primaire behandeling bij prikkelbaar darmsyndroom?

FODMAP: de primaire behandeling bij prikkelbaar darmsyndroom? Gastro-Enterologie A Holvoet S Decock J Arts Ph Van Hootegem FODMAP: de primaire behandeling bij prikkelbaar darmsyndroom? Joris Arts, MD, PhD AZ Sint-Lucas Brugge UZ Leuven IBS Irritable Bowel Syndrome

Nadere informatie

Moeten mensen er echt mee leren leven of... zou het ook aan onze voeding kunnen liggen?

Moeten mensen er echt mee leren leven of... zou het ook aan onze voeding kunnen liggen? Darmklachten zijn een steeds vaker voorkomend probleem. Ondanks de toename van het aantal klachten is er nog steeds geen passende oplossing gevonden voor het probleem. In mijn praktijk Detoxenzo kloppen

Nadere informatie

Het prikkelbare darmsyndroom (PDS)

Het prikkelbare darmsyndroom (PDS) Het prikkelbare darmsyndroom (PDS) Maag-Darm-Levercentrum Beter voor elkaar 2 Het prikkelbare darmsyndroom Voor sommige darmklachten die langdurig aanhouden of steeds terugkomen, is geen lichamelijke oorzaak

Nadere informatie

Obstipatie bij kinderen. Dr. Ilse Hoffman Kindergastro-enterologie U.Z. Gasthuisberg, Leuven

Obstipatie bij kinderen. Dr. Ilse Hoffman Kindergastro-enterologie U.Z. Gasthuisberg, Leuven Obstipatie bij kinderen Dr. Ilse Hoffman Kindergastro-enterologie U.Z. Gasthuisberg, Leuven Normaal stoelgangspatroon postnataal: 99% defaecatie binnen 48 uren borstvoeding volwassenen: 3x/dag tot 3x/week

Nadere informatie

Bonus Rapport : Zo krijg jij je darmen onder controle

Bonus Rapport : Zo krijg jij je darmen onder controle Bonus Rapport : Zo krijg jij je darmen onder controle Zo krijg jij je darmen ond der controle Gedaan met die prikkelbare darmen Katjaa Callens Copyright 2009. Alle rechten voorbehouden. www.wegmetdiekilos.com

Nadere informatie

Dietisten Geldrop Februari 2016 PRIKKELBARE DARM, KAN DE DIETIST U HELPEN?

Dietisten Geldrop Februari 2016 PRIKKELBARE DARM, KAN DE DIETIST U HELPEN? Dietisten Geldrop Februari 2016 PRIKKELBARE DARM, KAN DE DIETIST U HELPEN? Inhoud Klachten Beïnvloeding van Darmen Leefadviezen Voedingsadviezen, vezels, vocht Feiten en fabels Gasvorming Vezels: 30-40

Nadere informatie

Leefstijladviezen bij darmklachten

Leefstijladviezen bij darmklachten Leefstijladviezen bij darmklachten Inleiding Deze folder geeft informatie over darmklachten, de oorzaak ervan en wat ertegen te doen is. Het is belangrijk om de informatie aandachtig door te lezen want

Nadere informatie

FODMAP- arm dieet. Linda van den Berg Diëtistenpraktijk EETinzicht

FODMAP- arm dieet. Linda van den Berg Diëtistenpraktijk EETinzicht FODMAP- arm dieet Linda van den Berg Diëtistenpraktijk EETinzicht Inhoud 1. Wat zijn FODMAPs? 2. Geschiedenis van het onderzoek naar FODMAPs 3. FODMAP-arm dieet, hoe ziet het eruit? - Eliminatie fase -

Nadere informatie

Prikkelbare darm syndroom

Prikkelbare darm syndroom Prikkelbare darm syndroom Inhoudsopgave Wat is het Prikkelbare darm syndroom? Wat zijn de klachten? Wat zijn de oorzaken? Hoe wordt de diagnose gesteld? Wat zijn de behandelopties? Wat kunt u zelf doen?

Nadere informatie

Kennislacunes NHG-Standaard Buikpijn bij kinderen

Kennislacunes NHG-Standaard Buikpijn bij kinderen Kennislacunes Buikpijn bij kinderen Kennislacunes 1. Prevalentie prikkelbare darm syndroom bij kinderen met chronische buikpijn (noot 5, 15). 2. Verschil in prognose van kinderen met prikkelbare darm syndroom

Nadere informatie

Functionele buikpijn bij kinderen. Marleen Jiskoot Walther Tjon A Ten Janneke Stapelbroek

Functionele buikpijn bij kinderen. Marleen Jiskoot Walther Tjon A Ten Janneke Stapelbroek Functionele buikpijn bij kinderen Marleen Jiskoot Walther Tjon A Ten Janneke Stapelbroek Leerdoelen Diagnose functionele buikpijn bij kinderen zeer waarschijnlijk maken met beperkt aanvullend onderzoek.

Nadere informatie

Voedingsadvies voor een gezond spijsverteringsstelsel

Voedingsadvies voor een gezond spijsverteringsstelsel Voedingsadvies voor een gezond spijsverteringsstelsel . Algemene beschouwingen rond het spijsverteringsstelsel I n h o u d s o p g a v e. Algemene beschouwingen rond het spijsverteringsstelsel.. D E G

Nadere informatie

Diverticulitis. chirurgie

Diverticulitis. chirurgie Diverticulitis chirurgie Bij u is door uw behandelend arts de darmaandoening diverticulitis vastgesteld. Voor de behandeling hiervan bent u opgenomen op de afdeling chirurgie. In deze brochure krijgt u

Nadere informatie

Programma. IBS in de huisartsenpraktijk. IBS diagnostiek Multifactoreel probleem:

Programma. IBS in de huisartsenpraktijk. IBS diagnostiek Multifactoreel probleem: IBS in de huisartsenpraktijk Irene Salverda, dietist FoodChoice, eigen praktijk Jenny Brouns, dietist MUMC+ Maastricht Programma IBS diagnostiek Wat meldt de patiënt Wat zegt de literatuur Dieetbehandeling

Nadere informatie

Uitleg wat de diagnose Prikkelbare Darm Syndroom betekent en wat er aan te doen is.

Uitleg wat de diagnose Prikkelbare Darm Syndroom betekent en wat er aan te doen is. PROJECT REDUCE PDS Behandeling Optie #1 Algemene Informatie Uitleg wat de diagnose Prikkelbare Darm Syndroom betekent en wat er aan te doen is. Inleiding/leeswijzer In deze brochure treft u informatie

Nadere informatie

De rol van voeding bij darmkanker

De rol van voeding bij darmkanker De rol van voeding bij darmkanker Stefanie Mortier Oncologisch centrum 26 maart 2015 Inhoud 1. Oorzaken 2. Preventie 3. De nog niet behandelde patiënt 4. Radio- en chemotherapie 5. Chirurgie 6. Herstel,

Nadere informatie

IBS in de huisartsenpraktijk

IBS in de huisartsenpraktijk IBS in de huisartsenpraktijk Irene Salverda, dietist FoodChoice, eigen praktijk Jenny Brouns, dietist MUMC+ Maastricht Programma IBS diagnostiek Wat meldt de patiënt Wat zegt de literatuur Dieetbehandeling

Nadere informatie

Oorzaken Diagnose stellen Medische behandeling

Oorzaken Diagnose stellen Medische behandeling Prikkelbare darm Een prikkelbare darm is een onschuldige darmaandoening, die wel veel lichamelijke klachten kan geven. Men spreekt niet van een ziekte omdat een prikkelbare darm niet samengaat met zichtbare

Nadere informatie

Stichting Educatie Atrium Innovations

Stichting Educatie Atrium Innovations Stichting Educatie Atrium Innovations Maak kennis met de mogelijkheden die voeding en suppletie kunnen bieden voor de veerkracht van onze gezondheid en de kwaliteit van leven Groeien in gezondheid door

Nadere informatie

PDS B e l a n g e n v e r e n

PDS B e l a n g e n v e r e n r a b l D e PDS B e l a n g e n v e r e n r m S y n d r o a o m i g e i n g k k i r P De diagnose PDS 2 Het Prikkelbare Darm Syndroom, een functionele aandoening Ziekten met een duidelijke diagnose zijn

Nadere informatie

Prikkelbare Darm Syndroom

Prikkelbare Darm Syndroom MEDISCH CENTRUM Prikkelbare Darm Syndroom 2 Wat is een prikkelbare darm? We spreken van het Prikkelbare Darm Syndroom (PDS) of spastisch colon wanneer iemand gedurende tenminste 12 weken in de loop van

Nadere informatie

FECESDONATIE TOEPASSINGSMOGELIJKHEDEN EN UITKOMSTEN 13 OKTOBER

FECESDONATIE TOEPASSINGSMOGELIJKHEDEN EN UITKOMSTEN 13 OKTOBER FECESDONATIE TOEPASSINGSMOGELIJKHEDEN EN UITKOMSTEN 13 OKTOBER 2016 Yvette van Beurden arts onderzoeker VUmc y.vanbeurden@vumc.nl Procedure www.ndfb.nl Geschiedenis van Nood et al 2013 Clostridium difficile

Nadere informatie

Wetenschappelijke studies FODMAP-beperkt dieet

Wetenschappelijke studies FODMAP-beperkt dieet Wetenschappelijke studies FODMAP-beperkt dieet Dr Laurens van der Waaij, MDL-arts Martini Ziekenhuis Groningen 11 april 2014 FODMAP-beperkte dieet Recent een aantal gerandomiseerde studies 68-87% significante

Nadere informatie

Maag-, darm- en leverziekten

Maag-, darm- en leverziekten Afdeling: Onderwerp: Maag-, darm- en leverziekten (PDS) 1 Het Prikkelbare darmsyndroom Voor sommige darmklachten die langdurig aanhouden of steeds terugkomen, is geen lichamelijke oorzaak te vinden. Men

Nadere informatie

FODMAP arm dieet basisboek

FODMAP arm dieet basisboek FODMAP arm dieet basisboek Voedingsadvies voor mensen met prikkelbare darm syndroom 1 Inhoudsopgave Woord vooraf pagina 4 Hfst 1 Het FODMAP arme dieet pagina 6 Hfst 2 De verschilldende FODMAPs pagina 10

Nadere informatie

PDS B e l a n g e n v e r e n

PDS B e l a n g e n v e r e n r a b l D e PDS B e l a n g e n v e r e n r m S y n d r o a o m i g e i n g k k i r P Het Prikkelbare Darm Syndroom 2 Wat is PDS? Voor sommige darmklachten die langdurig aanhouden of steeds terugkomen,

Nadere informatie

OBSTIPATIE FRANCISCUS VLIETLAND

OBSTIPATIE FRANCISCUS VLIETLAND OBSTIPATIE FRANCISCUS VLIETLAND Wat is obstipatie? Voedsel komt via de slokdarm en de maag in de darm terecht. Water en voedingsstoffen worden in de darm gedeeltelijk in de bloedbaan opgenomen. De stoffen

Nadere informatie

Herintroductie FODMaPs

Herintroductie FODMaPs Herintroductie FODMaPs Naar het ziekenhuis? Lees eerst de informatie op www.asz.nl/brmo. Inleiding Na minimaal zes weken het FODMaP-beperkte dieet te hebben gevolgd zijn uw klachten als gevolg van het

Nadere informatie

Diverticulose en diverticulitis

Diverticulose en diverticulitis Diverticulose en diverticulitis U heeft last van uitstulpingen in uw dikke darm (diverticulose) of van een ontsteking van deze uitstulpingen (diverticulitis). In deze folder leest u meer over het ontstaan

Nadere informatie

Prikkelbare Darm Syndroom (PDS/IBS)

Prikkelbare Darm Syndroom (PDS/IBS) Prikkelbare Darm Syndroom (PDS/IBS) MDL-centrum IJsselland Ziekenhuis www.mdlcentrum.nl U heeft van uw arts gehoord dat u een Prikkelbare Darm heeft. Een andere benaming voor Prikkelbare Darm Syndroom

Nadere informatie

Programma. IBS in de huisartsenpraktijk. IBS diagnostiek Definitie: IBS diagnostiek Multifactoreel probleem: Irritable Bowel Syndrome

Programma. IBS in de huisartsenpraktijk. IBS diagnostiek Definitie: IBS diagnostiek Multifactoreel probleem: Irritable Bowel Syndrome IBS in de huisartsenpraktijk Irene Salverda, dietist FoodChoice, eigen praktijk Programma IBS diagnostiek Wat meldt de patiënt Wat zegt de literatuur Dieetbehandeling Jenny Brouns, dietist MUMC+ Maastricht

Nadere informatie

Het prikkelbare darmsyndroom. polikliniek maag-, darm-, leverziekten

Het prikkelbare darmsyndroom. polikliniek maag-, darm-, leverziekten Het prikkelbare darmsyndroom polikliniek maag-, darm-, leverziekten Uw behandelend arts en/of maag, darm, lever (MDL) verpleegkundig specialist heeft met u gesproken over het prikkelbare darm syndroom

Nadere informatie

Multidisciplinaire aanpak van functionele buikklachten met speciale aandacht voor FODMAP dieet

Multidisciplinaire aanpak van functionele buikklachten met speciale aandacht voor FODMAP dieet Multidisciplinaire aanpak van functionele buikklachten met speciale aandacht voor FODMAP dieet Prof. Dr. Ben Witteman, MDL-arts, Ziekenhuis Gelderse Vallei, Ede Wageningen Universiteit 2 GEEN DISCLOSURES!

Nadere informatie

Faecaal calprotectine. Eva Lefevre 14 mei 2013

Faecaal calprotectine. Eva Lefevre 14 mei 2013 Faecaal calprotectine Eva Lefevre 14 mei 2013 Inleiding Faecaal calprotectine Calcium bindend eiwit Afkomstig uit neutrofiele granulocyten Aanwezigheid in faeces is evenredig met mate van neutrofiele migratie

Nadere informatie

Divertikels. Afdeling Diëtetiek

Divertikels. Afdeling Diëtetiek Divertikels Afdeling Diëtetiek Voedingsadvies bij divertikels Deze informatie is bedoeld als ondersteuning van het consult door een diëtist. De informatie in deze folder kan een persoonlijk dieetadvies

Nadere informatie

Werkboek. Herintroductie FODMaPs. Martini Ziekenhuis. Postbus 300033 Van Swietenplein 1 9700 RM Groningen 9728 NT Groningen. Algemeen telefoonnummer

Werkboek. Herintroductie FODMaPs. Martini Ziekenhuis. Postbus 300033 Van Swietenplein 1 9700 RM Groningen 9728 NT Groningen. Algemeen telefoonnummer Werkboek Herintroductie FODMaPs Martini Ziekenhuis Postadres Bezoekadres Postbus 300033 Van Swietenplein 1 9700 RM Groningen 9728 NT Groningen Algemeen telefoonnummer (050) 524 5245 www.martiniziekenhuis.nl

Nadere informatie

Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er ge

Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er ge LEKENSAMENVATTING Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er geen duidelijke medische verklaring

Nadere informatie

Nieuwe ESPGHAN richtlijnen bij obstipatie

Nieuwe ESPGHAN richtlijnen bij obstipatie Nieuwe ESPGHAN richtlijnen bij obstipatie Dr. S. Vande Velde Dienst kindergastro-enterologie UZ Gent Prof Dr Van Winckel Prof Dr Van Biervliet Dr De Bruyne 1 Meisje 8 jaar oud Op spoed met mama, al 2 maand

Nadere informatie

Geschreven door Diernet Team zaterdag, 11 december 2010 15:44 - Laatst aangepast vrijdag, 17 december 2010 13:16

Geschreven door Diernet Team zaterdag, 11 december 2010 15:44 - Laatst aangepast vrijdag, 17 december 2010 13:16 Omschrijving Oorzaken Verschijnselen Diagnose Therapie Prognose Omschrijving Chronische diarree is een verandering in de frequentie, consistentie, of het volume van de stoelgang (ontlasting) voor meer

Nadere informatie

SPIJSVERTERINGSKOLDER

SPIJSVERTERINGSKOLDER Ik wil de Maag Lever Darm Stichting steunen: Ja, natuurlijk steun ik het belangrijke werk van de MLDS en stort mijn gift op giro 2737 Ja, natuurlijk steun ik het belangrijke werk van de MLDS. Ik betaal

Nadere informatie

VOEDING BIJ CHRONISCHE DARMONTSTEKINGEN FRANCISCUS GASTHUIS

VOEDING BIJ CHRONISCHE DARMONTSTEKINGEN FRANCISCUS GASTHUIS VOEDING BIJ CHRONISCHE DARMONTSTEKINGEN FRANCISCUS GASTHUIS Inleiding Deze informatie is bestemd voor patiënten die bekend zijn met chronische darmontstekingen. De meest bekende zijn: de ziekte van Crohn

Nadere informatie

Divertikels en diverticulitis. Oorzaak en behandeling

Divertikels en diverticulitis. Oorzaak en behandeling Divertikels en diverticulitis Oorzaak en behandeling In deze folder krijgt u informatie over divertikels en diverticulitis. Deze folder geeft informatie over de oorzaak van divertikels en diverticulitis.

Nadere informatie

Hypnotherapie als behandeling van het Prikkelbaredarmsyndroom

Hypnotherapie als behandeling van het Prikkelbaredarmsyndroom Hypnotherapie als behandeling van het Prikkelbaredarmsyndroom Een pilot studie naar de behandeling door PDS-therapeuten Methode studiepopulatie 285 patiënten (leeftijd 18-65 jaar, 74% vrouw), gediagnosticeerd

Nadere informatie

Overzicht. Help! Statistiek! Probioticum. Bronnen. Probioticastudie (1) Probioticastudie (2)

Overzicht. Help! Statistiek! Probioticum. Bronnen. Probioticastudie (1) Probioticastudie (2) Help! Statistiek! Overzicht Doel: Informeren over statistiek in klinisch onderzoek. Tijd: Doorlopende serie laagdrempelige lezingen, voor iedereen vrij toegankelijk. Derde woensdag in de maand, 12-13 uur

Nadere informatie

Wat zijn divertikels?

Wat zijn divertikels? Diverticulitis Wat zijn divertikels? Divertikels zijn ballonachtige uitstulpingen van de wand van het maagdarmkanaal. Divertikels stulpen naar buiten uit, door de spierlaag heen. Je kunt ze vergelijken

Nadere informatie

een bepaalde ziekte, zoals een darmontsteking, het prikkelbare darmsyndroom (IBS), diabetes of een kwaadaardige aandoening.

een bepaalde ziekte, zoals een darmontsteking, het prikkelbare darmsyndroom (IBS), diabetes of een kwaadaardige aandoening. Verstopping Regelmatig ontlasting hebben, is voor veel mensen een teken van goede gezondheid. De regelmaat verschilt van mens tot mens: de een heeft drie keer per dag ontlasting, de ander drie keer per

Nadere informatie

Prikkelbare Darm Syndroom en de PDSB

Prikkelbare Darm Syndroom en de PDSB Prikkelbare Darm Syndroom en de PDSB Wat is PDS? Het Prikkelbare Darm Syndroom (PDS) werd vroeger ook wel spastische dikke darm of spastisch colon genoemd. In het Engels heet het Irritable Bowel Syndrome

Nadere informatie

Darmkanker: Het openbaren van het onbekende. Vasilios Kousoulas MDL-arts ziekenhuis Nij Smellinghe, Drachten

Darmkanker: Het openbaren van het onbekende. Vasilios Kousoulas MDL-arts ziekenhuis Nij Smellinghe, Drachten Darmkanker: Het openbaren van het onbekende Vasilios Kousoulas MDL-arts ziekenhuis Nij Smellinghe, Drachten Wanneer kun je spreken van een normale dikke darm? (1) Wanneer kun je spreken van een normale

Nadere informatie

Chronische buikpijn te lijf

Chronische buikpijn te lijf Chronische buikpijn te lijf Een multidisciplinaire avond 15 april 2014 Programma Vier uiteenlopende casus met referaten 2 casus Pauze 1900-1930 2 casus Einde: 2100 1) Voetnoot 2 Casus 1 Vrouw van 34 komt

Nadere informatie

SPIJSVERTERINGS- STELSEL

SPIJSVERTERINGS- STELSEL P A T H O L O G I E SPIJSVERTERINGS- STELSEL De darmen / het buikgebied..... ongetwijfeld het meest onbegrepen en ondergewaardeerde (lymfatisch) orgaan in ons lichaam... De darmen / het buikgebied.....

Nadere informatie

Voedingsrichtlijnen bij constipatie Pediatrie

Voedingsrichtlijnen bij constipatie Pediatrie Voedingsrichtlijnen bij constipatie Pediatrie Inhoudsopgave 1 Constipatie of verstopping?... 3 2 Oorzaken... 3 3 Richtlijnen voor een goede stoelgang... 4 4 Vezels... 6 5 Producten met probiotica of probiotica...

Nadere informatie

Prikkelbare Darm Syndroom (PDS)

Prikkelbare Darm Syndroom (PDS) Prikkelbare Darm Syndroom (PDS) Afdeling interne geneeskunde mca.nl Inhoudsopgave Wat is PDS? 3 Behandeling van PDS 4 Wat kunt u zelf doen? 5 Behandeling met medicijnen 6 Uw vragen 8 Bijlage 9 Notities

Nadere informatie

Functionele buikpijn: en nu..? Herbert van Wering Kinderarts-MDL (WDH nascholing; 18 november 2015)

Functionele buikpijn: en nu..? Herbert van Wering Kinderarts-MDL (WDH nascholing; 18 november 2015) Functionele buikpijn: en nu..? Herbert van Wering Kinderarts-MDL (WDH nascholing; 18 november 2015) Take home Functionele gastro intestinale ziekte (FGID) bij kinderen en adolescenten Pediatrische Rome

Nadere informatie

Naam : Datum : Specialist : Diëtist : Telefoonnummer : o (0223) 69 69 16 o (0223) 69 69 27 o (0223) 69 62 81 o (0223) 69 63 29

Naam : Datum : Specialist : Diëtist : Telefoonnummer : o (0223) 69 69 16 o (0223) 69 69 27 o (0223) 69 62 81 o (0223) 69 63 29 Diverticulitis Naam : Datum : Specialist : Diëtist : Telefoonnummer : o (0223) 69 69 16 o (0223) 69 69 27 o (0223) 69 62 81 o (0223) 69 63 29 1 Inhoud pag. Inhoud...2 Wat is diverticulitis?...3 Oorzaken

Nadere informatie

Colofon. www.stichtinggezondheid.nl. Dit e-book is een uitgave van Stichting Gezondheid. Teksten: Stichting Gezondheid

Colofon. www.stichtinggezondheid.nl. Dit e-book is een uitgave van Stichting Gezondheid. Teksten: Stichting Gezondheid Colofon Dit e-book is een uitgave van Stichting Gezondheid Teksten: Stichting Gezondheid Vormgeving: Michael Box (Internet Marketing Nederland) Correspondentie: Stichting Gezondheid (Stefan Rooyackers)

Nadere informatie

Functionele dyspepsie

Functionele dyspepsie Functionele dyspepsie Maag-, darm- en leverziekten Beter voor elkaar 2 Van uw MDL-arts heeft u te horen gekregen dat u een (functionele) dyspepsie heeft. Om te begrijpen wat deze term precies inhoud en

Nadere informatie

Perifere zenuw blokkade bij een patiënt at risk voor compartiment syndroom? Lucie van Genugten 3 e jaars AIOS Anesthesiologie 7 November 2014

Perifere zenuw blokkade bij een patiënt at risk voor compartiment syndroom? Lucie van Genugten 3 e jaars AIOS Anesthesiologie 7 November 2014 Perifere zenuw blokkade bij een patiënt at risk voor compartiment syndroom? Lucie van Genugten 3 e jaars AIOS Anesthesiologie 7 November 2014 Vraag Maskeert een perifere zenuwblokkade het optreden van

Nadere informatie

PDS B e l a n g e n v e r e n

PDS B e l a n g e n v e r e n r a b l D e PDS B e l a n g e n v e r e n r m S y n d r o a o m i g e i n g k k i r P Prikkelbare Darm Syndroom (PDS) Informatie voor de bedrijfs-/keuringsarts en/of arbeidsdeskundige én voor de werkgever

Nadere informatie

Voedingsadvies bij short bowel

Voedingsadvies bij short bowel Afdeling: Onderwerp: Diëtetiek De dunne darm is een belangrijk onderdeel van de spijsvertering. Na een maaltijd komt het voedsel via mond, slokdarm en maag in de dunne darm terecht. In de dunne darm wordt

Nadere informatie

Prikkelbare Darmsyndroom en het LAAG FODMAP DIEET. Marleen Genetello, diëtiste dienst gastro-enterologie, volwassenen en kinderen UZ Gent

Prikkelbare Darmsyndroom en het LAAG FODMAP DIEET. Marleen Genetello, diëtiste dienst gastro-enterologie, volwassenen en kinderen UZ Gent Prikkelbare Darmsyndroom en het LAAG FODMAP DIEET Marleen Genetello, diëtiste dienst gastro-enterologie, volwassenen en kinderen UZ Gent Overzicht: Wat is IBS? Welke dieetbehandelingsrichtlijnen bestaan

Nadere informatie

Informatie van de Maag Lever Darm Stichting en de Nederlandse Vereniging van Maag-Darm-Leverartsen. Prikkelbare Darm Syndroom

Informatie van de Maag Lever Darm Stichting en de Nederlandse Vereniging van Maag-Darm-Leverartsen. Prikkelbare Darm Syndroom Informatie van de Maag Lever Darm Stichting en de Nederlandse Vereniging van Maag-Darm-Leverartsen Prikkelbare Darm Syndroom De Maag Lever Darm Stichting heeft deze brochure met de grootst mogelijke zorgvuldigheid

Nadere informatie

Regionale Transmurale Afspraken Prikkelbaar Darm Syndroom Reduce PDS (IBS)

Regionale Transmurale Afspraken Prikkelbaar Darm Syndroom Reduce PDS (IBS) Regionale Transmurale Afspraken Prikkelbaar Darm Syndroom Reduce PDS (IBS) Versie Beheer Bernhoven, Synchroon Voor het laatst bijgewerkt in december 2015 Distributielijst Huisartsen in de regio Oss-Uden-Veghel,

Nadere informatie

1 sachet à 5 gram bevat 3,25 gram psylliumvezels (fijngemalen en gegranuleerde vezels van de Plantago ovata).

1 sachet à 5 gram bevat 3,25 gram psylliumvezels (fijngemalen en gegranuleerde vezels van de Plantago ovata). Sandoz B.V. Page 1/5 1. NAAM VAN HET GENEESMIDDEL 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING 1 sachet à 5 gram bevat 3,25 gram psylliumvezels (fijngemalen en gegranuleerde vezels van de Plantago ovata).

Nadere informatie

Tips om de klachten van een Prikkelbare Darm te verminderen

Tips om de klachten van een Prikkelbare Darm te verminderen Tips om de klachten van een Prikkelbare Darm te verminderen O p t i m a l e G e z o n d h e i d. c o m PDS Stoppen Tips Door: Jack Boekhorst - Initiatiefnemer / Coach OptimaleGezondheid.com E-mail: klantenservice@optimalegezondheid.com

Nadere informatie

Het prikkelbaredarmsyndroom (PDS), ook wel IBS

Het prikkelbaredarmsyndroom (PDS), ook wel IBS Stand van zaken FODMAP-beperkt dieet bij prikkelbaredarmsyndroom Laurens A. van der Waaij en Janneke Stevens Het prikkelbaredarmsyndroom (PDS) is een veelvoorkomende, soms invaliderende aandoening waarvoor

Nadere informatie

VOEDINGSVEZELVERRIJKTE VOEDING

VOEDINGSVEZELVERRIJKTE VOEDING VOEDINGSVEZELVERRIJKTE VOEDING 1056 Inleiding In deze folder vindt u informatie over de rol van voeding en leefstijl in de behandeling van obstipatie, diverticulosis (uitstulpingen in de darm) of van een

Nadere informatie

Apps bij het FODMAP beperkte dieet

Apps bij het FODMAP beperkte dieet Apps bij het FODMAP beperkte dieet Bacheloropleiding Voeding en Diëtetiek Afstudeerrichting Nutrition and Dietetics Hogeschool van Amsterdam Sabrina Somers en Lindsay Rhoe Afstudeeropdracht 2015/2016 Januari

Nadere informatie

Introductie Probiotica. Even voorstellen Welkom bij dit webinar! 12 december Stichting Educatie Atrium Innovations

Introductie Probiotica. Even voorstellen Welkom bij dit webinar! 12 december Stichting Educatie Atrium Innovations Introductie Probiotica Welkom bij dit webinar! 12 december 2016 Even voorstellen Medewerkers afdeling educatie & marketing Stichting Educatie Atrium Innovations 3 1 Dit webinar is Onder auspiciën van Stichting

Nadere informatie

Shiatsu en het Prikkelbaar Darm Syndroom. de zoektocht naar een behandeling

Shiatsu en het Prikkelbaar Darm Syndroom. de zoektocht naar een behandeling Shiatsu en het Prikkelbaar Darm Syndroom de zoektocht naar een behandeling Bianca Vollering Dutch Shiatsu Academy Groep 2004 Begeleidend docent Renske de Jong Naaldwijk, oktober 2009 Inleiding Als afsluiting

Nadere informatie

Regionale Transmurale Afspraak Prikkelbaar Darm Syndroom versie december 2015

Regionale Transmurale Afspraak Prikkelbaar Darm Syndroom versie december 2015 Regionale Transmurale Afspraak Prikkelbaar Darm Syndroom versie december 2015 Inleiding Het landelijke REDUCE PDS onderzoek dat in maart 2015 is afgerond heeft aangetoond dat ernstige PDS klachten behandeld

Nadere informatie

Coby Wijnen diëtist VSN

Coby Wijnen diëtist VSN netwerk diëtisten voor spierziekten Coby Wijnen diëtist VSN voeding groei en onderhoud weerstand en conditie lekker en gezellig secundaire gevolgen spierziekten minder bewegen gevolgen voor voeding: gewicht

Nadere informatie

Verpleegkundige Instructie Palliatieve Zorg Obstipatie

Verpleegkundige Instructie Palliatieve Zorg Obstipatie Verpleegkundige Instructie Palliatieve Zorg Obstipatie 5-Folder Obstipatie.indd 1 15-07-2008 09:30:32 1. Hoe herkent u obstipatie? 1.1. Definities Obstipatie: Het weinig frequent (minder dan 3x p.w.) en

Nadere informatie

Informatie voor patiënten Waarom een ontlastingonderzoek?

Informatie voor patiënten Waarom een ontlastingonderzoek? Informatie voor patiënten Waarom een ontlastingonderzoek? RP Vitamino Analytic Postbus 38 NL - 4493 ZG Kamperland Copyright 2008 RP Vitamino Analytic BV, NL 4493 ZG Kamperland Item-Nr. 374840-08/08 Waarom

Nadere informatie

Informatie van de Maag Lever Darm Stichting en de Nederlandse Vereniging van Maag-Darm-Leverartsen. Prikkelbare Darm Syndroom

Informatie van de Maag Lever Darm Stichting en de Nederlandse Vereniging van Maag-Darm-Leverartsen. Prikkelbare Darm Syndroom Informatie van de Maag Lever Darm Stichting en de Nederlandse Vereniging van Maag-Darm-Leverartsen Prikkelbare Darm Syndroom Deze brochure is ontwikkeld door de Maag Lever Darm Stichting en de Nederlandse

Nadere informatie

Voedingsadviezen. Diëtetiek / Voedingsteam. Bij diarree / obstipatie

Voedingsadviezen. Diëtetiek / Voedingsteam. Bij diarree / obstipatie Diëtetiek / Voedingsteam Voedingsadviezen Bij diarree / obstipatie Inleiding U heeft darmklachten, waarbij voeding een rol kan spelen. Uw diëtist heeft u al voedingsadviezen gegeven. In deze brochure kunt

Nadere informatie

Nieuwsbrief Juni 2014

Nieuwsbrief Juni 2014 Beste Lezer, Nieuwsbrief Juni 2014 De vakantie zit er voor veel mensen en dus ook voor de dieren weer aan te komen! Denkt u aan de volgende punten! Indien u naar het buitenland gaat uw hond of kat ruim

Nadere informatie

De Kindercarrousel voor huisartsen en kinderartsen

De Kindercarrousel voor huisartsen en kinderartsen De Kindercarrousel voor huisartsen en kinderartsen 15-05-2013 Workshop Urineweginfecties bij kinderen Mijke Breukels, kinderarts Nicolien de Bie, huisarts Leerdoelen ס Definities (recidiverende UWI s,

Nadere informatie

Calprotectine bepaling in feces

Calprotectine bepaling in feces Erasmus MC Calprotectine bepaling in feces Synoniem: IBD test, Bühlmann Afname Afname voorkeur: Afname volume: Afname condities: Opslag condities: Verzend condities: Feces in buis met schepje Minimaal

Nadere informatie

Verstopping VRAAG OVER UW MEDICIJNEN! WWW.APOTHEEK.NL

Verstopping VRAAG OVER UW MEDICIJNEN! WWW.APOTHEEK.NL Verstopping WAT IS VERSTOPPING WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN WANNEER KUNT U BETER NAAR UW HUISARTS GAAN VRIJ VERKRIJGBARE MEDICIJNEN VRAAG OVER UW MEDICIJNEN! WWW.APOTHEEK.NL VERSTOPPING

Nadere informatie

IBD EN VOEDING. 13 november Crohn- en Colitis ulcerosa Vereniging v.z.w. Daniëlle Staes

IBD EN VOEDING. 13 november Crohn- en Colitis ulcerosa Vereniging v.z.w. Daniëlle Staes IBD EN VOEDING 13 november 2008 Crohn- en Colitis ulcerosa Vereniging v.z.w. Daniëlle Staes IBD Inflammatory Bowel Disease IBD, de verzamelnaam voor darmziekten als de ziekte van Crohn en Colitis ulcerosa.

Nadere informatie

Voedingsvezelverrijkt dieet. Algemene richtlijnen

Voedingsvezelverrijkt dieet. Algemene richtlijnen Voedingsvezelverrijkt dieet Algemene richtlijnen 2 Waarom een voedingsvezelverrijkte voeding? Bij bepaalde darmaandoeningen zoals bijvoorbeeld bij obstipatie (verstopping, trage stoelgang), aambeien, divertikels

Nadere informatie

3.1 Inleiding 67 3.2 Suiker en suikers

3.1 Inleiding 67 3.2 Suiker en suikers INHOUD 13 17 1.1 Inleiding 17 1.2 Definitie van vet 18 1.2.1 Structuur van vet 18 1.2.2 Vetzuurgroepen 19 1.2.3 Oorsprong van vet 23 1.3 Aanwezigheid van vet in levensmiddelen 24 1.3.1 Onverzadigde vetzuren

Nadere informatie

PDS B e l a n g e n v e r e n

PDS B e l a n g e n v e r e n r a b l D e PDS B e l a n g e n v e r e n r m S y n d r o a o m i g e i n g k k i r P PDS in relatie tot anderen 2 PDS in relatie tot anderen Bij het Prikkelbare Darm Syndroom (PDS) is één van de symptomen

Nadere informatie

Polycysteuze leverziekte

Polycysteuze leverziekte Polycysteuze leverziekte Polycysteuze leverziekte is een erfelijke aandoening waarbij in de lever meerdere cysten aanwezig zijn. Deze folder is bedoeld om u meer informatie te geven over dit ziektebeeld.

Nadere informatie

De ontlasting is M(i)S. Literatuur. Incidentie 19-2-2014. Joke Beekman. MSMS 2 december 2013

De ontlasting is M(i)S. Literatuur. Incidentie 19-2-2014. Joke Beekman. MSMS 2 december 2013 De ontlasting is M(i)S MSMS 2 december 2013 Joke Beekman Verpleegkundig specialist Revalidatiegeneeskunde en Continentie- en retentiezorg Sint Maartenskliniek, Nijmegen Literatuur Incidentie 68% darm problemen

Nadere informatie

Voeding bij de ziekte van Crohn en Colitis Ulcerosa. Ginette van Lienen, diëtist

Voeding bij de ziekte van Crohn en Colitis Ulcerosa. Ginette van Lienen, diëtist Voeding bij de ziekte van Crohn en Colitis Ulcerosa Ginette van Lienen, diëtist De diagnose en dan? Nog niet wetenschappelijk aangetoond dat voeding een rol speelt bij ontstaan IBD Er is géén specifiek

Nadere informatie

Exocriene pancreasinsufficiëntie

Exocriene pancreasinsufficiëntie Geen belangenverstrengeling Exocriene pancreasinsufficiëntie Annemarie Roele Verpleegkundig specialist HPB MDL scholing 27-03-2017 Inhoud Casuïstiek Exocriene pancreasinsufficiëntie Oorzaak Symptomen Gevolgen

Nadere informatie

SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN

SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN 1 1. NAAM VAN HET GENEESMIDDEL Lactulose 680 mg/ml drank 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING Elke ml drank bevat 0,68 g lactulose. Voor de volledige lijst

Nadere informatie