Visie op Hernieuwbaar Gas Hernieuwbaar gas; de schakel naar een Bio-Based Economie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Visie op Hernieuwbaar Gas Hernieuwbaar gas; de schakel naar een Bio-Based Economie"

Transcriptie

1 Visie op Hernieuwbaar Gas Hernieuwbaar gas; de schakel naar een Bio-Based Economie Advies voor het energierapport 2015 Gerd van de Logt Algemeen directeur St. Groen Gas Nederland Ulco Vermeulen Voorzitter St. Groen Gas Nederland Vier Handreikingen ( monomest, grasraffinage, vergassing, aquatische biomassa) om te groeien naar 10 bcm hernieuwbaar gas ( ¼ van duurzame energie in NL) in combinatie met bio based toepassingen voor de industrie.

2 Visie op hernieuwbaar gas. In 2050 is de energievoorziening klimaatneutraal en is de biobased economy werkelijkheid geworden. Zon en wind zijn in omvang sterk gegroeid ten opzichte van nu; er is fors energie bespaard. Ook de vraag naar biomassa is sterk gestegen, als belangrijke grondstof voor zowel energietoepassingen als industriële producten. Een substantieel deel van die biomassa wordt ingezet in de vorm van hernieuwbaar gas 1. Hernieuwbaar gas vormt in 2050 een belangrijke flexibele schakel tussen biomassa als grondstof en de hoog waardige toepassingen in de biobased economy en de duurzame energie voorziening. In de energievoorziening wordt hernieuwbaar gas, zowel gebruikt voor hoge temperatuurwarmte in de industrie, lage temperatuurwarmte in delen van de gebouwde omgeving, productie van elektriciteit en warmte in bio WKK installaties, als brandstof voor zwaar transport. De verwachting is dat in 2050 minimaal een markt van 10 miljard m 3 aeq (ruim 300 PJ) hernieuwbaar gas zal bestaan, als onderdeel van de totale vraag naar duurzame biomassa. Die hoeveelheid biomassa is nu nog niet beschikbaar als elk land overschakelt naar een duurzame economie. Ook zijn er betere conversieroutes naar hernieuwbaar gas nodig. De ontwikkeling van biomassastromen en het verbeteren van conversieroutes kost tijd. Het is zaak om daar nú al op in te zetten, bij voorkeur op ontwikkelingen die meervoudige waarde bieden voor zowel de duurzame energievoorziening, de biobased economy als voor andere maatschappelijke vraagstukken (bv. duurzame melkveehouderij). De uitdagingen zijn: 1. Verbeterde conversietechnieken: de beschikbare biomassa efficienter omzetten voor energie en industrietoepassingen. 2. Duurzame ontwikkeling biomassastromen: de hoeveelheid binnenlandse biomassa beter benutten en ontwikkelen van importstromen waarbij Nederland waarde toevoegt en inzet op meervoudige toepassingen. Nederland heeft een uitstekende uitgangspositie om de verdere ontwikkeling van hernieuwbaar gas ter hand te nemen. Nederland is een geavanceerd gasland en heeft internationale duurzame leiders als AkzoNobel, DSM en FrieslandCampina die inzetten op een bio based economie waarbij 1 Onder hernieuwbaar gas wordt in deze notitie verstaan: alle gas uit hernieuwbare bronnen zoals biogas, biogas opgewerkt tot aardgas (groen gas), syngas en bio-lng. 3 Mei 2015 Visie op Hernieuwbaar Gas van nu naar 2030 en 2050

3 hernieuwbaar gas een rol kan spelen. Het is daarom logisch dat juist in Nederland wordt ingezet op de ontwikkeling van het potentieel van hernieuwbaar gas en op de versnelling daarvan. De ontwikkeling ziet er als volgt uit: Lange termijn (tot 2050) De energievoorziening is geheel klimaatneutraal en de biobased economie is werkelijkheid geworden. Ten opzichte van nu is de vraag naar duurzame biomassa sterk toegenomen en als onderdeel daarvan de vraag naar hernieuwbaar gas. Vergisting, vergassing en (bio)raffinage zijn gemeengoed, de benodigde biomassa komt zowel uit Nederland als uit import, en is afkomstig van allerlei reststromen en van aquatische teelt. Middellange termijn (tot 2030) Door betere conversietechnieken te ontwikkelen om biomassa om te zetten in gas waarbij zo mogelijk de biomassa eerst als grondstof wordt gebruikt voor de industrie, productie van biomassa in zoet en zoutwater, productie en raffinage van gekweekte gewassen kan het gebruik van biomassa worden gemaximaliseerd. Dat geldt niet alleen in Nederland maar ook elders, hetgeen exportkansen oplevert. Nabije toekomst (tot 2020) De hernieuwbare gassector heeft vier handreikingen om een structurele brug te vormen met de bio based economie. 1. Een cruciale stap is opschaling ( zgn. Jumpstart) van kleinschalige mono mestvergisting om het potentieel aan mest beter en meer duurzaam te benutten. Boerderijen kunnen zelfvoorzienend worden en methaanuitstoot kan fors reduceren. 2. Nederland zet ook goede stappen met vergassing van biomassa. Dit is in de fase van opschaling naar industriële demonstratie en eerste commerciële uitrol. 3. Er worden serieuze stappen gemaakt met grasraffinage waarbij ook eiwitten worden gewonnen. 4. Nederland kan koploper worden in verduurzaming door in te zetten op aquatische biomassa waarbij grootschalig eiwitten en biogas wordt geproduceerd. Dit is een mogelijke game changer goed passend bij de intrinsieke competenties van Nederland. Hier is fundamenteel onderzoek gestart dat rond 2020 kan leiden tot eerste commerciële activiteiten. Waar gaan we naar toe? In 2050 zal de economie voor een belangrijk deel circulair en biobased zijn, en de energievoorziening duurzaam. Daarbij wordt sterk ingezet op energieefficiëntie én wordt het aandeel hernieuwbare energie fors verhoogd. 4 Mei 2015 Visie op Hernieuwbaar Gas van nu naar 2030 en 2050

4 De precieze uitwerking zal er voor elke sector anders uitzien, vanwege verschillen in de aard van het energiegebruik en vanwege verschillen in de beschikbare alternatieven. Zie ook de tabel verderop in deze paragraaf. Dit is eigen aan transities: er is niet één blauwdruk. Er is ook niet één silver bullet techniek die alle vraagstukken oplost. In de verschillende scenario s die zowel nationaal als internationaal zijn gemaakt zijn echter wel enkele robuuste kenmerken terug te vinden, zoals: Biomassa wordt een belangrijke bron voor zowel energie als voor grondstoffen voor de industrie Het aandeel biomassa in de duurzame mix zal naar verwachting oplopen tot >50% Er kan nog niet precies voorspeld worden welke sector welke hoeveelheden biomassa zal vragen en in welke vorm. Dit is onder andere afhankelijk van marktprijsontwikkeling van zowel biomassa als van de alternatieven. Flexibiliteit in het systeem is belangrijk. Er is naar verwachting in 2050 een markt van miljard m 3 aeq hernieuwbaar gas voor al deze opties bij elkaar, mede omdat gas die flexibiliteit kan geven. Voor 2030 is een aandeel van > 5 miljard m 3 aeq ambitieus, maar haalbaar. De beschikbare binnenlandse hoeveelheid biomassa, inclusief reststromen, is te klein om in al die claims uit de verschillende sectoren te voorzien. Import en/of door Nederland ontwikkelde teelt van biomassa is noodzakelijk. Vraag naar hernieuwbaar gas in 2050 We verwachten in 2050 een vraag naar hernieuwbaar gas in Nederland die minimaal miljard m 3 aeq (10 20 bcm) bedraagt. De marktvraag is afhankelijk van het gevoerde beleid, en van de prijs van hernieuwbaar gas; er zijn immers alternatieven voor de meeste toepassingen. De omvang van bcm is mede ontleend aan scenariostudies voor Netbeheer Nederland. Het aandeel biomassa in de totale energie voorziening varieert daarin van PJ. Uitgedrukt in gaseenheden levert dat een range op van bcm. Een deel daarvan zal daadwerkelijk als hernieuwbaar gas worden ingezet. Tussen 2030 en 2050 zal het aandeel biomassa en daarbinnen de omvang aan hernieuwbaar gas verder groeien. Aanvullende informatie is: - In een klimaatneutrale gebouwde omgeving zal een deel van de gebouwen met hernieuwbaar gas worden verwarmd, de vraag bedraagt 1 12 bcm, afhankelijk van de prijs. - De huidige aardgasvraag van de industrie voor feedstock bedraagt 3 4 bcm, waarvan een substantieel vervangen kan worden door hernieuwbaar gas. Daarnaast zal vraag in de (chemische) industrie ontstaan naar biomassa, waarvan deels hernieuwbaar gas, voor bio WKK en voor vervanging van andere fossiele grondstoffen. - In de transportsector ontstaat een vraag naar hernieuwbaar gas ( incl. LNG), in het bijzonder voor zwaar(der) transport over weg en water van 1 7 bcm in 2050, waarvoor weinig alternatieven zijn. - Tot slot is er een afzetmarkt voor flexibele elektriciteitsproductie. Al met al is een marktomvang van tenminste bcm voor hernieuwbaar gas in 2050 zeker niet te ruim geschat. 5 Mei 2015 Visie op Hernieuwbaar Gas van nu naar 2030 en 2050

5 Derhalve kunnen we het volgende constateren: Het is van belang om nieuwe biomassastromen te ontwikkelen, aangezien de geschetste ontwikkelingen ook gelden voor het buitenland. Flexibiliteit in het systeem wordt gefaciliteerd door in te zetten op conversieroutes die de biomassa omzetten naar een vorm die: o Breed inzetbaar is in de verschillende toepassingssectoren. o Met lage kosten getransporteerd kan worden. o En gemakkelijk kan worden opgeslagen. Hernieuwbaar gas heeft die systeemeigenschappen en vormt daardoor een belangrijke schakel in de toekomstige economie en energievoorziening. Dit geldt zowel voor binnenlands transport en distributie, als voor transport uit en naarhet buitenland. Hernieuwbaar gas kan geleidelijk het aardgas (deels) vervangen. De verschillende toepassingen van biomassa verschillen in toegevoegde waarde voor de samenleving. Cascadering is daarom een belangrijk onderdeel van elke strategie. Daarbij worden eerst hoogwaardige stoffen zoals eiwitten uit de biomassa gehaald, en wordt het restant stap voor stap steeds verder verwerkt, waarbij efficiënte verwerking de voorkeur heeft. Het is daarom van belang om in te zetten op de ontwikkeling van conversieroutes die aan dit principe voldoen. Door de in Nederland aanwezige kennis met betrekking tot gas en de wijdvertakte fysieke gasinfrastructuur heeft Nederland belangrijke comparatieve voordelen bij het ontwikkelen van kennis en technologie op het gebied van hernieuwbaar gas. Hier liggen kansen voor exportmarkten. Energietransitie is ook werk en bedrijvigheid De energietransitie is niet alleen goed voor het klimaat en de energiezekerheid, maar ook goed voor werkgelegenheid en voor de bedrijvigheid in Nederland. Twee voorbeelden: 1. De biobased economy in Nederland was in 2011 goed voor een toegevoegde waarde van circa 3 miljard euro. De biobased delen van de materialen, energie en chemiesectoren in Nederland boden in 2011 samen arbeidsplaatsen. 2. Een energietransitie in de gebouwde omgeving zou tot het tussenjaar 2030 jaarlijks 2,3 miljard euro aan additionele investeringen vergen, wat resulteert in +0,7% BBP, een bruto werkgelegenheidstename met arbeidsjaren in de periode tot 2030, en 20 miljard euro minder energie import in dezelfde periode. In de volgende tabel staat het toekomstbeeld per sector geschetst met daarbij de belangrijke veranderingen ten opzichte van het heden, plus de specifieke waarde van hernieuwbaar gas in het toekomstbeeld. 6 Mei 2015 Visie op Hernieuwbaar Gas van nu naar 2030 en 2050

6 Toekomstbeeld per sector en specifieke waarde van hernieuwbaar gas Gebouwde omgeving: productie lage temperatuur warmte Industrie: productie hoge temperatuur warmte Elektriciteit Transport Industriële Grondstoffen Beeld 2050 Specifieke waarde hernieuwbaar gas Forse vermindering van warmtevraag (efficiency) Meer warmtelevering en warmtepompen Geen aardgas, wel hernieuwbaar gas Piekvoorziening Gasnet ligt er al Kans voor bio wijk WKK in stedelijk gebied Oplossing voor gebieden waar andere opties te duur zijn Vermindering van warmtevraag (efficiency) Mix: Vaste biomassa, Hernieuwbaar gas, Fossiel + CCS Piekvoorziening Gasnet ligt er al Goedkoop energietransport Toename aanbodgestuurde bronnen (zon, wind). Flexibiliteit in vraag en aanbod steeds belangrijker. Mix: Zon, wind, water, biomassa, fossiel + CCS, kern Piekvoorziening mogelijk Flexibiliteit van gascentrales Goedkoop energie transport Licht transport: betere efficiency, en elektrisch Zwaar transport: duurzame biofuels en bio LNG Een van de weinige serieuze opties voor klimaatneutraal zwaar transport Grotendeels biomassa in plaats van fossiele brandstoffen als grondstof t.b.v. biobased chemie Goedkoop transport Gasnet ligt er al Flexibel in inzet kan syngas als secundair product naar andere sectoren afzetten Hoe komen we daar? De benutting van het potentieel van hernieuwbaar gas vergt ontwikkel projecten op de volgende twee sporen: Spoor 1: verbeteren van conversie. Dit betreft het ontwikkelen en marktrijp maken van conversieroutes voor hernieuwbaar gas. Het gaat daarbij concreet om vergisting, waarbij voor de kortere termijn de grootste kansen liggen bij het vergroten van gasproductie uit GFT en rioolslib en mono mestvergisting. Voor de iets langere termijn liggen er grote kansen voor vergassingstechnieken en raffinage van biomassa, bijvoorbeeld van gewassen zoals gras. Vergassing is een techniek waarbij droge biomassa omgezet wordt in gas door verhitting. Raffinage is een techniek om eerst hoogwaardige stoffen zoals eiwitten uit de biomassa te winnen, waarna het restant verder kan worden verwerkt, bijvoorbeeld tot hernieuwbaar gas (cascadering). Spoor 2: ontwikkeling van nieuwe biomassastromen. Het ontwikkelen van nieuwe en optimaliseren van bestaande biomassastromen voor hernieuwbaar gas is belangrijk omdat biomassa schaars wordt, er zijn immers veel potentiele gebruikers. Het is zaak hierbij in ieder geval het nationale deel te maximaliseren. Optimalisatie van grasteelt voor bio energie en voor biochemie toepassingen past in dit spoor. Daarnaast is er ook een groot toekomstig potentieel aan aquatische biomassa nodig, zoals (macro) algen, ter invulling van de grote toekomstige vraag naar biomassa. 7 Mei 2015 Visie op Hernieuwbaar Gas van nu naar 2030 en 2050

7 In onderstaande kaders staan vier handreikingen benoemd die belangrijk zijn voor de ontwikkeling van het potentieel van hernieuwbaar gas met een brug naar de bio based economie. Mono mestvergisting Mest is de grootste biomassabron (2030: 30 PJ) om te benutten voor de productie van hernieuwbaar gas en de gelijktijdige ontwikkeling van een biobased economy. Door mestvalorisatie zijn er additionele grondstoffen te winnen. Kleinschalige mono mestvergisting is een cruciale ontwikkeling om deze groei binnen milieukaders en een circulaire economie mogelijk te maken. Mono mestvergisting op boerderijschaal, is het produceren van biogas zonder inzet van co substraten. Er is geen transport van met biomassa nodig en door vergisting van dagverse mest zijn de energieopbrengsten hoger en kan de uitstoot van methaan sterk reduceren. Er is tevens reductie van stikstof en ammoniakuitstoot. Mono mestvergisting is marktrijp, maar vergt nog verdere ontwikkeling om de techniek breder toepasbaar te maken. Grasraffinage Uit geteelde gewassen, zoals gras, kunnen eerst de eiwitten worden gewonnen. Vervolgens kan het restproduct verder worden benut, bijvoorbeeld door vergisting of vergassing tot hernieuwbaar gas. De eiwitten kunnen worden ingezet in de foodsector, maar ook worden geraffineerd tot andere hoogwaardige chemische grondstoffen. Vergisting is een bewezen techniek, de winning en vooral de raffinage van eiwitten is in het ontwikkelstadium. Vergassing Op dit moment is het meest grootschalige gebruik van biomassa het bij en meestoken van houtpellets in elektriciteits centrales. Door de biomassa eerst te vergassen wordt niet alleen het potentiële rendement van het biomassagebruik groter, maar wordt de biomassa ook veel flexibeler inzetbaar: als hernieuwbaar gas voor de productie van warmte en elektriciteit; als biobased syngas, grondstof voor de chemische industrie; als Bio LNG, transportbrandstof. De techniek is bewezen in een pilot van 4 MW, voor verdere ontwikkeling is opschaling nodig.. Aquatische biomassa Door de vele claims vanuit erschillende sectoren op biomassa in combinatie met de beperkte beschikbaarheid van land voor landbouw dreigt op termijn op land een battle for biomass. In dat geval biedt de oceaan een interessante optie. Grootschalige teelt van macro algen is mogelijk in de oceaan en daar waar de zee gemiddeld 20 o C is. Met een groeitempo van 6% per dag is er grootschalige productie van bijvoorbeeld eiwitten en biogas mogelijk. Dit zijn potentiele game changers van de biobased economy en kunnen bijdragen aan ecologische verbetering van de zee.. De verwachting is dat, als de technische en ecologische haalbaarheid van deze optie in de praktijk is bewezen, de economische haalbaarheid zeer goed is. De techniek is in het stadium van fundamenteel onderzoek. De ontwikkeling betreft technieken die in verschillende technologische fases zitten. De teelt van macro algen bevindt zich nog in het onderzoekstadium, terwijl mono mestvergisting marktrijp is. De twee andere genoemde ontwikkelsporen vergassing en grasraffinage zitten daar tussenin. 8 Mei 2015 Visie op Hernieuwbaar Gas van nu naar 2030 en 2050

8 Welke stappen zijn nu nodig? Er zijn nieuwe beleidskaders nodig om meervoudige verwaarding en strategische posities in de bio based economie te borgen. De volgende principes kunnen daarbij het verschil maken: In de huidige (SDE) stimulering is maximalisatie van energieproductie dominant, er is bredere (slimmere) waardering nodig. Begin vandaag met het voorbeeld monomestvergisting. Mono mest vergisting heeft veel meer duurzame voordelen dan covergisting, door kleinere schaalgrootte van mono mest past dit nog onvoldoende in ons systeem voor verduurzaming; Innoveer met meer focus ( Must Win Battles). De huidige TKI regeling(en) hebben beperkte mogelijkheden om game changers als aquatische biomassa te stimuleren. Dergelijke game changers hebben een grotere Valley of Death te overbruggen. De onderzoeksgelden en SDE+gelden dienen in de komende decennia meer actief gericht te zijn op het verbeteren van de conversietechnieken enerzijds en het vergroten van biomassastromen met meervoudige benutting anderzijds; Kaders voor hernieuwbare energie en grondstoffen zodanig veranderen dat ze structureel de voorkeur krijgen boven fossiele brand /grondstoffen en ze op termijn veel internationale bedrijvigheid genereren in Nederland. Dit kan bijvoorbeeld door serieuze beprijzing van CO2 uitstoot en/of oplopende bijmengverplichting voor hernieuwbaar gas in het huidige aardgas. 9 Mei 2015 Visie op Hernieuwbaar Gas van nu naar 2030 en 2050

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

De rol van gas en gasinfrastructuur op weg naar een duurzame energievoorziening

De rol van gas en gasinfrastructuur op weg naar een duurzame energievoorziening De rol van gas en gasinfrastructuur op weg naar een duurzame energievoorziening Inbreng van Gasunie in consultatie RLI t.b.v. Energieadvies 2050: kansrijke routes naar een volledig duurzame energievoorziening

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Subsidies Groen Gas en Biobased 2017

Subsidies Groen Gas en Biobased 2017 Subsidies Groen Gas en Biobased 2017 31 mei 2017 Energy Valley Jos Reijnders-Groen Gas Freek Smedema-BBE Jobert Winkel, Martin Otten Leen Hoogeveen en vele anderen.. Waarom Groen Gas? Nederland is aardgasland,

Nadere informatie

Innovatieve mestverwerking op de boerderij

Innovatieve mestverwerking op de boerderij Innovatieve mestverwerking op de boerderij Groen gas productie en nutriëntenterugwinning René Cornelissen (CCS) 7 juni 2017 Inhoudsopgave CCS Mest Kleinschalige mono-mestvergisting Bio-Up, Groen Gas op

Nadere informatie

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl Net voor de toekomst Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, Transport en Grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

Klimaatneutrale gemeenten. Frans Rooijers - directeur CE Delft

Klimaatneutrale gemeenten. Frans Rooijers - directeur CE Delft Klimaatneutrale gemeenten Frans Rooijers - directeur CE Delft CE Delft - Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 - Energie, transport en grondstoffen - Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

Gas is geen aardgas, en hard nodig. Frans Rooijers - 4 november 2016

Gas is geen aardgas, en hard nodig. Frans Rooijers - 4 november 2016 Gas is geen aardgas, en hard nodig Frans Rooijers - 4 november 2016 CE Delft: wie zijn wij? Onafhankelijk beleidsonderzoek en advies Bijna 40 jaar; ca. 50 medewerkers Grensvlak economie, techniek en (milieu)beleid

Nadere informatie

Perspectief voor bio-energie in 2030 Notitie van het Bestuur van Platform Bio-Energie voor de Energiedialoog; juni 2016

Perspectief voor bio-energie in 2030 Notitie van het Bestuur van Platform Bio-Energie voor de Energiedialoog; juni 2016 Perspectief voor bio-energie in 2030 Notitie van het Bestuur van Platform Bio-Energie voor de Energiedialoog; juni 2016 Inleiding In 2030 zal een wezenlijk deel van de energievoorziening verduurzaamd zijn.

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Conversietechnieken voor biomassa Een korte beschrijving van de beschikbare conversietechnieken voor biomassa, op alfabetische volgorde.

Conversietechnieken voor biomassa Een korte beschrijving van de beschikbare conversietechnieken voor biomassa, op alfabetische volgorde. InnovatieBiomassa Nederlandwilin2020haarenergievoor16%uithernieuwbarebronnenopwekken.Biomassais zo nhernieuwbarebronenlevertnualruimdehelftvandehernieuwbareenergieinnederland. Biomassaisorganischmateriaal(zoals

Nadere informatie

Workshop mestvergisting. Jan Willem Bijnagte CCS Energie advies Bijnagte@cocos.nl

Workshop mestvergisting. Jan Willem Bijnagte CCS Energie advies Bijnagte@cocos.nl Workshop mestvergisting Jan Willem Bijnagte CCS Energie advies Bijnagte@cocos.nl BioEnergy Farm 2 Project beschrijving Europees project Marktontwikkeling mono-mestvergisting Verspreiden onafhankelijke

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

NEW BUSINESS. Guy Konings

NEW BUSINESS. Guy Konings 2015 Guy Konings Stedin is verantwoordelijk voor transport van gas en elektriciteit in West Nederland Onze missie: Altijd energie voor onze klanten, vandaag en morgen. Simpel, betaalbaar en duurzaam KERNGETALLEN

Nadere informatie

Mobilisatie Biomassa een visie vanuit het bedrijfsleven. WUR/Alterra-workshop 3 juli 14 Fokke Goudswaard, voorzitter Platform Bio-Energie

Mobilisatie Biomassa een visie vanuit het bedrijfsleven. WUR/Alterra-workshop 3 juli 14 Fokke Goudswaard, voorzitter Platform Bio-Energie Mobilisatie Biomassa een visie vanuit het bedrijfsleven WUR/Alterra-workshop 3 juli 14 Fokke Goudswaard, voorzitter Platform Bio-Energie Missie PBE: promotie van verantwoord toegepaste bio-energie Platform

Nadere informatie

EfficiEncy Duurzaam. EnErgiEbEsparing. Warmte en koude. KEnnis industrie. energie financiering. instrumenten. GebouwDe omgeving

EfficiEncy Duurzaam. EnErgiEbEsparing. Warmte en koude. KEnnis industrie. energie financiering. instrumenten. GebouwDe omgeving Warmte en koude Kennis, advies, instrumenten en financiële steun EfficiEncy Duurzaam GebouwDe omgeving energie financiering KEnnis industrie instrumenten EnErgiEbEsparing De Nederlandse overheid streeft

Nadere informatie

GROEN GAS HEEFT DE TOEKOMST en de toekomst begint nu

GROEN GAS HEEFT DE TOEKOMST en de toekomst begint nu GROEN GAS HEEFT DE TOEKOMST en de toekomst begint nu A. van der Drift December 2013 ECN-L--13-081 GROEN GAS HEEFT DE TOEKOMST en de toekomst begint nu Bram van der Drift Clean Tech Business Day 11 december

Nadere informatie

Les Biomassa LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad. Les Biomassa Werkblad. Over biomassa. Generaties biobrandstoffen

Les Biomassa LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad. Les Biomassa Werkblad. Over biomassa. Generaties biobrandstoffen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne- energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm

Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm Door Bart Brouwer Sheet 1 of 26 Kleinschalige mestvergisting met Microferm Staatssecretaris Joop Atsma en gedeputeerde Theo Rietkerk

Nadere informatie

Mestverwaarding Op weg naar een duurzame veehouderij

Mestverwaarding Op weg naar een duurzame veehouderij Mestverwaarding Op weg naar een duurzame veehouderij 19 november 2014 ABO Ooststellingwerf Nijeberkoop LTO Noord Programma Duurzame Energie Auke Jan Veenstra (aveenstra@ltonoord.nl) Inhoud Activiteiten

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Beleid voor biomassa. -Lopend beleid -Discussies -Trends

Beleid voor biomassa. -Lopend beleid -Discussies -Trends Beleid voor biomassa -Lopend beleid -Discussies -Trends Beleid duurzame energie in beweging Volkskrant 30 maart 2010: Van der Hoeven neemt afstand van eigen duurzaamheidsbeleid Van onze verslaggever Michael

Nadere informatie

Debat Kansen voor duurzame biomassa in Zeeland. Goes, 22 januari 2009 Conclusies en aanbevelingen CE Delft

Debat Kansen voor duurzame biomassa in Zeeland. Goes, 22 januari 2009 Conclusies en aanbevelingen CE Delft Debat Kansen voor duurzame biomassa in Zeeland Goes, 22 januari 2009 Conclusies en aanbevelingen CE Delft Notitie Delft, 1 maart 2009 Opgesteld door: A. (Ab) de Buck H.J. (Harry) Croezen G.C. (Geert) Bergsma

Nadere informatie

Agem-cáfe: biogas uit grootschalige mestvergisting. 20 april 2016 Ton Voncken, Programmanager Groen Gas Nederland

Agem-cáfe: biogas uit grootschalige mestvergisting. 20 april 2016 Ton Voncken, Programmanager Groen Gas Nederland Agem-cáfe: biogas uit grootschalige mestvergisting 20 april 2016 Ton Voncken, Programmanager Groen Gas Nederland Biogas uit grootschalige mestvergisting Wat Van Biomassa naar Biogas Waarom Rol van biogas

Nadere informatie

DEELSESSIE 3. Duurzame energie: Deelvoorzitter Marga Hoek, Groene Zaak

DEELSESSIE 3. Duurzame energie: Deelvoorzitter Marga Hoek, Groene Zaak DEELSESSIE 3 Duurzame energie: Van afvalinzamelaar tot energieleverancier Deelvoorzitter Marga Hoek, Groene Zaak Ger de Jong Meerlanden De Meerlanden N.V. Rijden op GFT NVRD 24 mei 2012 Duurzame energie

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

Energy2050NL Klimaatneutraal energiesysteem. Frans Rooijers - directeur CE Delft

Energy2050NL Klimaatneutraal energiesysteem. Frans Rooijers - directeur CE Delft Energy2050NL Klimaatneutraal energiesysteem Frans Rooijers - directeur CE Delft CE Delft - Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 - Energie, transport en grondstoffen - Economische, technische en

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

Biomassa in de duurzame energievoorziening

Biomassa in de duurzame energievoorziening Biomassa in de duurzame energievoorziening Hamid Mozaffarian ECN Perslunch, Amsterdam, 5 oktober 2010 www.ecn.nl Inhoud Bijdrage biomassa in de wereld primaire energie-mix Nederlandse HE-doelstellingen

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Presentatie Microferm studiegroep Westhoek Holsteins

Presentatie Microferm studiegroep Westhoek Holsteins Presentatie Microferm studiegroep Westhoek Holsteins Door Bart Brouwer Sheet 1 of 26 Agenda Introductie HoSt B.V. Waarom Microferm? Het Microferm concept Beschrijving installatie Voordelen Economie Vragen

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Energie. Gebruik, kosten & transitie. Frans Rooijers directeur CE Delft

Energie. Gebruik, kosten & transitie. Frans Rooijers directeur CE Delft Energie Gebruik, kosten & transitie Frans Rooijers directeur CE Delft CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, transport en grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

Hernieuwbare Energie na Frans Rooijers - directeur CE Delft

Hernieuwbare Energie na Frans Rooijers - directeur CE Delft Hernieuwbare Energie na 2025 Frans Rooijers - directeur CE Delft CE Delft - Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 - Energie, transport en grondstoffen - Economische, technische en beleidsmatige

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Netwerkbijeenkomst VAVI, VIGEF & NEBAFA

Netwerkbijeenkomst VAVI, VIGEF & NEBAFA Netwerkbijeenkomst VAVI, VIGEF & NEBAFA Bio-based Economy Den Haag, 17 april 2013 VAVI VAVI is een belangenvereniging die de belangen behartigt van 7 Nederlandse ondernemingen binnen de aardappelverwerkende

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Jennie van der Kolk, Alterra Helmond, 22-02-13 Nico Verdoes, Livestock Research Inhoud presentatie Wetenschapswinkel

Nadere informatie

De rol van hernieuwbare brandstoffen en afval in de Vlaamse energiemix

De rol van hernieuwbare brandstoffen en afval in de Vlaamse energiemix 08/04/2011 De rol van hernieuwbare brandstoffen en afval in de Vlaamse energiemix Luc Pelkmans, VITO 4 de Vlaamse afval- en materialencongres Brugge, 6 april 2011 Inhoud» Vlaamse onderbouwing van de Belgische

Nadere informatie

Spelregels BioRaffinage

Spelregels BioRaffinage Spelregels BioRaffinage 1) Ieder Team dient zoveel mogelijk biomassa waardeketens opstellen van één van de vijf groene eindproducten. 2) Een waardeketen omvat tenminste één element van de kleuren Blauw,

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

GroenGas InOpwerking. Kleinschalige biogasopwaardering met Bio-Up. Rene Cornelissen (CCS) 11 maart 2015

GroenGas InOpwerking. Kleinschalige biogasopwaardering met Bio-Up. Rene Cornelissen (CCS) 11 maart 2015 GroenGas InOpwerking Kleinschalige biogasopwaardering met Bio-Up Rene Cornelissen (CCS) 11 maart 2015 Kleinschalige biogasopwaardering met Bio-Up Inhoudsopgave CCS Inleiding Situatie kleinschalige vergisting

Nadere informatie

Subsidies Biobased Economy

Subsidies Biobased Economy Subsidies Biobased Economy Amsterdam, 23 juni 2014 Astrid Hamer Subsidies Weinig gebruikt door bedrijven (spec. BBE) Wijs ze erop. WBSO regio Overzicht regelingen BBE door RVO.nl RDA SDE+ NL EU MIT: MKB

Nadere informatie

Energieverzorging Nederland

Energieverzorging Nederland Energieverzorging Nederland Naar een Duurzame Samenleving (VROM) Vanuit een internationaal geaccordeerde basis voor 2050 Standpunt Nederlandse overheid : 100% CO2 -reductie Standpunt van de G8: 80 % CO2

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Intentieverklaring biomassa uit bos, natuur, landschap en de houtketen

Intentieverklaring biomassa uit bos, natuur, landschap en de houtketen Intentieverklaring biomassa uit bos, natuur, landschap en de houtketen Ondergetekenden: 1. De minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, mevrouw G. Verburg, handelend als bestuursorgaan, hierna

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

Gijs de Man 12 oktober 2010

Gijs de Man 12 oktober 2010 Gijs de Man 12 oktober 2010 We werken aan een beter klimaat Doel Stichting Warmtenetwerk: Bevorderen van gebruik van duurzame warmte en koude en hergebruik van restwarmte t via collectieve netten. Aanpak:

Nadere informatie

Groen Gas. Resultaat van vijf jaar innoveren. Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

Groen Gas. Resultaat van vijf jaar innoveren. Rijksdienst voor Ondernemend Nederland Groen Gas Resultaat van vijf jaar innoveren Ton Voncken Jos Reijnders Johan Wempe Groen Gas Nederland/InnovatieLink Rijksdienst voor Ondernemend Nederland TKI Gas Agenda Opening door Ton Voncken Resultaten

Nadere informatie

Kansen in de Najaarsronde SDE+ Zwolle Landstede 30 maart 2017 Jan Bouke Agterhuis (RVO)

Kansen in de Najaarsronde SDE+ Zwolle Landstede 30 maart 2017 Jan Bouke Agterhuis (RVO) Kansen in de Najaarsronde SDE+ Zwolle Landstede 30 maart 2017 Jan Bouke Agterhuis (RVO) Onderwerpen Evaluatie SDE 2011 2015 SDE+ 2016 SDE+ 2017 SDE+ 2018 Evaluatie SDE+ 2011 2015 1/2 Rapport van CE Delft

Nadere informatie

Energieopslag en flexibiliteit - kansen en onzekerheden

Energieopslag en flexibiliteit - kansen en onzekerheden Energieopslag en flexibiliteit - kansen en onzekerheden Early morning toast kiemt Hoenderloo 8-10-2014 www.ecn.nl R&D programma s ECN Policy Studies Energy Engineering Environment Energy Efficiency & CCS

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Opwaarderen tot aardgaskwaliteit Van biogas naar groen gas

Opwaarderen tot aardgaskwaliteit Van biogas naar groen gas Opwaarderen tot aardgaskwaliteit Van biogas naar groen gas Biogas wordt geproduceerd door het vergisten van onder meer gewasresten, vloeibare reststromen en maïs, vaak in combinatie met dierlijke mest.

Nadere informatie

Duurzaamheid vraagt meer Efficiëntie

Duurzaamheid vraagt meer Efficiëntie Duurzaamheid vraagt meer Efficiëntie WarmteKrachtKoppeling (WKK) levert al tientallen jaren een belangrijke bijdrage aan de verhoging van de energie-efficiëntie en daarmee aan de vermindering van de afhankelijkheid

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Op weg naar een duurzame energievoorziening De rol van gas, gasinfrastructuur en Gasunie

Op weg naar een duurzame energievoorziening De rol van gas, gasinfrastructuur en Gasunie 1 Op weg naar een duurzame energievoorziening De rol van gas, gasinfrastructuur en Gasunie Gasunie Groningen, 9 oktober 2015 2 Vooraf Nederland werkt aan een toekomst met schone energie. De doelstellingen

Nadere informatie

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw Hoe maak je biogas? Inhoud presentatie Wie en wat is Biogas Plus? Hoe werkt een biogasinstallatie? Voor wie is een biogasinstallatie interessant? Is een biogasinstallatie duurzaam? Zijn subsidies nodig?

Nadere informatie

C-197 Green Deal Business met biomassa en biobased gas

C-197 Green Deal Business met biomassa en biobased gas C-197 Green Deal Business met biomassa en biobased gas Partijen 1. De Minister van Economische Zaken, de heer H.G.J. Kamp, handelend in zijn hoedanigheid van bestuursorgaan; 2. De staatssecretaris van

Nadere informatie

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Inhoud Introductie Duurzame Energie Koepel en Sector beschrijving

Nadere informatie

De Biobased Economy in de Zuidvleugel

De Biobased Economy in de Zuidvleugel De Biobased Economy in de Zuidvleugel Wat is er nodig om de biobased-economy in de Zuidvleugel een impuls te geven? 17 1 13, Douwe-Frits Broens LEI: Biobased Economics - financiële en milieudoelen halen

Nadere informatie

5 Energiescenario s Nederland in 2050

5 Energiescenario s Nederland in 2050 STAPPENPLAN VOOR DUURZAME ENERGIEPRODUCTIE hoofdstuk 5, conceptversie 7 juli 2015 Maarten de Groot Kees van Gelder 5 Energiescenario s Nederland in 2050 5.1 Inleiding Op 15 november 2012 en 21 april 2013

Nadere informatie

Routes naar CO 2 neutraal 2050

Routes naar CO 2 neutraal 2050 Routes naar CO 2 neutraal 2050 KVGN 15 september 2016 B. den Ouden b.denouden@berenschot.com Deels eerder gepresenteerd in: Verbindingsbijeenkomst Energiedialoog, 22 juni 2016 Studies ter ondersteuning

Nadere informatie

Bio Energy to Overijssel

Bio Energy to Overijssel Bio Energy to Overijssel Wat is BE2.O? BE2.O is een gezamenlijk project van de provincie Overijssel, de Universiteit Twente en regionale bedrijven met als doel in Overijssel de toepassing van bio-energie

Nadere informatie

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar Drie scenario s bestaande technologie Netgebonden Infrastructuur: elektriciteit en warmte (gas) Actuele gegevens van 2012 vertaald naar 2035

Nadere informatie

West-Friesland: warmte in transitie. Cor Leguijt, VVRE, 6 april 2017

West-Friesland: warmte in transitie. Cor Leguijt, VVRE, 6 april 2017 West-Friesland: warmte in transitie Cor Leguijt, VVRE, 6 april 2017 Inhoud Warmtetransitie, van het aardgas af, hoezo???? Aanpak in het project Uitkomsten regio West-Friesland Eindbeeld (welke oplossing

Nadere informatie

Biomassa WKK in de glastuinbouw

Biomassa WKK in de glastuinbouw Management samenvatting Biomassa WKK in de glastuinbouw Evaluatie van transitieroutes Februari 2005 Auteurs Opdrachtgevers : Ir. Joep Coenen, Cogen Projects Ir. Stijn Schlatmann, Cogen Projects : Productschap

Nadere informatie

Elementen voor een CO 2 neutraal 2050

Elementen voor een CO 2 neutraal 2050 Elementen voor een CO 2 neutraal 2050 Onderbouwingen en varianten B. Den Ouden 22 juni 2016 Verbindingsbijeenkomst Energiedialoog 2016 Een mogelijk stukje van de puzzel voor een CO 2 vrije toekomst 2 Inhoud

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

STRATEGIE DUURZAME ENERGIETRANSITIE GEMEENTE BREDA

STRATEGIE DUURZAME ENERGIETRANSITIE GEMEENTE BREDA STRATEGIE DUURZAME ENERGIETRANSITIE GEMEENTE BREDA UPDATE 2016 SAMENVATTING STRATEGIE DUURZAME ENERGIETRANSITIE GEMEENTE BREDA Opdrachtgever Gemeente Breda Afdeling Mobiliteit en Milieu Opdrachtnemer Evert

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

Hoe snel verandert de energiemarkt?

Hoe snel verandert de energiemarkt? Hoe snel verandert de energiemarkt? Frans Rooijers - directeur CE Delft CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, transport en grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige

Nadere informatie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie Irene Mouthaan, themaleider Bio-based Economy, directie Industrie & Handel, ministerie van LNV en IPE 0 Opbouw Presentatie Bio-based Economy

Nadere informatie

Wilt u warmte en elektriciteit. res-fc market

Wilt u warmte en elektriciteit. res-fc market Wilt u warmte en elektriciteit res-fc market Het project Het EU-project RES-FC Market wil de marktintroductie van brandstofcelsystemen voor huishoudens (FCHS) die gebruik maken van hernieuwbare energie

Nadere informatie

Net voor de toekomst

Net voor de toekomst Net voor de toekomst Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, Transport en Grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

GFT-afval is een waardevolle bron voor nieuwe grondstoffen. Maar hoe ziet de toekomst eruit?

GFT-afval is een waardevolle bron voor nieuwe grondstoffen. Maar hoe ziet de toekomst eruit? GFT-afval is een waardevolle bron voor nieuwe grondstoffen. Maar hoe ziet de toekomst eruit? Spreker: Datum: Locatie: Joop Suurmeijer en Robert Jansen 19 maart 2015 VNG-congres Utrecht GFT-afval heeft

Nadere informatie

Transitie naar een. CO -neutrale toekomst

Transitie naar een. CO -neutrale toekomst Transitie naar een CO -neutrale toekomst 2 CO 2 reductie van bron tot gebruiker Steeds méér duurzame energie, maar niet minder CO 2 -uitstoot KLIMAATVERDRAG VAN PARIJS In het verdrag van Parijs werd afgesproken

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Hoe komen we van het aardgas af? Bezinningsgroep Energie Frans Rooijers 9 januari 2017

Hoe komen we van het aardgas af? Bezinningsgroep Energie Frans Rooijers 9 januari 2017 Hoe komen we van het aardgas af? Bezinningsgroep Energie Frans Rooijers 9 januari 2017 CE Delft - Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 - Energie, transport en grondstoffen - Economische, technische

Nadere informatie

Wie betaalt de rekening van de energietransitie?

Wie betaalt de rekening van de energietransitie? Wie betaalt de rekening van de energietransitie? Symposium KVGN 17 november 2016 Ron Wit Ron.Wit@eneco.com Overzicht presentatie 1. Ontwikkeling broeikasgassen in Nederland 2. Ontwikkeling integrale kosten

Nadere informatie

Energie uit afvalwater

Energie uit afvalwater Energie uit afvalwater 15 november 2011 Giel Geraeds en Ad de Man Waterschapsbedrijf Limburg is een samenwerkingsverband van Waterschap Peel en Maasvallei en Waterschap Roer en Overmaas Onderwerpen Introductie

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Effecten en kosten van een kolenexit versus schone kolencentrales Bezinningsgroep energie 28 juni 2016

Effecten en kosten van een kolenexit versus schone kolencentrales Bezinningsgroep energie 28 juni 2016 Effecten en kosten van een kolenexit versus schone kolencentrales Bezinningsgroep energie 28 juni 2016 Ron.wit@eneco.com Overzicht presentatie 1. Ontwikkeling aandeel kolenstroom in Nederland 2. Effecten

Nadere informatie

Rijden op groen gas Feiten en cijfers

Rijden op groen gas Feiten en cijfers Rijden op groen gas Feiten en cijfers Rijden op groen gas Transporteurs, bedrijven en particulieren rijden steeds vaker op groen gas. Er komt meer groen gas beschikbaar en het aantal auto s dat op groen

Nadere informatie

Boeren met energie. 11 November 2010

Boeren met energie. 11 November 2010 Boeren met energie 11 November 2010 Wat doen wij? Ontwikkelen projecten energie uit biomassa Opzetten expertisecentrum energie uit hout droogtechnieken stookgedrag rookgasmetingen rookgasreiniging Ontwikkelen

Nadere informatie

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Emissiekentallen elektriciteit Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Notitie: Delft, januari 2015 Opgesteld door: M.B.J. (Matthijs) Otten M.R. (Maarten) Afman 2 Januari

Nadere informatie

Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie

Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie Doelstelling thema bijeenkomst: Inzicht in ontwikkelingen bij overheid, industrie en agrarische sector Inzicht in kansen voor synergie

Nadere informatie

De kosten van de energietransitie, en: kansen voor de gasindustrie. Martien Visser Lector Energietransitie & Netwerken. Hanzehogeschool Groningen

De kosten van de energietransitie, en: kansen voor de gasindustrie. Martien Visser Lector Energietransitie & Netwerken. Hanzehogeschool Groningen De kosten van de energietransitie, en: kansen voor de gasindustrie Martien Visser Lector Energietransitie & Netwerken Hanzehogeschool Groningen Hanzehogeschool Groningen (circa 30.000 studenten) Energy

Nadere informatie

Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing

Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing Inleiding In 28 sloten de overheid en de agrosectoren het convenant Schone en Zuinige agrosectoren.

Nadere informatie

De toekomst van de netten

De toekomst van de netten De toekomst van de netten Speelveld, energieneutrale wijk, rol van smart grids dr. C. (Cor) Leguijt, presentatie Kivi-Niria, 8 okt. 2013 Inhoud de toekomst van de netten Kort: over CE Delft De hoeken van

Nadere informatie

Onderwerp: Routekaart Verduurzaming Stadswarmte Utrecht en Nieuwegein

Onderwerp: Routekaart Verduurzaming Stadswarmte Utrecht en Nieuwegein Postbus 19020, 3001 BA Rotterdam Wethouder van Hooijdonk p/a gemeente Utrecht Postbus 16200 3500 CE Utrecht Rotterdam, 24 november 2016 Kenmerk: W&K/MvdB/20161124 Onderwerp: Routekaart Verduurzaming Stadswarmte

Nadere informatie