Operationeel Programma Vlaanderen- Nederland

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Operationeel Programma Vlaanderen- Nederland 2014-2020"

Transcriptie

1 Operationeel Programma Vlaanderen- Nederland Gebiedsanalyse

2 Operationeel Programma Vlaanderen- Nederland Gebiedsanalyse technopolis group, Augustus 2013

3 Inhoudsopgave 1. Analyse van het Programmagebied Inleiding Geografische aanduiding Grensregio Positionering van de Grensregio Vlaanderen-Nederland in Europa Geografische afbakening Bevolking Bevolkingsontwikkeling Vergrijzing Opleidingsniveau in de Grensregio Grensoverschrijdende mobiliteit Fysieke infrastructuur Economische situatie van de grensregio Bruto Regionaal product Werkloosheid Armoede Economische sectoren Regionale specialisaties KMO/MKB beleid Kennis en innovatie O&I intensiteit Kennisinfrastructuur en O&I Werkgelegenheid O&I output: octrooien Energie en koolstofarme economie Duurzaamheid en leefmilieu Relevant beleid in Vlaanderen en Nederland Conclusies Sterktes en zwaktes, kansen en bedreigingen van de grensregio Uitdagingen voor de grensregio Vlaanderen Nederland 21 Operationeel Programma Vlaanderen-Nederland i

4 Figuren Figuur 1 Situering van het Programmagebied in Noordwest Europa... 3 Figuur 2 Geografische afbakening van de Grensregio Vlaanderen-Nederland... 4 Figuur 3 opsomming van arrondissementen/corop-gebieden die het programmagebied vormen... 4 Figuur 4 Bevolkingsontwikkeling van de Grensregio sinds 2002 in miljoenen inwoners... 5 Figuur 5 Ontwikkeling van grijze en groene druk in de lidstaten en het grensgebied... 5 Figuur 6 Percentage van de bevolking tussen jaar resp jaar met een voltooide tertiaire opleiding (%, 2012 schattingen)... 6 Figuur 7 Grensarbeid... 7 Figuur 8 Bruto regionaal product in PPS per capita ( /inwoner, 2009) Figuur 9 Ontwikkeling van het bruto regionaal product in PPS per capita, geïndexeerd in Figuur 10 Verloop van werkloosheidspercentages Figuur 11 Werkgelegenheid per sector en specialisatie tov NL/BE, op basis van werkgelegenheid (2009) Figuur 12 Werkgelegenheid per subsector van de industrie en specialisatie tov industrie totaal, op basis van werkgelegenheid (2009) Figuur 13 Uitgaven aan O&I in miljarden euro s Figuur 14 uitgaven aan O&I als fractie van BRP Figuur 15 Uitgaven aan O&I door bedrijven als fractie van totale uitgaven aan O&I.. 14 Figuur 16 Werkgelegenheid in O&I in de lidstaten en de grensregio Figuur 17 EPO Patentaanvragen duizendtallen voor België en Nederland Figuur 18 Indicatoren voor energie...17 Figuur 19 SWOT analyse van de grensregio ii Operationeel Programma Vlaanderen-Nederland

5 1. Analyse van het Programmagebied 1.1 Inleiding In dit hoofdstuk worden de behoeften van de Grensregio Vlaanderen-Nederland geanalyseerd waarop de programmastrategie geënt kan worden. Na een korte geografische aanduiding van het gebied (hoofdstuk 1.2), volgen korte analyses van achtereenvolgens bevolking (1.3), fysieke infrastructuur (1.4), economie (1.5), kennis en innovatie (1.6), energie en koolstofarme economie (1.7), duurzaamheid en leefmilieu (1.8) en relevant beleid (1.9). Dit leidt tot conclusies over de huidige sterktes en zwaktes van de regio en de kansen en uitdagingen voor de regio (hoofdstuk 1.10). 1.2 Geografische aanduiding Grensregio Positionering van de Grensregio Vlaanderen-Nederland in Europa Sinds de Late Middeleeuwen vormt de Grensregio Vlaanderen-Nederland het hart van het Noordwest-Europese economische kerngebied. Ook in de 21 e eeuw is dit niet anders. De Spatial Vision Working Group voor het North West Europe Interreg IIIB programma heeft, in onderstaande figuur, de groene zone omschreven als een kerngebied voor Noordwest Europa. Reden hiervoor zijn de hoge bevolkingsdichtheid, de goede bereikbaarheid per weg en spoor en de hoge economische output. De Grensregio Vlaanderen-Nederland ligt hier midden in. Figuur 1 Situering van het Programmagebied in Noordwest Europa Nordregio 2004 Ten noordwesten van de grensregio ligt de Nederlandse Randstad, met onder meer de belangrijke haven van Rotterdam en de daaraan gelieerde (petro-) chemische industrie en maritieme clusters. Haven en industrie van Rotterdam zijn sterk verbonden met het programmagebied maar concurreren ook met bedrijven in de grensregio. Net ten oosten van het programmagebied bevindt zich het Ruhrgebied, een sterke industriële kern in Duitsland. Dit gebied is een belangrijke gebruiker van de infrastructuur in het grensgebied, zowel van de havens als de landgebonden infrastructuur. Het Brusselse gewest (direct zuidelijk) heeft belangrijke economische en bestuurlijke relaties met de grensregio. Net ten zuidwesten van het programmagebied bevindt zich Noord- Frankrijk, met een belangrijke stedelijke as die loopt van Lille tot Calais, doorlopend (via de kanaaltunnel naar Zuid-Engeland). Operationeel Programma Vlaanderen-Nederland

6 1.2.2 Geografische afbakening Het programmagebied voor het Operationeel Programma Vlaanderen-Nederland beslaat, net zoals in de vorige periode, het grootste deel van Vlaanderen en Zuid-Nederland. Het bestaat uit de Vlaamse provincies Oost- en West-Vlaanderen (uitgezonderd de 3 arrondissementen die aan Frankrijk grenzen), Antwerpen, Vlaams Brabant (behalve het arrondissement Halle-Vilvoorde) en (Belgisch-)Limburg, en de Nederlandse provincies Zeeland, Noord-Brabant en (Nederlands-) Limburg (Figuur 2 en Figuur 3). Figuur 2 Geografische afbakening van de Grensregio Vlaanderen-Nederland Bron: Technopolis, gebaseerd op Wikimedia Commons Figuur 3 opsomming van arrondissementen/corop-gebieden die het programmagebied vormen Vlaanderen: Brugge, Oostende, Diksmuide, Tielt, Roeselare, Kortrijk, Eeklo, Gent, Oudenaarde, Aalst, Dendermonde, Sint-Niklaas, Mechelen, Antwerpen, Turnhout, Hasselt, Maaseik, Tongeren, Leuven Nederland: Zeeuws-Vlaanderen, Overig Zeeland, West-Noord-Brabant, Midden- Noord-Brabant, Noordoost-Noord-Brabant, Zuidoost-Noord-Brabant, Noord- Limburg, Midden-Limburg, Zuid-Limburg Met deze regio indeling is er continuïteit met de vorige operationele programma s en vormt de grensregio een coherent gebied met voor beide zijden van de grens vergelijkbare kansen en issues en op een voldoende schaal om als regio op Europees niveau impact te kunnen hebben. In het gehele programmagebied wordt de Nederlandse taal gesproken, hetgeen grensoverschrijdende communicatie vergemakkelijkt. 1.3 Bevolking Bevolkingsontwikkeling In de Grensregio wonen bijna 9,6 miljoen inwoners. Dit inwonertal is in de laatste tien jaar beperkt gegroeid (4% over de hele periode, Figuur 4). De verschillen in bevolkingsontwikkeling in de regio zijn echter groot.. Arrondissementen als Gent (6,5%), Antwerpen (6,1%), Hasselt (5,9%) en Maaseik (5,1%) groeien in bevolking. Midden Limburg (0,5%), Overig Zeeland (1,8%) en Brugge (1,8%) groeien minder hard dan de rest van het programmagebied. De Nederlandse gebieden Zuid-Limburg (-3,6%) en Zeeuws Vlaanderen (-1,6%) hebben te maken met een krimpende bevolking. 4 Operationeel Programma Vlaanderen-Nederland

7 Figuur 4 inwoners Bevolkingsontwikkeling van de Grensregio sinds 2002 in miljoenen Bron: Eurostat Vergrijzing De bevolking in de grensregio vergrijst. Het aandeel ouderen neemt toe (grijze druk: de verhouding tussen het aantal personen van 65 jaar of ouder en het aantal personen in de potentiële beroepsbevolking van jaar) en het aandeel jongeren neemt af (de groene druk: aantal personen van 0-14 jaar t.o.v. het aantal personen in de potentiële beroepsbevolking (Figuur 5) 1. Figuur 5 Ontwikkeling van grijze en groene druk in de lidstaten en het grensgebied Eurostat 2013 statistieken op NUTS2 niveau De grijze druk in de grensregio is lager dan in België als geheel, maar hoger dan in Nederland en is de afgelopen tien jaar gestaag toegenomen. De groene druk in de grensregio is lager dan zowel in Nederland als België, maar min of meer constant. Deze situatie is behoorlijk uitdagend: Door de (vooralsnog) stijgende grijze druk moet een steeds kleiner (werkend) gedeelte van de bevolking kosten voor pensioenen en 1 Voor het Vlaamse gedeelte van het grensgebied is voor deze analyse de data van geheel Vlaanderen gebruikt. Operationeel Programma Vlaanderen-Nederland

8 zorg dragen. Vergrijzing biedt echter ook kansen voor werkgelegenheid en innovatie in life sciences en de zorg. De relatief lage groene druk kan consequenties in de regio hebben voor het vinden van (technisch) geschoold personeel, zeker in sommige regio s (bijv. Zeeland in Nederland) waar veel jeugd wegtrekt voor een tertiaire opleiding (en er minder terugkomt) Opleidingsniveau in de Grensregio Figuur 6 Percentage van de bevolking tussen jaar resp jaar met een voltooide tertiaire opleiding (%, 2012 schattingen) Gebied 30-34j 25-64j Gebied 30-34j 25-64j Antwerpen 42,4 35,6 België totaal 43,2 35,0 Limburg (BE) 40,8 29,9 Zeeland 21,5 22,4 Oost-Vlaanderen 45,8 34,9 Noord-Brabant 42,0 31,1 Vlaams-Brabant 49,5 42,4 Limburg (NL) 34,4 26,0 West-Vlaanderen 41,8 31,7 Nederland totaal 42,0 32,8 Eurostat statistieken op NUTS 2 niveau Het totaal aandeel van de bevolking met een voltooide hogere opleiding ligt in Vlaanderen duidelijk hoger dan in het Nederlands gedeelte van de grensregio. Alle Vlaamse regio s halen de EU doelstelling om het aandeel van jarigen met een tertiaire opleiding in minimaal 40% te laten bedragen. In Zuid Nederland halen Limburg en Zeeland die doelstelling niet. In Zeeland trekken zelfs hoogopgeleiden weg uit de provincie. In alle overige provincies (Nederland en Vlaanderen) is het opleidingsniveau duidelijk stijgende. Een aanzienlijk gedeelte van de bevolking tussen de 25 en de 64 jaar in de grensregio neemt deel aan opleidings- en vormingsactiviteiten. Het percentage in (Zuid) Nederland is hierbij met 15% ca. twee keer zo hoog als in België, en net boven de EU doelstelling voor participatie in life long learning van 15% voor Het EU gemiddelde voor deelname in 2011 bedroeg 8.9%. Voor Nederland is het dus vooral noodzakelijk om te (blijven) investeren in de basisopleiding terwijl voor Vlaanderen eerder (additionele) investeringen in permanente vorming en educatie noodzakelijk zijn om de concurrentiepositie verder te ontwikkelen. Hoewel het opleidingsniveau van de bevolking in de grensregio hoog is, lijkt er toch een knelpunt te zijn in het aanbod van technisch personeel. Dit knelpunt is niet altijd even acuut (met name de vraag op de arbeidsmarkt fluctueert nogal, en na grootschalige ontslagen is er regelmatig ook plotseling een groot aanbod), maar diverse studies 3 geven aan dat er in Vlaanderen en Nederland structureel te weinig technisch personeel wordt opgeleid Grensoverschrijdende mobiliteit Op de totale bevolking van ruim 9,6 miljoen inwoners in de grensregio is de grenspendel zeer beperkt: Ruim inwoners van België werken in Nederland en ruim 5000 inwoners van Nederland werken in België (Figuur 7). In beschouwing genomen dat daaronder ook pendelaars van buiten de grensstreek vallen, pendelt dus minder dan 1% van de beroepsbevolking in de grensstreek internationaal 4. 2 Strategie voor onderwijs en vorming o.a. VRWI Advies 155, 2011 en Masterplan Bèta en Technologie de bron voor deze figuur geeft geen verklaring voor de opvallende stijging van de pendel van België naar Nederland na Ook elders hebben we geen sluitende verklaring gevonden. 6 Operationeel Programma Vlaanderen-Nederland

9 Figuur 7 Grensarbeid SVB/Bureau Belgische Zaken, 2013 Het aantal Nederlanders in België bedroeg in (stijging van 42% sinds 1996). De meesten wonen in en rondom de steden als Brussel, Antwerpen, Gent, Turnhout en Maaseik. Het aantal Belgen in Nederland is met aanmerkelijk lager (en sinds 1996 met 10% gestegen). De meeste van hen wonen in de grensstreek van Zeeland, Noord-Brabant en Limburg 5. Gezien de voornaamste redenen van Nederlanders om zich in België te vestigen (meer ruimte, goedkope huizen, sinds 2001 ook hypotheekrente aftrek mogelijk van huis in België, lage vermogensbelasting) mag aangenomen worden dat een significant percentage van de grensarbeiders Nederlanders betreft die in België wonen en in Nederland werken. Belgen wonen vooral in Nederland vanwege een Nederlandse partner. Van een echte grensoverschrijdende arbeidsmarkt lijkt echter (m.n. door allerlei verschillen in regelgeving) nog geen sprake. 1.4 Fysieke infrastructuur Kern van de infrastructuur in de Grensregio Vlaanderen-Nederland is de haven van Antwerpen. De toegang tot deze haven wordt gevormd door de Westerschelde. Andere belangrijke havens zijn die van Gent, Terneuzen, Vlissingen, Zeebrugge en Oostende. De regio is ook belangrijk voor het achterlandvervoer van de haven van Rotterdam (naar o.a. Ruhrgebied). Belangrijke logistieke centra voor goederenvervoer over de weg zijn Antwerpen, Mechelen en Zaventem (net buiten het programmagebied) op de hoofdtransportas Rotterdam-Antwerpen-Brussel en daarnaast Venlo en Genk (voor transport naar het Ruhrgebied en verder). De wegen zijn natuurlijk ook zeer belangrijk voor personenvervoer. 5 CBS, PBL, Wageningen UR (2011). Wonen over de grens, (indicator 2060, versie 01, 14 oktober 2011) Operationeel Programma Vlaanderen-Nederland

10 Ook voor vervoer over water is er een uitgebreide infrastructuur met diverse kanalen en binnenhavens. De binnenhavens ontlasten de grote containerhavens in de grensregio. Het Seine-Scheldekanaal in aanleg kan het wegtransport tussen Antwerpen en het Seine-bekken ontlasten, terwijl de aan het kanaal gelegen gebieden (beter) toegang krijgen tot de zeehavens. Voor het transport van olie en chemische (tussen)producten zijn pijpleidingen tussen de havens van Antwerpen en Rotterdam en met het achterland van groot belang en benadrukken de economische verstrengeling van het gebied als geheel. Voor personenvervoer is naast het snelwegennet ook de trein van belang. De HSLverbinding tussen Parijs en Amsterdam loopt van zuid naar noord door het programmagebied met een stop in Antwerpen. In oostelijke richting loopt de HSL van Brussel door het programmagebied naar Keulen (maar kent geen stop in het programmagebied). De landsgrenzen vormen echter nog een belangrijke belemmering voor de infrastructuur. Het uitdiepen van de Westerschelde, zodat de haven van Antwerpen toegankelijk blijft voor de steeds groter wordende zeeschepen, is al jaren een issue. Ook de samenwerking tussen de havens van Antwerpen en Rotterdam is suboptimaal. Grensoverschrijdende wegverbindingen voldoen ook niet optimaal; ondanks de realisatie van de Westerscheldetunnel ligt er nog een opgave om de aansluiting op het Vlaamse hoofdwegennet te verbeteren. De grensregio heeft, mede door de aanwezigheid van grote logistieke centra, te kampen met congestie, met name rond Antwerpen en Eindhoven. Het aantal grensoverschrijdende spoorverbindingen is beperkt. Personenvervoer is suboptimaal, aan verbetering (middels een hogesnelheidstrein) wordt gewerkt. Ook grensoverschrijdend goederenvervoer per trein is beperkt mogelijk. Terneuzen is aangesloten op het Belgische spoorwegennet. De Vlaamse regering wil graag de aanleg van de IJzeren Rijn realiseren, van Antwerpen naar het Ruhrgebied. België en Nederland hebben echter nog geen overeenstemming bereikt over de aanleg van deze lijn. 1.5 Economische situatie van de grensregio Bruto Regionaal product Het Bruto Regionaal Product 6 in de grensregio bedraagt 303 mld. Dit is in omvang vergelijkbaar met de economie van België als geheel en bedraagt 2,5% van het totale BRP van de EU. Het BRP per inwoner lag in 2009 met /inwoner ruim boven het Europees gemiddelde van /inw, boven dat in België ( /inw), maar onder dat in Nederland ( /inw). In internationaal opzicht is de grensregio welvarend. Recentere cijfers zijn niet beschikbaar, maar zowel Nederland als Vlaanderen ondervinden de effecten van de financiële crisis, hoewel de reële krimp van de economie maar beperkt is, is de bereidheid en mogelijkheid tot investeren beperkter geworden. Nadeel van deze welvaart is dat de gemiddelde lonen hoog zijn, en dat dus een hoge arbeidsproductiviteit zal moeten worden gerealiseerd om concurrerend te blijven. Zeker in Vlaanderen zijn ook de (loongebonden) arbeidskosten hoog 7 waardoor concurreren nog moeilijker is. 6 uitgedrukt in purchasing power standard, Eurostat: Gross domestic product (GDP) at current market prices by NUTS 2 regions, IMF, Belgium 2012 Article IV consultation, IMF Country report no. 12/55. March Operationeel Programma Vlaanderen-Nederland

11 De verschillen in de grensregio zijn echter aanzienlijk. Antwerpen en Noord-Brabant zijn de provincies met het hoogste BRP per capita; de beide Limburgen en Oost- en West Vlaanderen hebben een BRP duidelijk onder het gemiddelde van de grensregio (Figuur 8). Figuur 8 Bruto regionaal product in PPS per capita ( /inwoner, 2009). Provincie BRP/inw Provincie BRP/inw Antwerpen West-Vlaanderen Limburg (BE) Zeeland Oost-Vlaanderen Noord-Brabant Vlaams-Brabant Limburg (NL) Eurostat, 2013 statistieken op NUTS2 niveau De ontwikkeling van het BRP/capita sinds 2005 wordt gegeven in Figuur 9. Figuur 9 Ontwikkeling van het bruto regionaal product in PPS per capita, geïndexeerd in Eurostat 2013 Ook hier weer behoorlijke verschillen tussen provincies. Hoewel gegevens over 2010 en verder (verder voortschrijdende crisis) nog niet bekend zijn lijkt Vlaanderen meer conjunctuurgevoelig dan België, en Zuid-Nederland meer conjunctuur gevoelig dan Nederland als geheel (snellere groei in tijden van voorspoed, maar ook snellere daling in tijden van tegenspoed). De negatieve effecten van de crisis zijn al voor de periode aanzienlijk, en na die tijd alleen maar toegenomen Werkloosheid Qua werkloosheid zijn er behoorlijke verschillen tussen de provincies, maar in het hele grensgebied is de werkloosheid laag (rond de 4%, zie Figuur 10). Meer recente cijfers zijn niet beschikbaar. Na 2011 is de werkloosheid opgelopen, belangrijke industriële vestigingen hebben hun personeelsbestand ingekrompen of hebben hun deuren gesloten (of gaan dat doen, bijv. Ford Genk, sluiting 2014). Zeker lokaal zorgt dit voor aanzienlijke werkloosheidsproblematiek. Operationeel Programma Vlaanderen-Nederland

12 Figuur 10 Verloop van werkloosheidspercentages Eurostat Armoede Europe 2020 heeft als doelstelling om het aantal mensen in de EU waarvoor armoede of uitsluiting dreigt (t.o.v. 2008) terug te brengen met 20 miljoen. Voor België en Nederland is de doelstelling resp Door de economische crisis is echter het aantal mensen waarvoor dat in armoede leeft toegenomen met resp en Specifieke cijfers voor de grensregio zijn niet beschikbaar, maar aangenomen mag worden dat ook daar de armoede is toegenomen. Deze verwachting baseert zich mede op voorgaande paragraaf waarin de stijgende werkloosheid is gesignaleerd; een betaalde baan is immers een effectief hulpmiddel om welvaart te borgen Economische sectoren De sectorale verdeling van de werkgelegenheid (2009) is weergegeven in Figuur 11. Naast de werkgelegenheid per sector wordt ook de relatieve specialisatie t.o.v. Nederland en België in totaal weergegeven. 8 Bron: position papers van de Europese Commissie voor Nederland en België (november 2012) en Nationaal Hervormingsprogramma s Nederland en België (april 2013) 10 Operationeel Programma Vlaanderen-Nederland

13 Figuur 11 Werkgelegenheid per sector en specialisatie tov NL/BE, op basis van werkgelegenheid (2009) Sector Werkgelegenheid (1000 personen) Relatieve specialisatiegraad tov NL+BE totaal Landbouw Industrie Bouw Handel, transport, accommodatie en food services ICT Banken en verzekeringen Makelaardij Professionele, wetenschappelijke en technische dienstverlening Overheid Kunsten Eurostat 2013 statistieken op NUTS2-niveau In de grensregio is de overheid de grootste werkgever, gevolgd door handel en transport, en dan op enige afstand de industrie en de professionele en technische dienstverlening. Relatief de sterkste sector in de grensregio is de industrie. De werkgelegenheid in deze sector is (relatief) 31% hoger dan die van de industrie in heel Nederland en België. Financiële dienstverlening, ICT en makelaardij bieden in de grensregio relatief weinig werkgelegenheid. De overige sectoren zijn qua relatieve werkgelegenheid vergelijkbaar met de rest van Nederland en België. Een nadere analyse van de industrie naar subsectoren wordt gegeven in Figuur 12. In Figuur 12 wordt de sector industrie nader beschouwd. In de figuur zijn alle subsectoren weergegeven met een werkgelegenheid boven de FTE, en die subsectoren waarvan het belang voor de regio groter is dan het belang van die subsector voor Nederland en Vlaanderen als totaal (relatieve werkgelegenheid>1.1). Figuur 12 Werkgelegenheid per subsector van de industrie en specialisatie tov industrie totaal, op basis van werkgelegenheid (2009) Subsector Werkgelegenheid (1000 personen) Relatieve specialisatiegraad tov industrie totaal Voedingsmiddelen Fabricage van metaalproducten, excl. Machinebouw Overige Machinebouw Chemie en chemische producten Productie van transportmiddelen Productie van overige niet metallische minerale producten Productie van rubber en plastic producten Textielindustrie 25, Vervaardiging van elektronica, computers en optische producten Eurostat, 2013 Statistieken op NUTS2 niveau Zeer sterk is de specialisatie op het gebied van textiel en productie van transportmiddelen, met name in Vlaanderen. Deze sectoren staan beide sterk onder internationale concurrentie druk. Na 2009 is de werkgelegenheid in m.n. de transportmiddelenindustrie afgenomen. Daarnaast is er een sterke specialisatie in de chemische industrie en elektronica. Operationeel Programma Vlaanderen-Nederland

14 1.5.5 Regionale specialisaties De sectoren zijn niet gelijkmatig over de regio verspreid: binnen de grensregio is regionale specialisatie opgetreden. Diverse economische assen of hotspots kunnen worden onderscheiden. De belangrijkste daarvan worden hieronder beknopt omschreven, in een volgorde die van noordwest naar zuidoost verloopt. Het Noordwesten is gericht op havenactiviteiten. Naast de haven van Antwerpen dragen ook de havens van Zeebrugge, Gent, Oostende, Moerdijk en Terneuzen hier aan bij. Samen met de havens van Rotterdam en Dordrecht zijn zij georganiseerd in de Vlaams-Nederlandse delta. Hieraan gerelateerd bevindt zich noordwestelijk van Antwerpen één van de grootste kernen van (petro)chemische industrie, met onder andere Total, ExxonMobil, BASF, Dow Chemical. Ook in Moerdijk en de regio Rotterdam Rijnmond bevinden zich grote (petro)chemische clusters. Aan beide zijden van de grens is zowel vanuit de chemie als vanuit de meer landbouw georiënteerde hoek veel belangstelling voor biobased economy, met o.a. Ghent Bioenergy Valley, Biopark Terneuzen en de biobased campus in Bergen op Zoom. West-Vlaanderen kent een sterke ontwikkelde machinebouw. In Zeeland en (noord)west-vlaanderen is er tevens een beperkte activiteit gericht op visserij en ander maritiem leven. In Gent is veel activiteit rond de universiteit, o.a. via spin-offs van de kenniscentra VIB en iminds. In de as West-Brabant-Antwerpen-Mechelen is logistiek een heel belangrijke activiteit, en is er een behoorlijke hoeveelheid hoogtechnologische industrie (o.a. Janssen Pharmaceutica, Umicore, Alcatel-Lucent). (Industrieel) onderhoud is ook een belangrijk onderwerp in deze as, m.n. in Noord-Brabant (Nederland). Meer oostelijk bevindt zich de TTR-ELAt regio (Top Technologie Regio Eindhoven- Leuven-Aachen triangle). Mede ontstaan rondom het elektronica concern Philips is een grensoverschrijdende cluster samenwerkende bedrijven en complementaire kennis- en technologie-instituten (o.m. TU Eindhoven, KU Leuven, RWTH Aachen, Universiteit Maastricht, imec, TNO, Holst Centrum) tot stand gekomen. Naast grote multinationals (o.a. Philips, NXP, ASML, DSM) zijn er ook een aanzienlijk aantal hoogtechnologische KMO-bedrijven aanwezig in de TTR. Een belangrijk deel van de technologie en innovatie binnen TTR-ELAt komt voort uit de nano- en halfgeleiderindustrie. Resterende sterke punten zijn chemie en gezondheid en levenswetenschappen (rond academische ziekenhuizen in Leuven en Maastricht). In Genk is recentelijk in het kader van het EIT KIC Innoenergy een onderzoekscentrum op het gebied van energie opgezet (Energyville, een samenwerking van KU Leuven en VITO) dat zich moet ontwikkelen tot een toonaangevend instituut in Europa KMO/MKB beleid In België vormen de KMO's 99,8% van het aantal ondernemingen en zijn verantwoordelijk voor 67,7% van de tewerkstelling bij ondernemingen. In Nederland is dit 99,7% respectievelijk 65,4%. Gegevens per provincie zijn niet beschikbaar. Volgens de performance review van DG Ondernemen van de EC (2012) scoort België goed qua KMO s en KMO klimaat, m.n. op staatssteun voor KMO s, toegang tot financiering en op het terrein van innovatie, en minder goed op ondernemerschap (m.n. wil om te ondernemen bij niet-ondernemers) en op internationalisering. Belgische KMO's hebben de crisis relatief goed doorstaan (situatie begin 2012). Ook Nederland scoort goed qua klimaat, onder meer op innovatie, milieu, internationalisering en tweede kans (kansen na faillissement). Nederland scoort al jaren slecht op het gebied van financiering. Het Nederlandse MKB is meer gericht op diensten, en heeft eerder klappen van de crisis ontvangen dan Belgische KMO s. KMO s zijn dus in beide landen van groot belang voor de economie (overigens net zo als in andere landen in Europa). Juist door de diversiteit is de KMO sector als geheel minder gevoelig voor grote economische tegenslag dan grote bedrijven, en kan zij flexibeler zijn in haar reactie. Ook bieden kleine bedrijven vaak een minder starre 12 Operationeel Programma Vlaanderen-Nederland

15 omgeving zodat innovaties makkelijker worden gerealiseerd en getest (daarentegen zijn KMO s ook veelal minder goed in staat O&I gebaseerde innovatie op te nemen). Het realiseren van groei van kleine bedrijven (van micro naar uiteindelijk middelgrote tot grote ondernemingen) is van groot belang voor vernieuwing van de economische basis van de regio. Hoewel de Grensregio wellicht niet hetzelfde profiel heeft als Nederland en/of België als geheel, en er ook grote verschillen zullen zijn binnen de grensregio s, zou specifiek KMO beleid zich kunnen richten op versterken van de sterke punten (bijv. innovatie). 1.6 Kennis en innovatie O&I intensiteit De O&I uitgaven in de Grensregio bedroegen in de jaren ruim 6 mld per jaar, en vormen daarmee een aanzienlijk gedeelte van de O&I inspanningen in Nederland en België (Figuur 13). Figuur 13 Uitgaven aan O&I in miljarden euro s Eurostat 2013 statistieken op NUTS2-niveau Als fractie van het BRP gemeten scoort de Grensregio daarmee boven Nederland en België. De Europese doelstellingen voor uitgaven aan O&I (België: 3%, Nederland: 2,5%) 9 worden echter ook in de grensregio niet gehaald. De dalende trend in Nederland (als gevolg van de crisis, voor na 2009 zijn geen cijfers op regionaal niveau beschikbaar) wordt niet volledig gecompenseerd door de stijgende uitgaven in Vlaanderen (die doorzet in 2010 en 2011). 9 Operationeel Programma Vlaanderen-Nederland

16 Figuur 14 uitgaven aan O&I als fractie van BRP Eurostat 2013 statistieken op NUTS2-niveau Van de uitgaven aan O&I wordt ca. 70% voor rekening genomen door het bedrijfsleven (Figuur 15). In Vlaanderen, maar ook met name in het Nederlandse gedeelte van de grensregio zijn de uitgaven door het bedrijfsleven aanzienlijk hoger dan in de rest van Nederland. Figuur 15 Uitgaven aan O&I door bedrijven als fractie van totale uitgaven aan O&I Eurostat, Kennisinfrastructuur en O&I Werkgelegenheid De kennisinfrastructuur in de Grensregio Vlaanderen-Nederland is goed ontwikkeld. In het programmagebied liggen zeven universiteiten (Antwerpen, Gent, Hasselt, Leuven, Tilburg, Eindhoven, Maastricht) en een university college (Middelburg). Met het oog op de grensoverschrijdende samenwerking is van belang dat de Universiteiten van Hasselt en Maastricht met de Transnationale Universiteit Limburg (tul) een formeel samenwerkingsverband hebben gesloten. De regio Rotterdam Rijnmond heeft met de Erasmusuniversiteit een grote universiteit. Ook is er in de regio een uitgebreid netwerk van hogescholen (in Vlaanderen via de associaties gelieerd aan de universiteiten). De grensoverschrijdende samenwerking in het hoger onderwijs is echter nog voor verbetering vatbaar. 14 Operationeel Programma Vlaanderen-Nederland

17 Belangrijke publieke onderzoekscentra zijn imec (micro- en nanotechnologie), VIB (biotechnologie), iminds (ICT), VITO (energie, materialen, milieu), TNO Industrie, Holst centrum (sensoren en flexibele elektronica), BMM (biomedische materialen), DPI (polymeren) en diverse kleinere als FMTC (mechatronica), VIL en Dinalog (logistiek), SIM (materialen) en Flanders Drive (automobielindustrie). Ook zijn er diverse campussen waar publieke en private organisaties samenwerken (o.a. biobased campus Bergen op Zoom, Chemelot Campus Geleen, Energyville Genk, High tech campus Eindhoven, Automotive campus Helmond, Greenport Venlo, Technologiepark Zwijnaarde Gent, Medical Health Campus Maastricht en net buiten het programmagebied RDM-campus Rotterdam). Zoals in de vorige paragraaf reeds werd opgemerkt zijn de inspanningen van de private sector groter dan die van de publieke sector. Naast de publieke kennisinstellingen zijn er dan ook diverse grote en kleinere onderzoekscentra van het bedrijfsleven in de grensregio, o.a. Philips, ASML, Janssen Pharmaceutica, Alcatel-Lucent, DSM en Umicore. Het aantal arbeidsplaatsen in O&I per 1000 inwoners is in de grensregio dan ook structureel hoger dan in België en Nederland (Figuur 16). Figuur 16 Werkgelegenheid in O&I in de lidstaten en de grensregio Eurostat 2013 statistieken op NUTS2-niveau Concrete statistieken over grensoverschrijdende samenwerking tussen kennisinstituten en tussen kennisinstituten en bedrijven zijn niet voor handen. Op basis van deelname van partijen aan overheidsgefinancierde programma s en wat daarover openbaar is lijkt grensoverschrijdende samenwerking tussen deze kennisinstituten lijkt vooral beperkt tot enkele onderwerpen (biobased economy, nano/micro-electronica). Ditzelfde lijkt ook op te gaan voor grensoverschrijdende samenwerking tussen kennisinstellingen en bedrijven. Vooral multinationals werken wel over de grens samen, dus daar bijv. ook nog samenwerking op gebied materialen en medisch/farma. Grensoverschrijdende R&D samenwerking tussen KMO s onderling en tussen KMO s en instituten lijkt nog minder vaak voor te komen. Er lijkt potentie te zijn om kennis van ontwikkelingen die aan de andere kant van de grens plaatsvinden m.n. bij KMO s te vergroten O&I output: octrooien De bedrijvigheid in kennisintensieve industrie is ook waar te nemen in het aantal patenten dat wordt aangevraagd (Figuur 17). Operationeel Programma Vlaanderen-Nederland

18 Figuur 17 EPO Patentaanvragen duizendtallen voor België en Nederland EPO 2013 Vanuit Nederland werden in 2012 ruim 2,5 keer zoveel patenten bij het EPO aangevraagd als vanuit België. Wel daalt tussen 2006 en 2011 het aantal EPO patentaanvragen vanuit Nederland met zo n 25% (gevolgd door een stijging in 2012) terwijl in België in dezelfde periode het aantal aanvragen ongeveer gelijk blijft. De grensregio neemt ongeveer 65% van het totaal aantal patentaanvragen uit Nederland en België voor zijn rekening 10. Hierbij spelen een beperkt aantal grote aanvragers uit de grensregio, waaronder Philips, Imec, ASML, NXP, DSM, TNO en Johnson en Johnson een grote rol. Hoewel het aandeel van de grensregio in het aantal patentaanvragen hoog blijft is een mogelijke conjunctuurgevoeligheid reden om extra in te zetten op innovatie, om de kracht van de regio te behouden en waar mogelijk te versterken. De oorsprong van de patentaanvragen aan de Vlaamse zijde is divers, maar kent specialisaties in biotechnologie, voedselchemie en textiel- en papiermachines. Voor wat betreft de wetenschappelijke output (gemeten aan de hand van wetenschappelijke publicaties) ligt het Vlaamse zwaartepunt in biologie, geneesmiddelen en exacte wetenschappen. Specialisaties binnen de exacte wetenschappen in Vlaanderen zijn te vinden op de gebieden van (micro)elektronica en (medische) informatica, met snel groeiende specialisaties in onder andere nanotechnologie en thermische processen 11. Zuid Nederland kent met Philips, NXP, ASML en DSM als grote aanvragers specialisatie in micro-elektronica, halfgeleiders, chemie en medische technologie Energie en koolstofarme economie In Figuur 18 worden een aantal indicatoren gegeven op het terrein van energie (voor België, Nederland en ter vergelijking de EU27). De figuur linksboven laat zien dat m.n. België een zeer energie-intensieve samenleving kent (door de industriestructuur). De energie-intensiteit, uitgedrukt in Kilogram Olie Equivalent (KGOE) per 1000 euro GDP is voor de EU27, België en Nederland in de periode gedaald met respectievelijk 11%, 8% en 2%. De CO2 intensiteit, uitgedrukt in Kg CO2 per 1000 euro GDP is echter veel sterker gedaald met percentages van 28, 33 en 25% respectievelijk. Dit wijst erop dat zowel de EU27, Nederland als België niet alleen in staat zijn geweest 10 Eurostat, ECOOM OECD Smart Specialisation project november 2012 (powerpoint) 12 Octrooien in Nederland, EIM, Operationeel Programma Vlaanderen-Nederland

19 om efficiënter te produceren, maar hiervoor ook CO2-armere bronnen hebben weten te gebruiken (in beide landen zijn hiervoor benchmarking convenanten afgesloten met de zware industrie). Ook de CO2-emissie-index is gedaald, mede dankzij conjunctuureffecten (na 2008). In 2010 stijgt de CO2-emissie-index echter weer, onduidelijk is of dit structureel is. De stijging blijft onverklaard door zowel Eurostat 13 als de EEA 14. Het aandeel elektriciteit uit hernieuwbare bronnen is al jaren stijgende en gaat gelijk op met de Europese trend (maar ligt wel lager omdat de regio zeer beperkte mogelijkheden voor waterkracht kent, en niet zo sterk duurzame energie gesteund heeft als Duitsland). Doelstelling voor Europa uit Horizon2020 zijn 20% energiebesparing in 2020 (België: 9,8%, Nederland: nog niet bepaald 15 ), een aandeel van 20% duurzame energie in 2020 (België: 13%; Nederland 14%) en een CO2- emissireductie van 20% (België: 15%; Nederland 16%) t.o.v Voor geen van de indicatoren is de doelstelling tot nog toe gehaald (zie Figuur 18; de index voor energie efficiëntie ten opzichte van 2005 is voor België respectievelijk Nederland en de EU en en 96.6 in het jaar België laat sinds 2010 een hoger tempo in de ontwikkeling van hernieuwbare elektriciteit zien dan het EU gemiddelde. Exacte regionale cijfers ontbreken, maar in België is m.n. Vlaanderen verantwoordelijk voor deze stijging door de sterke stimulering van zonne-energie en de bevordering van wind op zee en land. Ook is er enig effect van bijmengen van transportbrandstoffen. Nederland bereikt veel CO2-emissiereductie door bijstoken van biomassa in kolencentrales en off-shorewind (dit laatste niet in de zuidelijke provincies). Zonneenergie is minder gesteund dan in Vlaanderen, maar is zeer recent ook toegenomen via een aantal grote gezamenlijke inkoopacties van consumenten via de milieubeweging. Ook is er aandacht voor kleinschalige en decentrale opwekking, slimme netwerken en meters en andere regionale/lokale mogelijkheden. Figuur 18 Indicatoren voor energie 13 Climate change statistics, june European Environmental Agency, technical report no. 13/ Operationeel Programma Vlaanderen-Nederland

20 Eurostat, 2013 en European Environment Agency, 2013 België en Nederland als geheel en daarmee ook de grensregio Nederland-Vlaanderen blijven echter sterk afhankelijk van de import van fossiele brandstoffen. Voor kolen en aardolie derivaten is de afhankelijkheid nabij 100% 16. Voor België is dit ook het geval voor aardgas. Nederland is een netto exporteur van aardgas maar kan dit voordeel moeilijk uitbaten, gezien de koppeling van de aardgas en olieprijzen. De Nederlandse lokale economie moet de energie tegen wereldmarktprijzen inkopen. Een koolstofarme economie is dus van groot belang voor Nederland en België als geheel en daarmee ook de grensregio Vlaanderen-Nederland. (Grootschalige) toepassing van bestaande technologie voor energiebesparing en duurzame energie is noodzakelijk om competitiviteit op peil te houden en doelstellingen voor CO2-emissiereductie te halen. Meer op microniveau biedt de huidige sterke technologische positie (op terrein energie-efficiëntie, maar ook op een onderwerp als biobased economy) allerlei kansen voor innovatie en nieuwe bedrijvigheid en versterking van de concurrentiekracht. 1.8 Duurzaamheid en leefmilieu De grensregio behoort tot de dichtst bevolkte gebieden in de wereld met een bevolkingsdichtheid van bijna 500 inwoners/km 217. Gecombineerd met een sterke industrialisatie en een zeer intensieve landbouw (m.n. veehouderij) leidt dit tot zware milieubelasting. De emissies van stikstof naar zoetwater door landbouw behoren bijvoorbeeld tot de hoogste niveaus in Europa, net als de nutriëntenuitstoot naar oppervlaktewater 18. De jaarlijks gemiddelde fijnstofconcentratie (PM10) in de lucht is hoog, zeker rond de grote steden 19. De NOx-concentraties dalen al wel geruime tijd; zowel België als Nederland zijn op weg om hun NOx (stikstofoxiden) emissiedoelstellingen voor 2020 te halen 20. Deze indicatoren bevestigen het beeld van een sterk industrieel ontwikkelde regio met de daarbij horende problemen van emissies naar lucht en water. Hoewel over bodemverontreiniging weinig indicatoren voor de regio beschikbaar zijn, is de aard van ontdekte verontreiniging in Nederland anders dan in België 21. Waar in Nederland de bodemverontreinigingen vooral afkomstig zijn van stortplaatsen voor huisvuil, industrieel afval en oliewinning en lekkage, wordt in België het merendeel van gevonden bodemverontreinigingen veroorzaakt door industriële complexen en oliewinning- en opslag, terwijl huisvuil een kleinere rol speelt in de samenstelling van gevonden vervuilingen. De absolute milieudruk is daarmee hoog. De activiteiten om de effecten van deze milieudruk te verlagen hebben echter de afgelopen jaren op sommige punten reeds hun impact gehad. 16 Eurostat 2013, tsdcc Variërend van 213 inw/km 2 in Zeeland tot 621 inw/km 2 in de provincie Antwerpen 18 Environmental Indicator Report 2012, European Environmental Agency, PM10 36th highest daily value, 2010, EEA, Distance-to-target for EEA member countries, EEA, Soil polluting activities from localised sources as % total sites where (preliminary or main) site investigation has been completed, EEA, Operationeel Programma Vlaanderen-Nederland

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

Hoe creatief is West- Vlaanderen?

Hoe creatief is West- Vlaanderen? Creatieve economie West-Vlaanderen Werkt 4, 9 Hoe creatief is West- Vlaanderen? dr. Marie Van Looveren & Jens Vannieuwenhuyse sociaaleconomisch beleid, WES Vlaanderen is duidelijk op weg naar een kennis-

Nadere informatie

Regiobericht 1.0 Noord

Regiobericht 1.0 Noord Economie, innovatie, werk en inkomen 1 Kenmerken van het landsdeel Het landsdeel Noord bestaat uit de provincies Groningen, Friesland en Drenthe. De provincies werken samen in het Samenwerkingsverband

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Noord-Brabant. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Noord-Brabant. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Noord-Brabant Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke

Nadere informatie

NOVEMBER 2014 BAROMETER

NOVEMBER 2014 BAROMETER NOVEMBER 2014 BAROMETER In deze nieuwe editie van de barometer staan we stil bij de Census 2011 die afgelopen maand werd gepubliceerd door Statistics Belgium, onderdeel van de FOD Economie. We vertalen

Nadere informatie

Europese Territoriale Samenwerking: INTERREG-programma s 2014-2020

Europese Territoriale Samenwerking: INTERREG-programma s 2014-2020 Europese Territoriale Samenwerking: INTERREG-programma s 2014-2020 1 INTERREG Wat is INTERREG? INTERREG-programma s zijn subsidieprogramma s die sinds 1990 de samenwerking stimuleren tussen regio s uit

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Zuid-Holland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Zuid-Holland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Zuid-Holland Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Utrecht. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Utrecht. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Utrecht Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke investeringsagenda

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Gelderland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Gelderland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Gelderland Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke investeringsagenda

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Overijssel. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Overijssel. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Overijssel Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke investeringsagenda

Nadere informatie

Zuidwest-Nederland Een geweldige plek om zaken te doen

Zuidwest-Nederland Een geweldige plek om zaken te doen Zuidwest-Nederland Een geweldige plek om zaken te doen Zuidwest-Nederland omvat de provincie Zeeland en het westen van de provincie Noord-Brabant. Als veelbelovende regio met ongeveer 100.000 bedrijven

Nadere informatie

Brainport Monitor 2010 Samenvatting. Van crisis naar kracht

Brainport Monitor 2010 Samenvatting. Van crisis naar kracht Brainport Monitor 2010 Samenvatting Van crisis naar kracht People De effecten van de crisis laten zien dat de arbeidsmarkt in Brainport conjunctuurgevoelig is. Technology Brainport blijft goed presteren

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Nederlands-Duitse grensstreek Sociaal-economische foto

Nederlands-Duitse grensstreek Sociaal-economische foto Nederlands-Duitse grensstreek Sociaal-economische foto 1 Rabobank Groep Duits-Nederlandse grensstreek Inhoudsopgave Demografie Dynamiek, groen-grijs, beroepsbevolking, inkomen, migratie Werkgelegenheid

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Friesland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Friesland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Friesland Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke investeringsagenda

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

TEXTIEL EN KUNSTSTOFFEN IN WEST VLAANDEREN

TEXTIEL EN KUNSTSTOFFEN IN WEST VLAANDEREN Provinciale Ontwikkelingsmaatschappij West-Vlaanderen Koning Leopold III-laan 66, 8200 Brugge T 050 40 31 66 F 050 71 94 06 E info@pomwvl.be KBO nummer: 0881.702.779 _ www.pomwvl.be TEXTIEL EN KUNSTSTOFFEN

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012 Meer met minder Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI 6 juni 2012 Inhoud presentatie Mondiale trends die van invloed zijn op toekomstige watervraag Nationale

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

ZUIDWEST-NEDERLAND DE NATIONALE KOPLOPER (OP WEG NAAR DE BIOBASED DELTA) Biobased Business Cases

ZUIDWEST-NEDERLAND DE NATIONALE KOPLOPER (OP WEG NAAR DE BIOBASED DELTA) Biobased Business Cases ZUIDWEST-NEDERLAND DE NATIONALE KOPLOPER (OP WEG NAAR DE BIOBASED DELTA) Biobased Business Cases Mei 18, 2011 Waarom koploper? Zuidwest-Nederland: Aanwezigheid grondstoffen Hoogwaardige bedrijven in agro,

Nadere informatie

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol?

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Dr. Jos Delbeke, DG Klimaat Actie, Europese Commissie, Universiteit Hasselt, 25/2/2014 Overzicht 1. Klimaat en energie: waar

Nadere informatie

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant'

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' 'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' OPROEP VANUIT DE VRIJETIJDSSECTOR Opgesteld door: Vrijetijdshuis Brabant, TOP Brabant, Erfgoed Brabant, Leisure Boulevard, NHTV, MKB, BKKC, Stichting Samenwerkende

Nadere informatie

Europese subsidies voor de Sociale Economie

Europese subsidies voor de Sociale Economie Europese subsidies voor de Sociale Economie Kader en functioneren van Europese subsidies Hoe werken EU subsidies? 1 EU BELEIDSKADER BEPALEND VOOR DE INHOUD SUBSIDIEPROGRAMMA S (1) Europa 2020 doelstellingen

Nadere informatie

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Persbericht PB13 062 1 oktober 2013 9:30 uur Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Tussen 2012 en 2025 groeit de bevolking van Nederland met rond 650 duizend tot 17,4 miljoen

Nadere informatie

Nederland als vestigingsplaats g voor buitenlandse bedrijven

Nederland als vestigingsplaats g voor buitenlandse bedrijven Nederland als vestigingsplaats g voor buitenlandse bedrijven 1 Aanleiding Sinds jaren '90 sterke toename van investeringen ingen door buitenlandse bedrijven (FDI) Door open en sterk internationaal georiënteerde

Nadere informatie

Highlights. Toelichting en analyse

Highlights. Toelichting en analyse 1van Hoe staat Twente ervoor in 2013? De bevolkingsomvang van Twente is in 2013 nauwelijks gegroeid ten opzichte van 2012. De regio kent een gering binnenlands vertrekoverschot; er vertrekken meer inwoners

Nadere informatie

innovatiebevordering RIS3 MKB OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland overheden living labs koolstofarme economie cross-overs design

innovatiebevordering RIS3 MKB OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland overheden living labs koolstofarme economie cross-overs design OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland BIObased logistiek maintenance hightech systems agrofood overheden RIS3 innovatiebevordering duurzaamheid schone energie welzijn samenwerking gezondheid

Nadere informatie

Europa investeert in uw regio

Europa investeert in uw regio Interreg V Vlaanderen-Nederland Europa investeert in uw regio INNOVATIE DUURZAME ENERGIE MILIEU www.grensregio.eu ARBEIDS MARKT Europa en grensoverschrijdende samenwerking Het Europese Interreg-programma

Nadere informatie

Woon- en leefklimaat Zuid-Holland vanuit bedrijfsoptiek

Woon- en leefklimaat Zuid-Holland vanuit bedrijfsoptiek Woon- en leefklimaat Zuid-Holland vanuit bedrijfsoptiek Den Haag, 1 juni 2015 Agenda 1 Kader: relatie wonen-werken 2 Opzet onderzoek 3 Werkgelegenheid 4 Waardering woon- en leefklimaat 5 Rol woon- en leefklimaat

Nadere informatie

Vacatures in de industrie 1

Vacatures in de industrie 1 Vacatures in de industrie 1 Martje Roessingh 2 De laatste jaren is het aantal vacatures sterk toegenomen. Daarentegen is in de periode 1995-2000 het aantal geregistreerde werklozen grofweg gehalveerd.

Nadere informatie

Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION

Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION Overzicht 1. Klimaat en energie: waar zijn we? 2. Waarom een nieuw raamwerk voor 2030? 3. Belangrijkste elementen 2030

Nadere informatie

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden Van der Zee, F., W. Manshanden, F. Bekkers, T. van der Horst ea (2012). De Staat van Nederland Innovatieland 2012. Amsterdam: AUP

Nadere informatie

Nederland als vestigingsplaats voor buitenlandse bedrijven

Nederland als vestigingsplaats voor buitenlandse bedrijven Nederland als vestigingsplaats voor buitenlandse bedrijven 1 Aanleiding Sinds jaren '90 sterke toename van investeringen door buitenlandse bedrijven (FDI) Door open en sterk internationaal georiënteerde

Nadere informatie

Onderzoeksflits. Atlas voor gemeenten 2015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht. IB Onderzoek, 29 mei 2015. Utrecht.nl/onderzoek

Onderzoeksflits. Atlas voor gemeenten 2015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht. IB Onderzoek, 29 mei 2015. Utrecht.nl/onderzoek Onderzoeksflits Atlas voor gemeenten 015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht IB Onderzoek, 9 mei 015 Utrecht.nl/onderzoek Colofon uitgave Afdeling Onderzoek Gemeente Utrecht 030 86 1350 onderzoek@utrecht.nl

Nadere informatie

Samenvatting van de partnerschapsovereenkomst voor Nederland, 2014-2020

Samenvatting van de partnerschapsovereenkomst voor Nederland, 2014-2020 EUROPESE COMMISSIE Samenvatting van de partnerschapsovereenkomst voor Nederland, 2014-2020 Algemene informatie De partnerschapsovereenkomst (PO) van Nederland is het overkoepelende strategische document

Nadere informatie

Het Bedrijfslevenbeleid

Het Bedrijfslevenbeleid Het Bedrijfslevenbeleid NAAR DE TOP! Sjoerd Visser Programmadirectie Topsectoren i.o. Inhoud Regeerakkoord Bedrijfslevenbeleid - ambitie - topsectoren - ruimtelijke aspecten - financiering - Proces fasering

Nadere informatie

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten INFORMATIE OVER HET INNOVATIEF ACTIEPROGRAMMA GRONINGEN

Nadere informatie

Inhoud Tien jaar Economische Barometer Breda Kenniseconomie Visie 2011 Rabobank Stand van zaken Breda Breda & West-Brabant

Inhoud Tien jaar Economische Barometer Breda Kenniseconomie Visie 2011 Rabobank Stand van zaken Breda Breda & West-Brabant Van harte welkom! Programma 19:00 Ontvangst 19:30 Opening door Paul Rüpp 19:35 Presentatie resultaten Willem-Peter Kriek 20:00 Uit de praktijk: Bart van Nuland, Lansto BV 20:15 Uit de praktijk: Jeroen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 21 501-08 Milieuraad Nr. 525 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

1.349.585.838 inwoners in 2013 (1,35 miljard) Grote steden: Shanghai (22,3 miljoen inw.), Peking (19,3 miljoen inw.) en Hangzhou (15 e stad)

1.349.585.838 inwoners in 2013 (1,35 miljard) Grote steden: Shanghai (22,3 miljoen inw.), Peking (19,3 miljoen inw.) en Hangzhou (15 e stad) China Grootste land ter wereld 1 van de BRIC-landen 1.349.585.838 inwoners in 2013 (1,35 miljard) Shanghai Delta rijkste van China Grote steden: Shanghai (22,3 miljoen inw.), Peking (19,3 miljoen inw.)

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

3.2 De omvang van de werkgelegenheid

3.2 De omvang van de werkgelegenheid 3.2 De omvang van de werkgelegenheid Particuliere bedrijven en overheidsbedrijven nemen mensen in dienst. Collectieve sector = Semicollectieve sector = De overheden op landelijk, provinciaal en lokaal

Nadere informatie

Mijnheer de Voorzitter van het Vlaams ACV, Mevrouw de Nationaal Secretaris, Dames en heren,

Mijnheer de Voorzitter van het Vlaams ACV, Mevrouw de Nationaal Secretaris, Dames en heren, TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID ACV Studiedag Industrie 18 februari 2014 Mijnheer de Voorzitter

Nadere informatie

Nederland in Europese systemen en netwerken Internationale Concurrentiepositie van de Noordvleugel van de Randstad

Nederland in Europese systemen en netwerken Internationale Concurrentiepositie van de Noordvleugel van de Randstad Nederland in Europese systemen en netwerken Internationale Concurrentiepositie van de Noordvleugel van de Randstad Mark Thissen Aanleiding: Verzoek EZ De vernieuwende ruimtelijk-economische visie op de

Nadere informatie

Interreg A Euregio Maas-Rijn

Interreg A Euregio Maas-Rijn Interreg A Euregio Maas-Rijn Growing Together EU 2020 strategie limburg.be EU 2020 strategie limburg.be Inhoud van het Interregprogramma As 1 As 2 As 3 As 4 Innovatie 2020 Economie 2020 Sociale inclusie

Nadere informatie

Interreg V Vlaanderen-Nederland

Interreg V Vlaanderen-Nederland Interreg V Vlaanderen-Nederland Waarom deze workshop - Doelstellingen OP-Zuid en Interreg Vlaanderen-Nederland afgestemd - Projectidee past niet zo goed in OP-Zuid, maar wèl in Interreg - Bijkomend: subsidie

Nadere informatie

Buitenlandse investeringen door het MKB

Buitenlandse investeringen door het MKB M00408 Buitenlandse investeringen door het MKB Toenemende investeringen in lagelonenlanden of op kousenvoeten naar buurlanden? Jolanda Hessels Maarten Overweel Zoetermeer, 13 oktober 004 Buitenlandse investeringen

Nadere informatie

Vier Trends rond Regio Zwolle. Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014

Vier Trends rond Regio Zwolle. Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014 Vier Trends rond Regio Zwolle Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014 1. Waar verdienen we ons geld? In de Stad (maar ga niet te makkelijk uit van trends) Aan de ene kant Dynamiek

Nadere informatie

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009 FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 29 Groei van werkloosheid onder zet door! In het 2 e kwartaal van 29 groeide de werkloosheid onder (niet-westers)

Nadere informatie

De derde industriële revolutie is de redding van de Nederlandse Economie

De derde industriële revolutie is de redding van de Nederlandse Economie is de redding van de Nederlandse Economie 3D printing als voorbeeld van een nieuw industrieel paradigma Managing Director Industrial Innovation 2 Hier de RTL video over 3D-printen invoegen 3 De vraag Een

Nadere informatie

ARBEIDSMARKT. in de Vlaams-Nederlandse Delta 2015-2040. Van knelpunt naar slimme kracht. Dick van der Wouw Joris Meijaard

ARBEIDSMARKT. in de Vlaams-Nederlandse Delta 2015-2040. Van knelpunt naar slimme kracht. Dick van der Wouw Joris Meijaard ARBEIDSMARKT in de Vlaams-Nederlandse Delta 2015-2040 Van knelpunt naar slimme kracht Dick van der Wouw Joris Meijaard Typisch VN Delta Doorvoerhavens en (petro)chemische industrie Goede universiteiten

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Mainport en blueports: samenwerken aan multimodaal netwerk

Mainport en blueports: samenwerken aan multimodaal netwerk Mainport en blueports: samenwerken aan multimodaal netwerk Jaarcongres Nederlandse Vereniging van Binnenhavens, Venlo, 5 oktober 2012 Hans Smits, CEO Havenbedrijf Rotterdam N.V. 1 Haven Rotterdam in cijfers

Nadere informatie

Symposium Groene chemie in de delta

Symposium Groene chemie in de delta DPI Value Centre als onderdeel van TKI SPM en het valorisatienetwerk 2.0 Symposium Groene chemie in de delta A. Brouwer, 12 November 2012 TKI Smart Polymeric Materials Topresearch in polymeren 5-10 jaar

Nadere informatie

KUNSTSTOF- EN RUBBERINDUSTRIE BELGIË

KUNSTSTOF- EN RUBBERINDUSTRIE BELGIË KUNSTSTOF- EN RUBBERINDUSTRIE BELGIË ECONOMISCH JAARRAPPORT 27 Federplast.be Vereniging van Producenten van Kunststof- en Rubberartikelen VZW Association des Producteurs d Articles en Matières Plastiques

Nadere informatie

Bio Base Europe Innovation & Training for the bio-based economy

Bio Base Europe Innovation & Training for the bio-based economy Biopark Terneuzen Duurzame havens Bio Base Europe Innovation & Training for the bio-based economy Terneuzen Diepgang 12,50 meter Oppervlakte circa 2100 ha Ports of Vlissingen and Terneuzen Vlissingen Diepgang

Nadere informatie

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top!

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top! Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie Samen naar de top! Drs. G.M. Landheer Directeur Topsectoren en Industriebeleid

Nadere informatie

Nieuwsbrief Zeeuwse arbeidsmarktmonitor Nummer 5: december 2015

Nieuwsbrief Zeeuwse arbeidsmarktmonitor Nummer 5: december 2015 Nieuwsbrief Zeeuwse arbeidsmarktmonitor Nummer : december 2 Zeeuwse ondernemers blijven gunstig gestemd Winstgevendheid bouwondernemers pas volgend jaar op peil Krapte aan personeel in sectoren ICT en

Nadere informatie

Eijsden. Economische activiteit

Eijsden. Economische activiteit Eijsden Eijsden Eijsden is met ruim 8000 inwoners de grootste kern van de Limburgse gemeente Eijsden-Margraten. Deze fusiegemeente, die in 2011 ontstond, bestaat verder uit 14 andere kernen, en 25 gehuchten

Nadere informatie

1. Op welke manier wordt deze samenwerking tussen steden/gemeenten, de VDAB en de bouwsector concreet ingevuld?

1. Op welke manier wordt deze samenwerking tussen steden/gemeenten, de VDAB en de bouwsector concreet ingevuld? SCHRIFTELIJKE VRAAG nr. 420 van JAN HOFKENS datum: 6 maart 2015 aan PHILIPPE MUYTERS VLAAMS MINISTER VAN WERK, ECONOMIE, INNOVATIE EN SPORT VDAB - Samenwerkingsverband BouwKan met bouwsector De bestaande

Nadere informatie

Toekomst Europese programma s. Ivka Orbon Commissie Europa 13 oktober 2006

Toekomst Europese programma s. Ivka Orbon Commissie Europa 13 oktober 2006 Toekomst Europese programma s Ivka Orbon Commissie Europa 13 oktober 2006 Inhoud - Operationeel Programma Zuid (doelstelling 2, EFRO) - Stand van zaken andere Europese programma s: - Doelstelling 3, grensoverschrijdende

Nadere informatie

Waar komen we vandaan:

Waar komen we vandaan: Waar komen we vandaan: Bezien over een langere periode gaan economische ontwikkelingen gepaard met ingrijpende veranderingen in de economische structuur. Kenmerkend voor dit proces in de twintigste eeuw

Nadere informatie

Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel

Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel M200515 Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel Exportthermometer drs. S.C. Oudmaijer Zoetermeer, januari 2006 Exportprestaties en exportpotentieel van de industrie, de

Nadere informatie

INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE. Studie in opdracht van Fevia

INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE. Studie in opdracht van Fevia INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE Studie in opdracht van Fevia Inhoudstafel Algemene context transport voeding Enquête voedingsindustrie Directe

Nadere informatie

Innovatiepotentieel. De index bedraagt 115 (Nederland = 100) Er is een kennisintensieve en innovatieve (diensten) economie MARKT

Innovatiepotentieel. De index bedraagt 115 (Nederland = 100) Er is een kennisintensieve en innovatieve (diensten) economie MARKT taat van 2014 nnovatiepotentieel at is de index van het innovatiepotentieel van de provincie? e index bedraagt 115 ( = 100) et innovatie creëren bedrijven en instellingen efficiëntie en onderscheidend

Nadere informatie

Ontwikkeling Rivierenland tot logistieke hotspot. Gemeente Neerijnen

Ontwikkeling Rivierenland tot logistieke hotspot. Gemeente Neerijnen Ontwikkeling Rivierenland tot logistieke hotspot Gemeente Neerijnen Opbouw presentatie Aanleiding Logistiek, waar gaat het om? Waarom Rivierenland? Hoe pakken we het aan? Organisatie hotspot Aanleiding

Nadere informatie

presentatie Jan Vanhevel en Luc Vandewalle staan na elkaar

presentatie Jan Vanhevel en Luc Vandewalle staan na elkaar presentatie Jan Vanhevel en Luc Vandewalle staan na elkaar Valkuilen en opportuniteiten van de West-Vlaamse ondernemer 1 februari 2011 Financieel Forum West-Vlaanderen Jan Vanhevel, CEO KBC 1 Economische

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Regionale economische vooruitzichten 2014-2019

Regionale economische vooruitzichten 2014-2019 2014/6 Regionale economische vooruitzichten 2014-2019 Dirk Hoorelbeke D/2014/3241/218 Samenvatting Dit artikel geeft een bondig overzicht van enkele resultaten uit de nieuwe Regionale economische vooruitzichten

Nadere informatie

Smart Delta Resources Platform

Smart Delta Resources Platform Platform Slimme Energie & Grondstof uitwisselingen in de Delta Regio Het resultaat van gezamenlijke inzet is groter dan de som van de individuele inspanningen 3 September 2015 Ger Spork, Program Manager

Nadere informatie

Gebiedsfinanciering op andere leest. Vera van Vuuren, programma manager plattelandsontwikkeling en duurzame energie

Gebiedsfinanciering op andere leest. Vera van Vuuren, programma manager plattelandsontwikkeling en duurzame energie Gebiedsfinanciering op andere leest Vera van Vuuren, programma manager plattelandsontwikkeling en duurzame energie Ontwikkelingsbedrijf NHN Doel: Ontwikkelen van economisch potentieel NHN Aandeelhouders

Nadere informatie

Brainport 2020 wordt Brainport Network

Brainport 2020 wordt Brainport Network Een soepel draaiende arbeidsmarkt waar overheden, bedrijfsleven, werknemers en onderwijs moeiteloos hun weg kunnen vinden en constant beschikken over de meest actuele informatie, om de afstand tussen vraag

Nadere informatie

Een economische perspectief op Limburg in 2015. Prof. Dr. Piet Pauwels Universiteit Hasselt

Een economische perspectief op Limburg in 2015. Prof. Dr. Piet Pauwels Universiteit Hasselt Een economische perspectief op Limburg in 2015 Prof. Dr. Piet Pauwels Universiteit Hasselt 0 De welvaart in Limburg 2001 welvaartskloof met Vlaanderen 15% 2011 welvaartskloof met Vlaanderen 20% Om de kloof

Nadere informatie

Trends op de Belgische arbeidsmarkt (1983-2013)

Trends op de Belgische arbeidsmarkt (1983-2013) 1 Trends op de Belgische arbeidsmarkt (1983-2013) Trends op de Belgische arbeidsmarkt (1983-2013) 1. Arbeidsmarktstatus van de bevolking van 15 jaar en ouder in 1983 en 2013 De Belgische bevolking van

Nadere informatie

Een Werkende Arbeidsmarkt

Een Werkende Arbeidsmarkt Een Werkende Arbeidsmarkt Bas ter Weel 16 mei2014 Duurzame inzetbaarheid Doel Langer werken in goede gezondheid Beleid gericht op Binden: Gezondheid als voorwaarde voor deelname Ontbinden: Mobiliteit als

Nadere informatie

Economie en arbeidsmarkt in Noord-Nederland

Economie en arbeidsmarkt in Noord-Nederland Economie en arbeidsmarkt in Noord-Nederland Jan Dirk Gardenier 17 april 2015 Lokale verschillen in leefbaarheid veel gesloten platteland Economie is afhankelijk van ruimtelijke gebiedsontwikkeling en de

Nadere informatie

Research NL. Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland

Research NL. Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland Research NL Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland Herstel economie zet aarzelend door Economische situatie Huishoudens zijn nog steeds terughoudend met hun consumptie en bedrijven zijn terughoudend

Nadere informatie

De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf

De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf Januari 2016 Justin Jansen, Erasmus Universiteit Rotterdam Occo Roelofsen, McKinsey & Company Poll: Hoe gaat het met ondernemerschap in Nederland?

Nadere informatie

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020 OP EFRO OOST-NEDERLAND 2014-2020PRESENTATIE KENNISPARK, 23 APRIL 2014 JOLANDA VROLIJK, PROGRAMMAMANAGER EFRO OP EFRO Oost-Nederland 2014-2020 Inhoud presentatie 1. Inleiding Europese Fondsen: cohesie beleid

Nadere informatie

Resultaten werkgelegenheidsonderzoek. Provinciaal Arbeidsplaatsen Register (PAR)

Resultaten werkgelegenheidsonderzoek. Provinciaal Arbeidsplaatsen Register (PAR) Resultaten werkgelegenheidsonderzoek Provinciaal Arbeidsplaatsen Register (PAR) 2013 Maarten Bergmeijer Provincie Utrecht afdeling MEC, team Economie par@provincie-utrecht.nl www.provincie-utrecht.nl/par

Nadere informatie

WELKOM IN ROTTERDAM! Regio West-Brabant en het Havenschap Moerdijk te gast bij Havenbedrijf Rotterdam N.V. Maasvlakte, 11 september 2015

WELKOM IN ROTTERDAM! Regio West-Brabant en het Havenschap Moerdijk te gast bij Havenbedrijf Rotterdam N.V. Maasvlakte, 11 september 2015 WELKOM IN ROTTERDAM! Regio West-Brabant en het Havenschap Moerdijk te gast bij Havenbedrijf Rotterdam N.V. Maasvlakte, 11 september 2015 1 PROVINCIE BRABANT BELANGRIJK VOOR ROTTERDAM! Rotterdam-Noord-Brabant:

Nadere informatie

Logistieke draaischijf Twente, De regio als concurrerende hotspot

Logistieke draaischijf Twente, De regio als concurrerende hotspot Logistieke draaischijf Twente, De regio als concurrerende hotspot Rikkert de Kort Senior adviseur goederenvervoer 13 juni 2012 Buck Consultants International Postbus 1456 6501 BL Nijmegen Telnr : 024 379

Nadere informatie

Universitaire Campus Venlo

Universitaire Campus Venlo Universitaire Campus Venlo Kennis/As Limburg Noordelijkste campus in de kennis/as plannen Ook de kleinste Universitaire campus binnen brede Greenport campus Universitaire Campus Venlo Doel bij te dragen

Nadere informatie

Naar een nieuw Operationeel Programma 2014 2020 Investeren en verbinden in Zuid Nederland

Naar een nieuw Operationeel Programma 2014 2020 Investeren en verbinden in Zuid Nederland Naar een nieuw Operationeel Programma 2014 2020 Investeren en verbinden in Zuid Nederland Het Europees regionaal beleid is geen vorm van liefdadigheid, maar een investeringsbeleid. Woorden van Johannes

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in Holland- Rijnland vanuit economisch pespectief

De arbeidsmarkt in Holland- Rijnland vanuit economisch pespectief De arbeidsmarkt in Holland- Rijnland vanuit economisch pespectief Op basis van het arbeidsmarktonderzoek van Research voor Beleid en EIM Douwe Grijpstra Datum: 7 november 2007 Opbouw presentatie -Inrichting

Nadere informatie

Havenvisie 2030 Drechtsteden 5 april 2011

Havenvisie 2030 Drechtsteden 5 april 2011 Havenvisie 2030 Drechtsteden 5 april 2011 1 Doel Havenvisie 2030 Richting geven aan de verdere ontwikkeling van de Rotterdamse mainport. Zekerheid en perspectief bieden aan klanten, burgers, overheden

Nadere informatie

Trendbarometer hotels 2012 Finaal rapport

Trendbarometer hotels 2012 Finaal rapport Trendbarometer hotels 2012 Finaal rapport Trendbarometer hotels 2012 Inlichtingen Dagmar.Germonprez@toerismevlaanderen.be Tel +32 (0)2 504 25 15 Verantwoordelijke uitgever: Peter De Wilde - Toerisme Vlaanderen

Nadere informatie

Deel 7 ANDERE OPLEIDINGSVORMEN. Hoofdstuk 1 : VDAB-opleidingen

Deel 7 ANDERE OPLEIDINGSVORMEN. Hoofdstuk 1 : VDAB-opleidingen Deel 7 ANDERE OPLEIDINGSVORMEN Hoofdstuk 1 : VDAB-opleidingen 7 BEROEPSOPLEIDING VAN DE VDAB Aantal beëindigde opleidingen, opgesplitst naar activiteit werknemers - werkzoekenden 2007 Werknemers (1) Werkzoekenden

Nadere informatie

Arbeidsmarktbarometer 2011 Basisonderwijs en Secundair onderwijs

Arbeidsmarktbarometer 2011 Basisonderwijs en Secundair onderwijs Arbeidsmarktbarometer 2011 Basisonderwijs en Secundair onderwijs Vlaams ministerie van Onderwijs & Vorming Agentschap voor Onderwijsdiensten (AgODi) Koning Albert II-laan 15, 1210 Brussel http://www.ond.vlaanderen.be/wegwijs/agodi

Nadere informatie

Samenvatting. Achtergrond en adviesvraag. Wie is de kenniswerker? Innovatieve vaardigheden zijn hèt onderscheidende kenmerk

Samenvatting. Achtergrond en adviesvraag. Wie is de kenniswerker? Innovatieve vaardigheden zijn hèt onderscheidende kenmerk Samenvatting Achtergrond en adviesvraag De vraag naar kenniswerkers groeit wereldwijd sterker dan ooit. Kenniswerkers zijn de hoeksteen van de samenleving geworden, en zijn in toenemende mate bepalend

Nadere informatie