Vanuit de praktijk. Verbittering en therapie. Samenvatting. Inleiding. Theo Maagdenberg *

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Vanuit de praktijk. Verbittering en therapie. Samenvatting. Inleiding. Theo Maagdenberg *"

Transcriptie

1 Vanuit de praktijk Verbittering en therapie Theo Maagdenberg * Samenvatting Over verbittering blijkt onthutsend weinig bekend te zijn in de wetenschappelijke literatuur. Toch kloppen heel wat verbitterde mensen aan bij de hulpverlening. Wanneer de verbittering niet onderkend wordt leidt dit vaak tot een voor zowel cliënt als therapeut frustrerend behandelresultaat. In deze bijdrage worden enige aspecten van verbittering en therapie verkend. Trefwoorden: verbittering, stagnerende psychotherapie Inleiding Iedere therapeut heeft in zijn of haar caseload wel een paar cliënten waarbij de behandeling niet loopt. Vaak gaat het om cliënten met depressieve kenmerken, soms tot posttraumatische klachten te herleiden, vaak zijn het ook cliënten die sterk somatiseren. De cliënt zet de therapeut in de positie van deskundige, die toch een antwoord moet hebben op de problematiek waarmee de cliënt zich tot hem/ haar wendt. En maakt het daarmee, vaak nadrukkelijk, tot een competentie-issue bij de therapeut. Maar ondanks extra diagnostiek en significante uitbreiding van de therapeutische inzet (deeltijdbehandeling, trainingen, medicatie) stagneert het proces, en wordt de cliënt eerder bozer en ongeduldiger. De therapeut raakt ontmoedigd. Er moet dus wel meer persoonlijkheidsproblematiek in het spel zijn dan eerst werd aangenomen, wordt dan de hypothese. * Theo Maagdenberg is cliëntgericht psychotherapeut/ supervisor bij Orbis GGZ in Sittard-Geleen (zorgprogramma Persoonlijkheidsstoornissen). Hij is tevens werkzaam in een eigen praktijk en Maatschap Bureau Gaijmans.

2 Classificatie versus diagnostiek Theo Maagdenberg 64 Een van de redenen dat er, wanneer de therapeut zich met een dergelijke situatie geconfronteerd ziet, geen oplossing binnen bereik lijkt te zijn, zou kunnen samenhangen met het gegeven dat we tegenwoordig onze diagnostiek ophangen aan het DSM-classificatiesysteem. Dat een classificatie iets anders is dan een diagnose, is wat uit het bewustzijn geraakt omdat het gebruik van deze systematiek een voorwaarde is bij het declareren van behandelingen. Dat de DSM-systematiek tevens gebruikt wordt in wetenschappelijk onderzoek heeft de status ervan nog verder verhoogd. Toch is een classificatie niet meer dan via het afvinken op een tabel van uitwendig waarneembare kenmerken tot een toewijzing binnen een vooraf bedachte indeling komen. Het resultaat is een volstrekt statisch iets: het geeft op zichzelf geen enkele informatie over het ontstaan of het proces van de toestand die hiermee geconstateerd wordt. Terwijl een diagnose een dynamisch iets is, het impliceert een ontwikkeling. Een diagnose in de eigenlijke zin van het woord waarin wel iets over ontstaan of proces gezegd kan worden kan niet worden gemist. Een tweede probleem is dat de situatie ontstaat dat wat niet in de DSM beschreven kan worden, niet bestaat en niet als geldige categorie geaccepteerd wordt. Anders gezegd: iets waar binnen de DSM geen term voor voorhanden is, kan in de praktijk officieel binnen dat kader niet worden waargenomen, zelfs al is het prominent aanwezig. Zo is het begrip verbittering geen DSM-classificatie. Het gevolg hiervan is dat verbittering als emotie in de reguliere psychotherapie niet of nauwelijks benoemd lijkt te worden, laat staan geëxpliciteerd en geadresseerd. Toch zal iedere therapeut wel een cliënt ontmoet hebben waarbij verbittering de belangrijkste emotie was of is. Bij de in de inleiding genoemde probleemstelling zou verbittering wel eens het relevante kernbegrip kunnen zijn. Dit brengt mij ertoe om aan de emotie verbittering deze beschouwing te wijden. Met het doel deze emotie beter te begrijpen en de opgedane inzichten met de lezer te delen. En niet in de laatste plaats ook om het therapeutisch omgaan met deze emotie en met de dragers ervan te verkennen, te belichten, en zo mogelijk te verbeteren. Begripsbepaling Waar hebben we het over? Van Dale geeft voor verbittering : diepe haat en wrok naar aanleiding van ondervonden onrecht of tegenslag. En voor wrok : bitter gevoel in het hart wegens aangedaan leed of onrecht, met name jegens de veroorzaker daarvan, geneigdheid tot wraak. De omschrijving in het Engelse woordenboek vond ik sprekender. In het Engels spreekt men van resentment. The Oxford Dictionary geeft voor resent : show or feel indignation at, feel injured or insulted by. En voor indignation : Anger excited by meanness, injustice, wickedness, or misconduct. Gevoelsmatig ervaar ik wrok als een voorstadium van wat ik verbittering zou wil-

3 len noemen: wrok is meer naar binnen gekeerd (resent), verbittering zoekt de aanval (indignation), zoekt genoegdoening. Er is bij verbittering dus een aspect van gekwetst zijn, maar ook een aspect van woede, aangezien dat kwetsen door iets onterechts, oneerlijks of zelfs kwaadaardigs is geschied. Hoe dan ook is het iets dat door een ander (of anderen) is aangedaan. Verbittering is daarmee altijd een relationeel iets. Dit kan van oorsprong zo zijn, of het gebeuren (bijvoorbeeld natuurgeweld) is door de verbitterde persoon tot iets relationeels (en persoonlijks) tussen hem/ haar en de ander (bijvoorbeeld God ) omgevormd. Het beeld van deze ander(en) verwordt daarbij tot een categorie, een karikatuur. Daarmee wordt het zowel gepersonifieerd (benadrukking van het relationele aspect) als geanonimiseerd (benadrukken van de machteloosheid): de ander is benoembaar, maar niet als persoon aanspreekbaar. Voorbeelden hiervan zijn bijvoorbeeld mijn vader, Bureau Jeugdzorg, de werkgever, de buitenlanders, God, de overheid. De mogelijkheid van een gelijkwaardig contact wordt, hoewel de wens daartoe gesuggereerd wordt, bij voorbaat en met kracht uitgesloten. Het is aan de ander om over de brug te komen. De verbitterde cliënt lijkt hiermee een narcistische positie te kiezen. Bovendien wordt de verantwoordelijkheid voor het oplossen van het leed, nu die specifieke ander, geanonimiseerd zijnde, niet meer als daarop aanspreekbaar wordt ervaren, gegeneraliseerd: er ontstaat een houding waarbij alles en iedereen, binnen de eigen entourage en zelfs daarbuiten, aangesproken wordt om dit onrecht recht te zetten. Bij cliënten die verbitterd zijn valt op hoezeer dit hun leven is gaan bepalen. Vanuit het ervaren onrecht ervaren zij dat ze allereerst recht hebben op genoegdoening. Dat is in feite vaak de (impliciete) hulpvraag waarbij de term hulpvraag geen recht doet aan de lading: het is eerder een eis, een claim. Het aspect van woede speelt hier duidelijk in door. En evenmin is het een vraag om hulp. Deze cliënten willen geen hulp, ze willen hun gelijk. Dit kan de aangesproken ander in een situatie van onmacht plaatsen. Hij/ zij heeft vaak geen weet van wat de bron van de verbittering is, en wanneer het bijbehorende verhaal afgestoken wordt valt met name de eenzijdigheid ervan op. Dit geeft gauw aanleiding tot ja maar -gesprekken en/ of sussende reacties, hetgeen uiteraard eerder als olie op het vuur dan als olie op de golven werkt: het gelijk van de verbitterde wordt ter discussie gesteld, in twijfel getrokken, en dat is nou net wat deze persoon niet wil horen. Vaak versterken dit soort reacties de verbittering alleen maar. Over verbittering is nauwelijks literatuur beschikbaar. Ger Keijsers, psycholoog aan de RU te Nijmegen 1, merkte dat bij zijn onderzoek hiernaar. Hij vond hierover enkel publicaties van de Duitse psychiater Michael Linden die in 2003 het posttraumatisch bitterheidssyndroom als diagnose voorstelde, waarbij wraak een belangrijke drijfveer leek te zijn. Zoals de term al aangeeft kadert Linden verbittering vooral als posttraumatisch, waar ik dit toch breder zou willen opvatten. Bovendien ervaar ik bij de cliënten vooral een roep om rechtvaardigheid, niet om wraak. Vanuit de praktijk 65

4 Diagnostiek Theo Maagdenberg 66 Dat verbittering in de reguliere zorg niet zo in beeld is kan, zoals betoogd, er onder andere mee te maken hebben dat het geen diagnostische categorie is. Het wordt eerder als een symptoom beschouwd, vaak gelieerd aan depressie, maar is ook onder dat etiket geen essentieel criterium. In de praktijk heeft verbittering vaak meer weg van een As-I-toestandsbeeld: over alle andere categorieën heen ligt de verbittering als een soort van ondoordringbare deken of schil. De behandeling van andere aanwezige problemen verloopt daardoor uitermate moeizaam, omdat de verbittering als zodanig niet geadresseerd wordt. Vaak hebben deze cliënten een jarenlange hulpverleningsgeschiedenis, waarvan ze aangeven dat niets geholpen heeft. Soms leek een behandeling succesvol afgesloten, maar vrij kort daarna meldde de cliënt zich opnieuw, met vrijwel dezelfde probleemstelling als voorheen. En dat blijven ze doen, van de ene hulpverlener naar de andere, zonder dat ze er waarneembaar baat bij hebben: behandelingen lopen vaak vast in frustratie over en weer, waarop de cliënt het elders opnieuw gaat proberen. Opvallend is dat deze cliënten hulp blijven zoeken. Na zo veel frustrerende ervaringen zou men verwachten dat ze leren dat dit weinig brengt, maar dat lijkt niet te gebeuren. De baat zit kennelijk niet zozeer in de uitkomst van de behandeling maar in het in-behandeling-zijn zelf. Of liever gezegd: het in-de-aandacht-zijn. Zoals hierboven al werd opgemerkt, hebben deze mensen in eerste instantie geen hulpvraag en ook geen vraag naar hulp. Dit gegeven levert dan uiteraard classificaties als theatraal en narcistisch op, cluster B in ieder geval, maar ook ontwijkend en vermijdend en eventueel dwangmatig : cluster C. Waarmee het accent in de behandeling van deze cliënten, mijns inziens op onterechte gronden, verschuift van de veronderstelde As-I-problematiek ( depressie ) naar As II: persoonlijkheidsstoornis. Zoals ik vaak merk worden resistente toestandsbeelden uiteindelijk dan maar aan de (omwille van de resistentie) inmiddels veronderstelde persoonlijkheidsstoornis toegeschreven. Contactname in de therapie In de regel presenteert de cliënt zich niet als verbitterd. Hij/ zij lijdt, vaak met enige lijdzaamheid. Om de verbittering toch te onderkennen moet de therapeut er dus op bedacht zijn: de cliënt zal er niet altijd zelf mee komen. In het contact valt op, als men erbij stilstaat, hoezeer de contactname woede-gedreven is. Dit zit vaak verscholen onder de gekrenktheid, die meestal breed geëtaleerd wordt, maar als de therapeut zich wat los kan maken van het willen oplossen van het aangedragen probleem en meer op metaniveau reflecteert over wat hier nu speelt, dan valt de onderliggende boosheid erg op. Niets en niemand heeft kunnen helpen tot nu toe, jij krijgt nog een kans, maar veel vertrouwen daarin is er ook niet.

5 Verbaal-inhoudelijk zou je de cliënt als vastzittend in de slachtofferrol kunnen zien, maar de non-verbale attitude is niet zozeer die van een slachtoffer, maar die van een eiser. Er wordt geen verzoek ingediend, er wordt een recht geclaimd. Van gepsychologiseer moeten deze cliënten vaak weinig hebben, zeker niet als het om hun aandeel gaat; ze zoeken steun voor hun beleving van wat hen door die kwaadwillende ander is aangedaan. De therapietrouw is of erg hoog, of erg ambivalent, maar ook in het laatste geval verzet de cliënt zich nadrukkelijk tegen het stopzetten van de behandeling vanuit de behandelaar. Praktijk Essentieel voor de behandeling is de juiste diagnose, hier opgevat als de werkhypothese die de therapeut hanteert om te bepalen welke interventies ingezet worden. Wat zijn dan de diagnostische clues die kunnen wijzen op verbittering? Anamnestisch De behandelvoorgeschiedenis kan al een belangrijke aanwijzing geven: meerdere langer durende behandelingen in het verleden, eigenlijk ononderbroken, met weinig tot geen resultaat. Maar nu komen ze bij jou, en jij bent door eerdere behandelaren of de huidige verwijzer speciaal aanbevolen voor hun problematiek. Eindelijk een therapeut die wel competent is! Het begin van de klachten, het trauma, wordt vaak als bekend verondersteld blijkens de attitude van de cliënt, en eerder terloops dan nadrukkelijk benoemd, niet echt in verband gebracht met het actuele leed waarvan de cliënt verlost hoopt te worden. De ondraaglijkheid van dat leed wordt wel sterk benadrukt. Attitude De cliënt lijdt, en jij bent de deskundige die hem/ haar daarvan af moet helpen. De cliënt zal meewerken aan alles dat jij, de deskundige, voorstelt. Geholpen kunnen worden heeft een heel grote waarde voor de cliënt, dus hij/ zij zal zich maximaal inzetten en verwacht dat ook van jou. Aanvullend psychodiagnostisch onderzoek Dit voegt in de regel weinig toe aan de al bestaande klinische indruk met betrekking tot toestandsbeeld en persoonlijkheidsstructuur. Vanuit de praktijk 67 Verloop behandeling Ondanks het feit dat de cliënt deelneemt aan alles wat voorgesteld is, wordt gaandeweg duidelijk dat niets beklijft. Er is geen leercurve. De klachten worden niet echt minder. Voor de cliënt reden om de therapeut op het uitblijven van resultaten van de therapie aan te spreken: de cliënt heeft méér nodig! En de therapeut, als competente

6 Theo Maagdenberg 68 deskundige, moet daarvoor zorgen. Want de cliënt kan het niet weten, die is immers niet deskundig, en doet er al alles aan om beter te worden. Daarmee definieert de cliënt het als een competentie-issue bij de therapeut. Tegelijk klampt de cliënt zich volledig vast aan de therapeut. De therapeut vraagt zich inmiddels vertwijfeld af hoe hij/ zij weer van deze cliënt verlost kan raken, maar gezien de uitgesproken positieve verwachtingen van de cliënt, die bovendien al bijna in paniek raakt als beëindigen van de behandeling ter sprake wordt gebracht, wordt verder gezocht naar nog niet geprobeerde behandelvormen, in de hoop dat die het heil gaan brengen. Tot een van de twee spelers, de therapeut of de cliënt, besluit dat dit echt geen zin meer heeft, en de behandeling gestaakt wordt, met of zonder doorverwijzing naar de volgende behandelaar. Met een grote kans dat dit dan echter door beide partijen als (weer) een negatieve ervaring beleefd wordt. Zijn deze cliënten wel te behandelen? Niet wanneer deze dynamiek niet onderkend wordt, denk ik. Maar ze zijn naar mijn idee zoals ik hieronder uiteen zal zetten wel te helpen, zodat behandeling in een later stadium wèl mogelijk wordt. Gezien de ernst van het beeld lijkt een therapeut aan te bevelen die de kunst van het (genezen door) niet-te-willen-genezen kan toepassen. Cliëntgerichte therapeuten past dit principe wellicht beter dan therapeuten uit andere, meer klachtgerichte, scholen. Voor mij biedt de diagnose verbittering een kader waarbinnen ik deze mensen wel kan helpen. Overwegingen Zoals hierboven al opgemerkt werd: de cliënt heeft geen hulpvraag, eerder poneert hij/ zij een claim. Die betreft niet de feiten van de oorspronkelijke gebeurtenis, maar gaat met name over het (eigen) gelijk in wat omschreven kan worden als de schuldvraag. Door het stellen van een schuldvraag wordt het, zoals eerder aangegeven, interactioneel gemaakt. Wat kan de functie daarvan zijn? Verbittering kan mensen helpen pijnlijke gebeurtenis(sen) als niet echt gebeurd op afstand te houden. Zolang de schuldvraag niet opgelost kan en mag worden, zolang kan ook het incident als zodanig niet vastgesteld worden. Dan hoeft er noch bij het eigen, noch bij het aandeel van de ander te worden stilgestaan. De pijn daarvan wordt zo vermeden. Belangrijk lijkt ook dat er behalve in globale en geanonimiseerde vorm geen schuldige aan het incident aangewezen kan worden. Want de schuldige ander wordt ook beleefd als nodig, die mag ook weer niet beschadigd worden. Dit wordt opgelost door in de patstelling van de verbittering te blijven. Door het poneren van de claim van het eigen gelijk van de cliënt wordt de therapeut medeverantwoordelijk gesteld voor (het bevestigen van) dat gelijk. Hiermee probeert de cliënt de therapeut als het ware tot bondgenoot te maken bij het onderhouden van de vermijding. Dit is in mijn ogen de eigenlijke hulpvraag bij verbittering. In wezen een vraag naar nietbehandelen.

7 Merk op dat deze dynamiek overeenkomsten heeft met die bij eetstoornissen en verslavingen: door steeds maar met het afgeleide symptoom (bijvoorbeeld eten) bezig te zijn, wordt al het andere als het ware buiten het bewustzijn gehouden. Gezien de hardnekkigheid waarmee deze constructie in stand gehouden wordt, gaat het hier om een groot belang: het toelaten van de onderliggende gevoelens en feiten met name de relationele aspecten ervan wordt als te pijnlijk gepercipieerd, als ondraaglijk voor beide partijen. Immers, ook de andere partij wordt door middel van het verbitterd-zijn beschermd! Hier speelt loyaliteit dus ook een rol. Het bewerken van de verbittering kan helpen de vermeden pijnlijke realiteit terug in het bewustzijn te brengen. Behandeling Voor iedere behandeling geldt: het gaat pas iets opleveren als er sprake is van een gemeenschappelijke interpunctie. Die ontbreekt hier in eerste instantie. Om tot een gemeenschappelijke interpunctie te komen is het bij deze cliënten nodig om hun interpunctie te aanvaarden. Andersom gaat echt niet lukken. Dat impliceert dus, aangezien er in wezen, vanuit de onmacht van de cliënt, geen vraag naar behandeling is, dat de therapeut vooral niet moet willen behandelen! Er is wel een impliciete vraag naar erkenning van de rechtvaardigheid van de claim. De claim als zodanig, en de pijn waaruit deze voortkomt, kan ik als therapeut erkennen; de als vanzelfsprekend gebrachte rechtvaardigheid ervan niet. Daarin schuilt juist mijn competentie: in dat ik weet dat dàt niet kan. Dit zal de cliënt in eerste instantie teleurstellen; maar hij/ zij ervaart tevens erkenning van zijn/ haar lijden. Want de claim heeft hoe dan ook betekenis. De erkenning dáárvan biedt een opening tot reëel contact, in plaats van het instrumentele contact dat uitvloeisel is van de vaste rolverdeling. En de cliënt kan gaan ervaren dat de therapeut inderdaad niet de juiste adressant voor zijn claim is. Vanuit dit reële contact, en met de erkenning van de rechtmatigheid van zijn pijn, maar ook van zijn loyaliteit naar de kwetsende partij, kan de woede wat getemperd raken, en kan er ruimte ontstaan om te kijken naar wat nu eigenlijk de kwetsende ervaring is geweest. Zo kan er, in tweede instantie, wel ruimte voor behandeling binnen bereik komen. De interpunctie verschuift, er kan een werkbare hulpvraag worden geformuleerd door de cliënt. Dan kan er een nieuwe doelstelling in het behandelplan geformuleerd worden. Of niet natuurlijk, ook dat is een legitieme optie. Dat de cliënt verkiest verbitterd te blijven. Maar dan kan de behandeling, vanuit respect voor die keuze, deze keer in goed overleg, afgesloten worden. Het benoemen van de mogelijkheid van verbittering kan al erg helpen een gemeenschappelijk kader op te zetten. Zeker als daarbij psycho-educatie gegeven wordt: de cliënt zal zijn behandelervaringen kunnen plaatsen, en de zinloosheid van het aanbieden van wéér andere behandelopties, zolang de verbittering aanwezig blijft, kunnen erkennen. Vanuit de praktijk 69

8 Theo Maagdenberg 70 José is een vrouw van 37 jaar. Ze is aangemeld met depressieve klachten, die sedert een jaar aanwezig zijn. In het verleden is ze elders meermaals voor depressie behandeld. Deze behandelingen hadden wel tot een zekere stabilisatie geleid, maar de stemming was nooit zo geworden als ze gehoopt had. Ze heeft een opleiding op hbo-niveau, is echter sinds vijf jaar afgekeurd voor de arbeidsmarkt. Ze heeft een partner die wel werkt, er zijn geen kinderen. Na een verhuizing, bijna twee jaar geleden, woont ze in deze regio. Omdat haar depressieklachten weer verergeren zoekt ze hulp. In de intake wordt een recidiverende depressie vastgesteld. Gezien de voorgeschiedenis en de ernst van het gepresenteerde beeld, en omdat zij zich zeer gemotiveerd toont, wordt zij versneld van de wachtlijst in behandeling genomen, binnen het zorgprogramma Stemmingsstoornissen. Ze is blij dat haar behandeling kan beginnen. Hoewel het eerst een duidelijk en te overzien recidief van een depressie leek, blijkt de behandeling weerbarstiger. De behandelaar merkt dat steeds hetzelfde thema aangedragen wordt, namelijk de manier waarop ze arbeidsongeschikt is geraakt, maar dat zijn interventies geen zoden aan de dijk zetten: steeds is er een kwestie in de marge die cliënte van het behandelthema afleidt. Daarbij geeft ze aan dat de lijdensdruk toeneemt, en dat ze er alles aan wil doen om beter te worden. In respons hierop wordt een behandeling in deeltijd toegevoegd, vanuit de gedachte dat daarmee een intensievere behandeling aangeboden kan worden. Zij zou zich dan aan de andere cliënten kunnen spiegelen, hetgeen het haar zou kunnen helpen in combinatie met de individuele therapie haar cognities te herijken. Cliënte geeft al vrij snel aan problemen met het aangeboden programma te hebben: dat sluit voor haar niet aan op haar problemen. Ze voelt zich vooral belast door de verhalen van de medecliënten. Dit helpt haar eerder achter- dan vooruit. Krijgt ze wel de goede behandeling?, vraagt ze zich af. In de teambespreking wordt geconcludeerd dat de persoonlijkheidskenmerken een veel grotere rol lijken te spelen dan eerst was ingeschat. Besloten wordt om cliënte over te dragen naar het zorgprogramma Persoonlijkheidsstoornissen. Daar ben je beter op je plaats, wordt haar gezegd. Bij de nieuwe behandelaar vraagt cliënte om een intensievere behandeling dan ze tot nu toe heeft gehad. Ze wil nu wel eens eindelijk resultaat zien, en ze is naar deze therapeut verwezen omdat dat daar wèl zou kunnen. Haar behandelgeschiedenis overziend besluit de therapeut daar niet in mee te gaan: het zou een voorspelbare herhaling van zetten worden die geen zin heeft. In plaats daarvan staat hij stil bij hoe de gang van zaken nu werkelijk geweest zou zijn, rond haar afgekeurd raken. Dan wordt duidelijk dat zij in de werksituatie gevangen is geraakt in eenzelfde dynamiek als er in het ouderlijk gezin speelde. Ze voelde zich door haar oudere broer, de oogappel van vader omdat hij goed kon leren, steeds gekleineerd, en de reactie van haar ouders was geweest dat ze maar beter haar best moest doen. Dat had ze gedaan: met veel inzet had zij haar hbo-opleiding gedaan en werk gevonden, maar het was alsof dat voor haar ouders niets voorstelde. Haar broer was alles, zij werd, zo bleef het voelen, niet voor vol aangezien. Eenzelfde miskenning ervoer zij op haar werk.

9 Cliënte vindt het extreem moeilijk om deze informatie prijs te geven. Heel vaak wil ze het niet over vroeger hebben, maar over de onheuse bejegening op haar werk, en wat daar aan onrecht aangericht is. Met veel volhouden van de therapeut kan ze uiteindelijk stilstaan bij het onvermogen van haar ouders om hun affectie voor haar, die er zeker geweest zal zijn, te uiten. Uiteindelijk wordt een reguliere psychotherapeutische behandeling mogelijk, waarbij zij de steeds op afstand gehouden depressieve belevingen emotioneel kan doorleven en verwerken. Doordat de therapeut bedacht was op de mogelijke verbittering, gezien de informatie van het verloop van de behandelingen tot nu toe, en de zowel eisende als afwerende opstelling van cliënte, is niet een zoveelste herhaling van zetten aangegaan maar kon hij cliënte bejegenen op een manier waarbij zij zich uiteindelijk, na heel veel weerstand eindelijk serieus genomen kon gaan voelen. Ook in de therapie dreigde het patroon van haar leven zich steeds te herhalen. Een andere cliënt heeft deze draai niet kunnen maken. Het aanspreken op zijn eigen aandeel bleek te bedreigend in dit stadium. De status quo was voor hem blijkbaar nog te prefereren boven de onrust van het kijken naar waar hij nu werkelijk stond, en wat hij dan zou willen. Hij brak de behandeling af en ging zijn heil elders zoeken. Wel kon de behandeling regulier afgesloten worden, waarbij het repetitieve patroon met de dynamieken die daarin optreden wel is benoemd. Vanuit de praktijk 71 Conclusie Bij stagnerende en frustrerende therapieën, met sterk claimende cliënten die maar niet beter worden, heeft het volgens mij zin om je af te vragen of er hier gesproken kan worden van een verbitterde cliënt. Verbittering lijkt een eigen dynamiek te hebben, waarbij als dit niet wordt onderkend de cliënt niet zal profiteren van de aangeboden behandeling, en de therapeut uitgeput zal raken.. Wordt de verbittering wel opgemerkt en geadresseerd, dan kan zich de mogelijkheid openen van het bespreekbaar mogen worden, en daarmee van het verwerken, van de pijn die ermee vermeden werd. De therapeut kan zo voorkomen in onmacht vast te lopen in het proces met de cliënt; voor de cliënt kan het een bevrijding betekenen uit een zeer langdurige impasse. Correspondentieadres Noot 1 In: PSY nr. 5, 2012, pag.11.

Omgaan met Borderline

Omgaan met Borderline PAOG 26 maart 2013 Maastricht Borderline 50 jaar geleden: de cliënt: reddeloos de hulpverlener: radeloos de situatie: hopeloos Borderline nu: De best behandelbare persoonlijkheidsstoornis Persoonlijkheidsstoornissen

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Deze folder geeft informatie over de diagnostiek en behandeling van cluster C persoonlijkheidsstoornissen. Wat is een cluster C Persoonlijkheidsstoornis? Er bestaan verschillende

Nadere informatie

Doen bij Depressie. Module 2 voor cognitief beperkte cliënten Fase 4 - Behandelen

Doen bij Depressie. Module 2 voor cognitief beperkte cliënten Fase 4 - Behandelen Bijlage 7 Doen bij Depressie Module 2 voor cognitief beperkte cliënten Fase 4 - Behandelen Leidraad voor individuele ondersteuning en mediatieve therapie bij depressieve cliënten met ernstige cognitieve

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 7. Nawoord 171 Over de auteur 175 Literatuur 177 Register 179

Inhoud. Voorwoord 7. Nawoord 171 Over de auteur 175 Literatuur 177 Register 179 Inhoud Voorwoord 7 1 Hoe word je seksverslaafd? 13 2 Wie is gevoelig voor seksverslaving? 29 3 Het ontstaan van de verslaving 53 4 Seksverslaving, wissels en vat 73 5 Seksverslaving en de relatie 97 6

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Ouderen met autismespectrumstoornissen.

Ouderen met autismespectrumstoornissen. Ouderen met autismespectrumstoornissen. Frédérique Geven, gezondheidszorgpsycholoog, cognitief gedragstherapeut VGCt, fem.geven@ggze.nl Rosalien Wilting, klinisch psycholoog psychotherapeut, rmhj.wilting@ggze.nl

Nadere informatie

3. Rouw en verliesverwerking

3. Rouw en verliesverwerking 3. Rouw en verliesverwerking 29 Voor de trainer De belangrijkste begrippen van dit gedeelte zijn: Grote verschillen tussen verschillende getroffenen Breuk in de levenslijn Rouw/Verliesverwerking/chronische

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 7. Deel 1

Inhoud. Inleiding 7. Deel 1 Inhoud Inleiding 7 Deel 1 1 Niet-functionerende ouders 15 2 Het ongewenste kind 21 3 Dominante ouders 27 4 Parentificatie 35 5 Symbiotische ouders 41 6 Emotionele mishandeling 49 7 Lichamelijke mishandeling

Nadere informatie

GGzE centrum psychotrauma

GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma Mensen helpen met complexe traumaproblematiek en het (her)vinden van hun weg in de samenleving. Algemene informatie >> Complexe trauma s kunnen grote

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

The Glue of (ab)normal Mental Life: Networks of Interacting Thoughts, Feelings and Behaviors A.O.J. Cramer

The Glue of (ab)normal Mental Life: Networks of Interacting Thoughts, Feelings and Behaviors A.O.J. Cramer The Glue of (ab)normal Mental Life: Networks of Interacting Thoughts, Feelings and Behaviors A.O.J. Cramer Wat is een psychische stoornis? Als we de populaire media en sommige stromingen in de gedragswetenschappen

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Altrecht Psychosomatiek Eikenboom. Topklinisch centrum voor psychosomatiek

Altrecht Psychosomatiek Eikenboom. Topklinisch centrum voor psychosomatiek Altrecht Psychosomatiek Eikenboom Topklinisch centrum voor psychosomatiek 2 Altrecht Psychosomatiek Eikenboom Altrecht Psychosomatiek Eikenboom biedt diagnostiek en advies, consultatie en behandeling aan

Nadere informatie

Transit. deeltijd en klinische behandeling. Volwassenen en

Transit. deeltijd en klinische behandeling. Volwassenen en Transit deeltijd en klinische behandeling Volwassenen en deeltijd en klinische behandeling Inhoud Wat is Transit? 3 - Welke problemen? 3 - Welke problemen niet? 4 De behandeling 5 - Ambulante behandeling

Nadere informatie

Mentaliseren Bevorderende Therapie (MBT) voor cliënten met een borderline persoonlijkheidsstoornis

Mentaliseren Bevorderende Therapie (MBT) voor cliënten met een borderline persoonlijkheidsstoornis Mentaliseren Bevorderende Therapie (MBT) voor cliënten met een borderline persoonlijkheidsstoornis Informatie voor cliënten en hun verwijzers Mentaliseren Bevorderende Therapie voor cliënten met een borderline

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie. Afdeling Psychiatrie

Cognitieve gedragstherapie. Afdeling Psychiatrie Cognitieve gedragstherapie Afdeling Psychiatrie Cognitieve gedragstherapie Wat is cognitieve gedragstherapie? Cognitieve gedragstherapie bestaat uit twee onderdelen; cognitieve therapie en gedragstherapie.

Nadere informatie

Centrum voor Psychotherapie

Centrum voor Psychotherapie Centrum voor Psychotherapie Je zit al een langere tijd niet goed in je vel. Op steeds dezelfde punten in je leven loop je vast. Je hebt al geprobeerd te veranderen. Waarschijnlijk heb je ook al behandelingen

Nadere informatie

Vraagstelling: Welke verpleegkundige interventies worden ingezet bij depressie, binnen afdeling De Schans.

Vraagstelling: Welke verpleegkundige interventies worden ingezet bij depressie, binnen afdeling De Schans. Vraagstelling: Welke verpleegkundige interventies worden ingezet bij depressie, binnen afdeling De Schans. Hypothese: De verpleegkundige interventies die worden ingezet bij depressie, op afdeling De Schans,

Nadere informatie

Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer

Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer Depressie en angstklachten tijdens de zwangerschap komen regelmatig voor. Toch wordt dit onderwerp nog vaak als taboe ervaren en is niet duidelijk welke

Nadere informatie

Psychotherapie. brochure. Praktijk de Cocon

Psychotherapie. brochure. Praktijk de Cocon brochure Praktijk de Cocon Psychotherapie Brochure Psychotherapie helpt je af te rekenen met vervelende gevoelens, storende gedachten, sociale problemen, terugkerende problemen waar je veel last van hebt.

Nadere informatie

EENDAAGSE GROEPSPSYCHOTHERAPEUTISCHE DAGBEHANDELING

EENDAAGSE GROEPSPSYCHOTHERAPEUTISCHE DAGBEHANDELING 1 2 EENDAAGSE GROEPSPSYCHOTHERAPEUTISCHE DAGBEHANDELING 3 INFORMATIE OVER PSYMENS PsyMens is een kleinschalige GGZ instelling met vestigingen in Utrecht, Nieuwegein, Woerden en Amersfoort. Wij bieden een

Nadere informatie

Zorgpad Jeugd Intake

Zorgpad Jeugd Intake Zorgpad Jeugd Intake Aanmelding Verwijzing via huisarts, school of jeugdinstelling Bespreking Team Er vindt wekelijks multidisciplinair overleg plaats, waarbij nieuwe aanmeldingen en lopende trajecten

Nadere informatie

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Wanneer u autisme heeft, ondervindt u problemen in het contact met anderen. Het kan zijn dat u geen contact maakt of juist veel aandacht vraagt. U kunt zich moeilijk

Nadere informatie

Altrecht Psychosomatiek. voorheen Eikenboom, centrum psychosomatiek

Altrecht Psychosomatiek. voorheen Eikenboom, centrum psychosomatiek Altrecht Psychosomatiek voorheen Eikenboom, centrum psychosomatiek Altrecht Psychosomatiek Altrecht Psychosomatiek biedt diagnostiek en advies, consultatie en behandeling aan cliënten met een combinatie

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

Dementie per leeftijdscategorie 6-1-2010. Dementie Dementiesyndroom. = ontgeesting. Omvang dementie in Nederland. Matthieu Berenbroek

Dementie per leeftijdscategorie 6-1-2010. Dementie Dementiesyndroom. = ontgeesting. Omvang dementie in Nederland. Matthieu Berenbroek Dementie Dementiesyndroom de-mens = ontgeesting Matthieu Berenbroek Fontys Hogeschool Verpleegkunde Omvang dementie in Nederland 2005 180.000 / 190.000 dementerenden 2050 400.000 dementerenden Bron CBO

Nadere informatie

Chapter. Samenvatting

Chapter. Samenvatting Chapter 9 9 Samenvatting Samenvatting Patiënten met chronische pijn die veel catastroferende gedachten (d.w.z. rampdenken) hebben over pijn ervaren een verminderd fysiek en psychologisch welbevinden. Het

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli. Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi.

Patiënteninformatie. Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli. Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi. Patiënteninformatie Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi. Inhoudsopgave Pagina Inleiding 4 Psychiatrische aandoeningen en kinderwens of

Nadere informatie

Het Brugse Model de flow chart

Het Brugse Model de flow chart Het Brugse Model de flow chart De flowchart is een nuttig instrument dat in de eerste plaats ontwikkeld werd om te gebruiken in een therapeutische situatie. Uiteraard kan je dit ook gebruiken tijdens een

Nadere informatie

GGzE centrum psychotrauma

GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma Mensen helpen met complexe traumaproblematiek en het (her)vinden van hun weg in de samenleving. Algemene informatie >> COMPLEXE TRAUMA S KUNNEN GROTE

Nadere informatie

Schokbrekers in de communicatie met patiënten en hun naasten

Schokbrekers in de communicatie met patiënten en hun naasten Schokbrekers in de communicatie met patiënten en hun naasten Christien de Jong, psychotherapeut / trainer Amsterdams Instituut voor Gezins- en Relatietherapie christiendejong@hetnet.nl Koos van der Knaap,

Nadere informatie

Nieuw Rijsenburg. Ons aanbod. Behandeldoelen

Nieuw Rijsenburg. Ons aanbod. Behandeldoelen Nieuw Rijsenburg Op de biologisch- dynamische boerderij Nieuw Rijsenburg bieden we psychiatrische zorg voor jongeren van 18 tot 28 jaar. Ons aanbod Je volgt een intensief behandelprogramma. We combineren

Nadere informatie

Cambriana online hulpprogramma

Cambriana online hulpprogramma Dit is deel 1 van het online hulpprogramma van Cambriana. Verwerking van een scheiding 'Breaking up is hard to do' Neil Sedaka Een scheiding is een van de pijnlijkste ervaringen die je kunt meemaken in

Nadere informatie

Schokbrekers in de communicatie met patiënten en hun naasten

Schokbrekers in de communicatie met patiënten en hun naasten Schokbrekers in de communicatie met patiënten en hun naasten Christien de Jong, psychotherapeut / trainer Amsterdams Instituut voor Gezins- en Relatietherapie christiendejong@hetnet.nl Distress rond overgangen

Nadere informatie

Praktisch Mentaliseren

Praktisch Mentaliseren Praktisch Mentaliseren Gieke Free SPV Mary Kwint GZ-psycholoog FACT 4 persoonlijkheidsstoornissen Indeling Oefening Definitie Hechting Modi van functioneren Videofragmenten Mentaliserende interventies

Nadere informatie

Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is.

Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is. Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is. Anik Serneels Klinisch psychologe, relatie- en gezinstherapeute, specialisatie narratieve

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Over Dingerdis Customer Care. Inleiding. 1. Situaties die weerstand oproepen. 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand

Inhoudsopgave. Over Dingerdis Customer Care. Inleiding. 1. Situaties die weerstand oproepen. 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand Ronald Dingerdis Inhoudsopgave Over Dingerdis Customer Care Inleiding 1. Situaties die weerstand oproepen 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand 3. Omgaan met weerstand van anderen 4. Omgaan met

Nadere informatie

HET REGIONAAL TUCHTCOLLEGE VOOR DE GEZONDHEIDSZORG TE EINDHOVEN

HET REGIONAAL TUCHTCOLLEGE VOOR DE GEZONDHEIDSZORG TE EINDHOVEN HET REGIONAAL TUCHTCOLLEGE VOOR DE GEZONDHEIDSZORG TE EINDHOVEN heeft het volgende overwogen en beslist omtrent de op 31 januari 2007 binnengekomen klacht van: A wonende te B klaagster tegen: C psychotherapeut

Nadere informatie

Ik wil dood suïcidaliteit

Ik wil dood suïcidaliteit Ik wil dood suïcidaliteit bij jongeren Mark De Bock Anneleen Franssens Annelies Kog Klinisch psychologen en orthopedagogen, psychotherapeuten UKJA Waar of niet waar? De meeste zelfmoorden gebeuren impulsief

Nadere informatie

Gatekeeper training. 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks

Gatekeeper training. 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks Gatekeeper training 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks Gatekeepers Jullie gaan deuren openen naar hulp voor mensen die gevaar lopen zichzelf wat aan te doen waarom 1600 suïcides per jaar waarvan

Nadere informatie

DIABETES EN DEPRESSIE. Marike Lub Klinisch Psycholoog- Psychotherapeut Medisch Centrum Haaglanden

DIABETES EN DEPRESSIE. Marike Lub Klinisch Psycholoog- Psychotherapeut Medisch Centrum Haaglanden DIABETES EN DEPRESSIE Marike Lub Klinisch Psycholoog- Psychotherapeut Medisch Centrum Haaglanden IEDERS WENS DE IDEALE PATIENT, DE IDEALE DOKTER COMPLEXE PROBLEMEN COMPLEXE AANPAK DETERMINANTEN VAN (ON)GEZONDHEID

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie Een succesvolle psychotherapie voor diverse emotionele stoornissen en problemen Afdeling Psychiatrie en Medische Psychologie Wat is Cognitieve Gedragstherapie? Cognitieve gedragstherapie

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling. Ouderen

Deeltijdbehandeling. Ouderen Deeltijdbehandeling Ouderen Deeltijdbehandeling Mondriaan Ouderen geeft behandeling, ondersteuning en begeleiding aan mensen met psychische en psychiatrische problemen vanaf de derde levensfase. Mondriaan

Nadere informatie

Lievegoed Kliniek. Ons aanbod. Behandeldoelen. Opname Je kunt bij ons terecht voor een kortdurende

Lievegoed Kliniek. Ons aanbod. Behandeldoelen. Opname Je kunt bij ons terecht voor een kortdurende Lievegoed Kliniek De kliniek staat in een rustige, groene omgeving. Er zijn verschillende mogelijkheden: groepsbehandeling en individuele behandeling, dat kan poliklinisch of in. Ook een korte opname in

Nadere informatie

Vroegsignalering van angst bij kanker

Vroegsignalering van angst bij kanker Vroegsignalering van angst bij kanker Symposium juni 2016, Amsterdam Hoe harder we angst bevechten, hoe meer ze ons verleidt en verstikt. Hoe meer we de angst in de ogen zien, hoe sneller ze vrijheid biedt.

Nadere informatie

Zorgprogramma. Emergis, kinder- en jeugdpsychiatrie. Amares

Zorgprogramma. Emergis, kinder- en jeugdpsychiatrie. Amares Zorgprogramma Amares Emergis, kinder- en jeugdpsychiatrie Deze folder is bedoeld voor kinderen en jongeren die behandeling krijgen bij Amares. De folder is ook bedoeld voor ouder(s)/verzorger(s) die binnenkort

Nadere informatie

Kortdurende Klinische Psychotherapie (KKP)

Kortdurende Klinische Psychotherapie (KKP) Kortdurende Klinische Psychotherapie (KKP) Informatie voor patiënten en verwijzers Brinkveld 2 Wanneer u deze informatie leest, overweegt u waarschijnlijk een behandeling bij het team Kortdurende Klinische

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 134 Nederlandse samenvatting De inleiding van dit proefschrift beschrijft de noodzaak onderzoek te verrichten naar interpersoonlijk trauma en de gevolgen daarvan bij jongeren in

Nadere informatie

Schemagerichte cognitieve gedragstherapie; de groepspsychotherapievariant

Schemagerichte cognitieve gedragstherapie; de groepspsychotherapievariant Schemagerichte cognitieve gedragstherapie; de groepspsychotherapievariant 3 3.1 Schemagerichte cognitieve gedragstherapie in groepsverband De schemagerichte cognitieve gedragstherapie in groepsverband

Nadere informatie

Behandeling in de algemene kinder- en jeugdpsychiatrie. Kinderen en Jeugdigen. Informatie voor ouders/verzorgers

Behandeling in de algemene kinder- en jeugdpsychiatrie. Kinderen en Jeugdigen. Informatie voor ouders/verzorgers Behandeling in de algemene kinder- en jeugdpsychiatrie Kinderen en Jeugdigen Informatie voor ouders/verzorgers Behandeling in de algemene kinder- en jeugdpsychiatrie Inleiding In deze brochure geven wij

Nadere informatie

Zorgpad Intake. Aanmelding. Eerste gesprek door behandelaar. Bespreking in team. Psychodiagnostische screening (tweede intake)

Zorgpad Intake. Aanmelding. Eerste gesprek door behandelaar. Bespreking in team. Psychodiagnostische screening (tweede intake) Zorgpad Intake Aanmelding Verwijzing via huisarts, school of jeugdinstelling Aanmelding Bespreking Team Er vindt wekelijks multidisciplinair overleg plaats, waarbij nieuwe aanmeldingen en lopende trajecten

Nadere informatie

Rapport Intake Loopbaantraject

Rapport Intake Loopbaantraject Rapport Intake Loopbaantraject Naam Adviseur Jan Voorbeeld Adviseur van Organisatie Datum 20/02/2015 Inleiding In het kader van een loopbaantraject hebt u een tweetal vragenlijsten ingevuld die u inzicht

Nadere informatie

De Inner Child meditatie

De Inner Child meditatie De Inner Child meditatie copyright Indra T. Preiss volgens Indra Torsten Preiss copyright Indra T. Preiss Het innerlijke kind Veel mensen zitten met onvervulde verlangens die hun oorsprong hebben in hun

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten 2 Deze folder geeft u informatie over het deeltijdprogramma (gedeeltelijk) onbegrepen lichamelijke klachten op de zorgeenheid Psychiatrie van het CWZ.

Nadere informatie

volwassenen en ouderen

volwassenen en ouderen volwassenen en ouderen Inhoudsopgave 1. Aanmelding... 1 2. Eerste gesprek... 1 3. De verdere behandeling... 2 4. Privacy en kwaliteit... 2 5. Kosten... 3 6. Eigen risico... 3 7. Tot slot... 4 AmaCura is

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PATIËNTENINFORMATIE ALGEMEEN Wat is een persoonlijkheidsstoornis? Ieder mens heeft een persoonlijkheid. Een persoonlijkheid is de optelsom van hoe u als persoon bent, hoe u zich

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling. Barneveld. volwassenen deeltijd

Deeltijdbehandeling. Barneveld. volwassenen deeltijd Deeltijdbehandeling Barneveld volwassenen deeltijd Inhoudsopgave Wat is deeltijdbehandeling? 2 Voor wie is de behandeling bedoeld? 2 De behandeling 3 Doel 3 Behandelplan 3 Inhoud 3 Programma 4 Individuele

Nadere informatie

WERKWIJZE VOOR HET VERANDEREN VAN (KERN)OPVATTINGEN MET EMDR ( RECHTSOM )

WERKWIJZE VOOR HET VERANDEREN VAN (KERN)OPVATTINGEN MET EMDR ( RECHTSOM ) WERKWIJZE VOOR HET VERANDEREN VAN (KERN)OPVATTINGEN MET EMDR ( RECHTSOM ) (zie ook het voorbereidingsformulier voor patiënten) 1. Casusconceptualisatie De invloed van negatieve (kern)opvattingen staat

Nadere informatie

Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland

Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland Beste pleegouder, U heeft aangegeven graag op de hoogte gehouden te

Nadere informatie

Als je zelf klachten hebt over werk of een werksituatie, dan kun je een beroep doen op de Werknemersklachtenregeling.

Als je zelf klachten hebt over werk of een werksituatie, dan kun je een beroep doen op de Werknemersklachtenregeling. Een klacht, wat nu? Voorwoord Alle medewerkers in ons ziekenhuis zetten zich steeds zo goed mogelijk in voor een goede zorg- en dienstverlening. Desondanks kan het voorkomen dat patiënten of bezoekers

Nadere informatie

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden.

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden. Actief luisteren Om effectief te kunnen communiceren en de boodschap van een ander goed te begrijpen, is het belangrijk om de essentie te achterhalen. Je bent geneigd te denken dat je een ander wel begrijpt,

Nadere informatie

De Stemmenpolikliniek

De Stemmenpolikliniek Universitair Centrum Psychiatrie (UCP) De Stemmenpolikliniek Inhoud Inleiding 1 Stemmen horen 1 De behandeling 2 Kennismaking 3 De inhoud van de behandeling 3 Behandelaars 4 Vragen 4 Belangrijke adressen

Nadere informatie

Helen Dowling Instituut psychologische zorg bij kanker. Landelijke Contactdag Nier- en blaaskanker Amersfoort 5 april 2014

Helen Dowling Instituut psychologische zorg bij kanker. Landelijke Contactdag Nier- en blaaskanker Amersfoort 5 april 2014 Helen Dowling Instituut psychologische zorg bij kanker Landelijke Contactdag Nier- en blaaskanker Amersfoort 5 april 2014 Inhoud Rondleiding Over het HDI (missie, visie en aanbod) Kanker: feiten en cijfers

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen bij Ouderen LOAG 20 maart 2013

Persoonlijkheidsstoornissen bij Ouderen LOAG 20 maart 2013 Persoonlijkheidsstoornissen bij Ouderen LOAG 20 maart 2013 Het komt overal voor Agenda at is de persoonlijkheid anneer spreken we over een stoornis at betekent dit voor ons als arts? Persoonlijkheidstrekken

Nadere informatie

Zorgprogramma Persoonlijkheidspathologie & Traumagerelateerde Stoornissen

Zorgprogramma Persoonlijkheidspathologie & Traumagerelateerde Stoornissen Zorgprogramma Persoonlijkheidspathologie & Traumagerelateerde Stoornissen Programmalijn Werkgroep PPTgS (oktober 2002) A. Baaijens A. Bode A. Gerits M. den Haan T. Horemans R.J.van Montfoort G. Peeters

Nadere informatie

Ambulante behandeling

Ambulante behandeling Ambulante behandeling Ouderen Ambulante behandeling Mondriaan Ouderen geeft behandeling aan mensen met psychische en psychiatrische problemen vanaf de derde levensfase. Mondriaan Ouderen heeft verschillende

Nadere informatie

In behandeling bij het NPI

In behandeling bij het NPI In behandeling bij het NPI Optimale begeleiding In behandeling bij NPI U ontvangt deze folder omdat u in behandeling gaat bij het NPI. Hierin leest u hoe we te werk gaan bij het NPI en wat u van ons kunt

Nadere informatie

jongeren vanaf 12 jaar

jongeren vanaf 12 jaar Na de schok... de draad weer oppakken Informatie voor jongeren vanaf 12 jaar die betrokken zijn geweest bij een schokkende of ingrijpende gebeurtenis. Na de schok de draad weer oppakken Informatie voor

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Stemmingsstoornissen Van DSM-IV-TR naar DSM-5 Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Inhoud Veranderingen in de DSM-5 Nieuwe classificaties

Nadere informatie

Workshop overtuigingen

Workshop overtuigingen Workshop overtuigingen Inleiding Overtuigingen zijn vaak automatische gedachten, die de keuze- en handelingsvrijheid van mensen onnodig beperken. Het zijn vaak algemene, sterk emotioneel geladen ideeën

Nadere informatie

Introductie van het programma; naar een nieuw perspectief na kanker. Sessie 1 Omgaan met kanker; een ander perspectief op leven

Introductie van het programma; naar een nieuw perspectief na kanker. Sessie 1 Omgaan met kanker; een ander perspectief op leven 1 Voorwoord Introductie van het programma; naar een nieuw perspectief na kanker Sessie 1 Omgaan met kanker; een ander perspectief op leven Sessie 2 Het lichaam als ankerpunt; rusten in jezelf Sessie 3

Nadere informatie

Oordeel 2015-80 OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie voor de Regio ( ) betreffende de melding van levensbeëindiging op verzoek

Oordeel 2015-80 OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie voor de Regio ( ) betreffende de melding van levensbeëindiging op verzoek Oordeel: Gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen Samenvatting: Patiënte, een vrouw van 60-70 jaar, leed aan een onbehandelbaar ovariumcarcinoom. Enkele maanden voor het overlijden kreeg zij te

Nadere informatie

Basiscursus cognitieve gedragstherapie

Basiscursus cognitieve gedragstherapie mensenkennis Ik kan mijn werk meer structuur, overzicht en effectiviteit geven met de inhoud die tijdens de opleiding is aangereikt. Basiscursus cognitieve gedragstherapie Basiscursus cognitieve gedragstherapie

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling. Mondriaan. Informatie voor cliënten. Ouderen. voor geestelijke gezondheid

Deeltijdbehandeling. Mondriaan. Informatie voor cliënten. Ouderen. voor geestelijke gezondheid Deeltijdbehandeling Informatie voor cliënten Ouderen Mondriaan voor geestelijke gezondheid Ouderen Deeltijdbehandeling De Divisie Ouderen is een onderdeel van Mondriaan. We verlenen hulp aan mensen van

Nadere informatie

De oplossingsgerichte flowchart

De oplossingsgerichte flowchart De oplossingsgerichte flowchart Inleiding De oplossingsgerichte flowchart is een hulpmiddel om de werkrelatie te beschrijven tussen cliënt en hulpverlener. Het instrument kan bij elke client-hulpverlener

Nadere informatie

Behandeling van kinderen van 0 tot 12 jaar

Behandeling van kinderen van 0 tot 12 jaar Behandeling van kinderen van 0 tot 12 jaar Informatie voor ouders Pro Persona is een instelling voor geestelijke gezondheidszorg in Gelderland. Pro Persona Jeugd biedt hulp aan jeugdigen van 0 tot 18 jaar

Nadere informatie

Motiverende gespreksvoering

Motiverende gespreksvoering Motiverende gespreksvoering Hoe begeleid je mensen bij het realiseren van veranderingen in hun leven? Jaarcongres 2013 Merel van Uden Waar gaat MGV over? Cliënt / cliëntsysteem worstelt met door ziekte

Nadere informatie

Top Referent TraumaCentrum

Top Referent TraumaCentrum GGzE centrum psychotrauma Top Referent TraumaCentrum Informatie over behandeling van mensen met ernstige traumagerelateerde stoornissen Algemene informatie >> BIJ HET TOP REFERENT TRAUMACENTRUM WORDEN

Nadere informatie

H.49642.1214. Deeltijdbehandeling

H.49642.1214. Deeltijdbehandeling H.49642.1214 Deeltijdbehandeling Inleiding Deeltijdbehandeling houdt in dat u twee dagen per week een groepstherapie volgt. De deeltijdbehandeling is een onderdeel van de PAAZ (Psychiatrische Afdeling

Nadere informatie

Wier. Behandelcentrum voor mensen die moeilijk leren, met gedragsproblemen en/of psychiatrische problemen. Patiënten & familie

Wier. Behandelcentrum voor mensen die moeilijk leren, met gedragsproblemen en/of psychiatrische problemen. Patiënten & familie Wier Behandelcentrum voor mensen die moeilijk leren, met gedragsproblemen en/of psychiatrische problemen Patiënten & familie 2 Voor wie is Wier? Wier is er voor mensen vanaf achttien jaar (en soms jonger)

Nadere informatie

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Auteur: Jos van Erp j.v.erp@hartstichting.nl Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Maakbaarheid en kwetsbaarheid Dood gaan we allemaal. Deze realiteit komt soms sterk naar

Nadere informatie

Voorbeeld Examen Inleiding in de Klinische Psychologie

Voorbeeld Examen Inleiding in de Klinische Psychologie Voorbeeld Examen Inleiding in de Klinische Psychologie Woord vooraf: -Het examen is vrij uitgebreid en pittig. Dit is bewust gedaan zodat u vragen heef rond verschillende onderwerpen en aspecten van de

Nadere informatie

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012 Wat is een psychische stoornis? Een psychische stoornis is een patroon van denken, voelen en gedrag dat binnen de geldende cultuur ongebruikelijk is. Het patroon veroorzaakt last bij de persoon zelf en/of

Nadere informatie

Doorbreek je belemmerende overtuigingen!

Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Herken je het dat je soms dingen toch op dezelfde manier blijft doen, terwijl je het eigenlijk anders wilde? Dat het je niet lukt om de verandering te maken? Als

Nadere informatie

in gesprek over: Psychotherapie

in gesprek over: Psychotherapie in gesprek over: Psychotherapie Colofon Auteur: E. Willemsen Redactie: W. Smith-van Rietschoten (eindredacteur) R. Hoekstra E.A.M. Knoppert-van der Klein E. van Meekeren M. van Verschuer Publicatie: Nederlandse

Nadere informatie

Oplossingsgerichte benadering MBO platformdag, 9 april 2015

Oplossingsgerichte benadering MBO platformdag, 9 april 2015 Oplossingsgerichte benadering MBO platformdag, 9 april 2015 Joost Iserief & Ingrid Kroezen Waarom oplossingsgerichte gespreksvoering? Praten over problemen leidt vaak niet tot oplossingen, praten over

Nadere informatie

Complexe rouw. Prof. dr. Jos de Keijser. 8 oktober Zorg Diensten Groep. Symposium Kennis & kunde delen in de postmortale zorg

Complexe rouw. Prof. dr. Jos de Keijser. 8 oktober Zorg Diensten Groep. Symposium Kennis & kunde delen in de postmortale zorg faculteit gedrags- en maatschappijwetenschappen Datum 23-10-2014 Complexe rouw Prof. dr. Jos de Keijser 8 oktober Zorg Diensten Groep Symposium Kennis & kunde delen in de postmortale zorg Normale rouw

Nadere informatie

Psychologie Inovum. Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers

Psychologie Inovum. Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers Psychologie Inovum Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers Waarom psychologie Deze folder is om bewoners, hun naasten en medewerkers goed te informeren over de mogelijkheden

Nadere informatie

Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch

Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch werker Volwassenen en ouderen mensenkennis Van onze klinisch psycholoog heb ik een groep cliënten overgenomen, bij wie ik de instrumenten uit de opleiding

Nadere informatie

Deeltijd angst- en stemmingsstoornissen Nieuwegein

Deeltijd angst- en stemmingsstoornissen Nieuwegein Deeltijd angst- en stemmingsstoornissen Nieuwegein Informatie voor patiënten en verwijzers Brinkveld 2 Brinkveld Deeltijd angst- en stemmingsstoornissen is gehuisvest in Nieuwegein en biedt: behandeling

Nadere informatie

persoonlijkheidsstoornissen

persoonlijkheidsstoornissen GGzE centrum persoonlijkheidsstoornissen GGzE centrum persoonlijkheidsstoornissen Algemene informatie >> De basis van een behandeling is dat de cliënt en de behandelaar het eens zijn over concrete veranderdoelen.

Nadere informatie

2 De waarde van de Rorschach binnen het indicatieonderzoek gedemonstreerd aan de hand van de neurotische façade 10 Hanke de Haan

2 De waarde van de Rorschach binnen het indicatieonderzoek gedemonstreerd aan de hand van de neurotische façade 10 Hanke de Haan Inhoud Inleiding VII Ingrid Groenendijk & Jolien Zevalkink 1 Drie basale stellingen van de psychoanalyse: hoe staat het er nu mee? 1 Frans de Jonghe 2 De waarde van de Rorschach binnen het indicatieonderzoek

Nadere informatie

Behandeling van jongeren tussen 16 en 23 jaar

Behandeling van jongeren tussen 16 en 23 jaar Behandeling van jongeren tussen 16 en 23 jaar Informatie voor jongeren en ouders Pro Persona is een instelling voor geestelijke gezondheidszorg in Gelderland. Pro Persona Jeugd biedt hulp aan jeugdigen

Nadere informatie

NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG

NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG INCIDENT Toelichting Deze brochure is een vertaling van de handleiding van Gottman (www.gottman.com) voor het verwerken van ruzies uit het verleden en betreurenswaardige

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen

Persoonlijkheidsstoornissen Persoonlijkheidsstoornissen cluster Zuid-Hollandse Eilanden informatie voor verwijzers Inleiding Het cluster Zuid-Hollandse Eilanden is actief in de regio Voorne-Putten, Goeree-Overflakkee en de Hoekse

Nadere informatie

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Helen Dowling Instituut: Begeleiding bij kanker voor (ex-) kankerpatienten en hun naasten: Onder andere: Individuele begeleiding Lotgenotengroepen

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Cognitieve gedragstherapie:

Nadere informatie