In deze Chemische Feitelijkheid wordt een overzicht gegeven van de High Performance -vezels en in het bijzonder van de sterke vezels.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "In deze Chemische Feitelijkheid wordt een overzicht gegeven van de High Performance -vezels en in het bijzonder van de sterke vezels."

Transcriptie

1 070 1 Supersterke vezels Inleiding Sterke vezels zijn een actueel onderwerp in Nederland. Akzo heeft circa 600 miljoen gulden geïnvesteerd in de produktie van Twaron aramidevezel en heeft voor dit produkt jarenlang in de hele wereld een octrooistrijd geleverd met DuPont de Nemours, die Kevlar aramidevezel produceert. Uiteindelijk is de strijd in der minne geschikt. Dyneema is DSM s supersterke polyetheenvezel. De naam, Dyneema, wordt gevormd uit de Griekse woorden dynamis (kracht) en nèma (draad). Deze vezel gebaseerd op ultrahoogmoleculair polyetheen, is sterker dan staal en wordt geproduceerd in Nederland en Japan. Recentelijk heeft DSM aangekondigd een nieuwe fabriek met een capaciteit van enkele honderden tonnen per jaar in Heerlen te bouwen om zo in te kunnen spelen op de veelbelovende marktverwachting voor supersterke vezels. Ook andere bedrijven zijn actief op het gebied van sterke polyetheenvezels, zoals Allied in de Verenigde Staten (onder licentie van DSM) en Toyobo in Japan (in een joint venture met DSM). In deze Chemische Feitelijkheid wordt een overzicht gegeven van de High Performance -vezels en in het bijzonder van de sterke vezels. Vezels algemeen Textielvezels Sinds mensenheugenis worden vezels gebruikt om ons te beschermen voor invloeden van buitenaf. De eerste factoren die de mens

2 070 2 Supersterke vezels graag wilde controleren waren koude en zonnestralen. Later kwam daar al snel bescherming tegen mechanische krachten bij toen onze kleding steeds multifunctioneler werd. Voorbeelden van natuurlijke textielvezels zijn: wol, katoen, linnen, vlas en zijde. Technische vezels Toen de mens begon te construeren, zag hij in vezels al snel een uitstekend hulpmiddel. Eerst gebruikte men sisal en hennep voor touwen, later ontwikkelde zich een grote behoefte aan technische vezels, waarvan heden ten dage staalvezels, glasvezels en asbestvezels de belangrijkste zijn. Synthetische vezels De echte doorbraak van het gebruik van vezels is pas gekomen toen synthetische vezels konden worden gemaakt. Hiermee werd het mogelijk om door grondstof- en procesmodificatie vezels met specifieke eigenschappen te maken. Deze synthetische vezels, ook wel manmade fibers genoemd, worden als textielvezel, maar ook als technische vezel gebruikt. Sommige van deze kunstmatig gemaakte vezels worden geproduceerd uit natuurlijke grondstoffen (zoals Rayon uit hout) en worden daarom aangeduid als semi-synthetisch. De huidige produktie aan (semi-)synthetische vezels is bijna 50% van de totale wereldproduktie aan vezels (zie tabel 1) en dit aandeel is nog steeds groeiende. Het zwaartepunt van de produktie heeft zich in de jaren zeventig verschoven van de VS en Europa naar de zogenaamde NIC s (Newly Industrialized Countries) met China, Taiwan, Korea en Japan als grootste producenten.

3 070 3 Tabel 1. Wereldproduktie van vezels in miljoen ton/jaar natuurlijke vezels katoen 18,1 wol 1,8 zijde 0,6 semi-synthetische vezels rayon 2,5 acetaat 0,2 synthetische vezels polyester 7,5 polyamide 3,6 polyacrylonitril 2,5 polypropeen 2,0 totaal 38,8 wereldproduktie High Performance (HP) vezels Research en ontwikkeling in Europa, de Verenigde Staten en ook Japan maken de lijst van bestaande synthetische vezels steeds langer. Met name de vezels met zeer specifieke eigenschappen (zogenaamde High Performance vezels) worden nog voor een groot deel in deze landen gemaakt omdat de schaal van de produktie kleiner is, het vereiste kennisniveau hoger is en de toegevoegde waarde van het eindprodukt de hogere lonen nog toelaat. De zogenaamde organische HP-vezels zijn in twee hoofdgroepen te verdelen, op basis van de chemische bouwstenen waaruit zij bestaan: 1. Flexibele polymeren, welke fysisch worden georiënteerd om hoge sterkte te verkrijgen; 2. Starre polymeren, welke intrinsiek stijf zijn gesynthetiseerd, en welke een hoge sterkte en/of hoge temperatuurbestendigheid hebben.

4 070 4 Supersterke vezels De bouwstenen van de groep flexibele macromoleculen zijn de vinylmonomeren H H (C = C) H X De bouwstenen van starre macromoleculen zijn meestal een stuk complexer en bevatten veelal een para-gesubstitueerde fenylgroep, of in symbolen Voorbeelden van de HP-vezels zijn gegeven in tabel 2. Tabel 2. High Performance-vezels grondstof afkorting merknamen gebaseerd op flexibele polymeren polyetheen PE Dyneema/Spectra polyvinylalcohol PVA Kuralon polyacrylonitril PAN Dolan 10 gebaseerd op starre polymeren poly(p)tereftalamide PPTA, PPT Kevlar/Twaron poly(m)fenyleen-isoftalamide Nomex polyfenyleenbenzobisthiazol PBT polybenzimidazol PBI polyfenyleensulfide PPS polyetheretherketon PEEK Zyex aromatische polyester Xydar/Econol polyimide Kermel/P84 polyetherimide PEI koolstof C Verder bestaat nog de koolstofvezel. Dit is een speciale vezel die veelal wordt gemaakt uit een flexibele polymeer, polyacrylonitril (PAN), dat door oxidatie/grafitisatie verandert in een star driedi-

5 070 5 mensionaal koolstofnetwerk. Deze vezel wordt gebruikt in composieten. De produktie van HP-vezels wordt op dit moment geschat op circa ton/jaar en is dus slechts een fractie van het totale wereldproduktievolume aan vezels (38,8 miljoen ton/ jaar). In het volgende zal nader worden ingegaan op de supersterke vezels van de eerste groep, de flexibele polymeren. Supersterke vezels uit flexibele polymeren Al in 1932 formuleerde Carothers, de uitvinder van de nylonvezel bij DuPont, een aantal voorwaarden waaraan de microscopische structuur van vezels moet voldoen om goede mechanische eigenschappen te verkrijgen: lineaire, lange en regelmatige (kristalliseerbare) polymeren die in gestrekte toestand zijn geordend met de molecuulketens parallel aan de vezelrichting. Lineaire polymeren Lineaire polymeren (polyetheen, polypropeen, polyacrylonitril, polyvinylalcohol enz.) zijn flexibel. Door de vrije draaibaarheid om de bindingen in de hoofdketen van het polymeer is de meest waarschijnlijke configuratie niet die van een rechte breinaald, maar van een wanordelijke kluwen wol. Om sterke vezels te krijgen, moet die kluwenstructuur dus worden veranderd in een uniaxiaal georiënteerde structuur. Lange lineaire polymeren Lang is een relatief begrip. Ultra-hoogmoleculair polyetheen (UHMW-PE) met een molecuulgewicht hoger dan 1000 kg/mol heeft ketens met een lengte van slechts 10 micrometer. De meeste andere gangbare synthetische polymeren hebben echter een molecuulgewicht van slechts 30 tot 200 kg/mol. Dat betekent dat de treksterkte niet wordt bepaald door de sterkte van de covalente binding in de hoofdketen, maar door de optelsom van interacties tussen de polymeerketens (hoe langer de keten, hoe meer interacties). De aard

6 070 6 Supersterke vezels van de interacties is ook van belang. Behalve de treksterkte van een vezel is met name de stijfheid of modulus (helling van de krachtrekkromme) van belang. De mate waarin bindingshoeken in een polymeer kunnen deformeren, is daarvoor mede bepalend. De stijfheid (modulus) geeft aan de mate waarop een materiaal reageert op de poging om het te verlengen. * breuk kracht in Newton stijfheid rek % Flexibele polymeren Het klinkt niet erg logisch om flexibele polymeren te gebruiken als basis voor een supersterke vezel met hoge stijfheid. Als men er echter in slaagt een flexibel polymeer in de vezelrichting te oriënteren, zoals in het spinproces van figuur 1 aangegeven, verkrijgt men sterke vezels, die zelfs sterker kunnen zijn dan vezels uit starre polymeren. Flexibel Star oven Figuur 1. Schematische voorstelling van het spinproces van flexibele, resp. starre moleculen. Al in de jaren vijftig werd ontdekt dat regelmatig opgebouwde flexibele polymeren, zoals polyetheen, polypropeen, polyamiden en polyester, bij afkoelen van de smelt of van de oplossing kunnen kris-

7 070 7 talliseren en dat dan gevouwen ketenkristallen ontstaan. Uit sterk verdunde oplossingen (concentratie minder dan 0,1%), waarin de polymeren vrijwel los van elkaar liggen, kunnen éénkristallen groeien (zie figuur 2), terwijl in geconcentreerde oplossingen en in het bijzonder in het geval van polymeren met een hoog molecuulgewicht, de macromoleculen met elkaar verstrengeld zijn. Worden flexibele polymeren uit oplossing of uit de smelt versponnen, dan bestaan de vezels uit min of meer gevouwen ketenkristallen. Verspinnen houdt hier in dat een oplossing of smelt door gaatjes wordt geperst, waarbij de vezelvorm ontstaat Figuur 2. Schematische voorstellingen gevouwen éénkristal. In het geval van verspinnen uit oplossing wordt het oplosmiddel door verdamping of extractie uit de vezel verwijderd; bij smeltspinnen worden de draden afgekoeld. In beide gevallen hebben we te maken met een fase-overgang van vloeibaar naar vast. Verstrekken (uittrekken) van de zo verkregen vezel in de vaste fase leidt door transformatie van gevouwen ketenkristallen tot gestrekte ketens. Deze transformatie is veelal weinig succesvol, onder andere omdat de macromoleculen nog gedeeltelijk met elkaar verstrengeld elkaar niet kunnen doorsnijden en elke verstrengeling (warpunt) de overgang van een gevouwen conformatie naar een gestrekte conformatie parallel aan de vezelrichting belemmerd. Supersterke polyetheen Bij DSM is een proces ontwikkeld waarmee het kristallisatieproces tijdens het verspinnen wordt gestuurd in de richting van een optimale structuur in de uiteindelijke -vezels. Het verspinnen van ultrahoogmoleculair polyetheen (UHMW-PE), met molecuulgewichten groter dan 1000 kg/mol, heeft vooral succes geboekt met het oriënteren van lange flexibele macromoleculen parallel aan de ve-

8 070 8 Supersterke vezels zelrichting. In dit proces worden semi-verdunde oplossingen versponnen waarbij de polymeerconcentratie in oplossing bepalend is voor de restverstrengeling in de vezel. Afhankelijk van de concentratie en de kristallisatie laten de gevouwen-ketenkristallen (figuur 2) zich (bij verhoogde temperatuur) vrij gemakkelijk als harmonica s ontvouwen, waardoor een uiterst regelmatige eindstructuur van parallelle ketens ontstaat. Op dit moment zijn er wereldwijd drie firma s actief op het gebied van de sterke polyetheenvezels: Dyneema (DSM en Toyobo), Allied Signal (onder DSM-licentie) en Mitsui Petrochemicals (Japan). De korte termijn eigenschappen van de vezels, met de respectievelijke merknamen Dyneema, Spectra en Tekmilon ontlopen elkaar niet veel, maar door de keuze van het oplosmiddel zijn er flinke verschillen in lange-termijn-eigenschappen en eveneens in de filamentdiameter (zie tabel 3). Tabel 3. Eigenschappen HP Polyetheenvezels type moleculair gewicht (g/mol) (ton/j) sterkte (50% per minuut) (g/den) stijfheid (g/den) kruip producent capaciteit oplosmiddel filamentdikte in denier (den) Dyneema Dyneema 2, SK vluchtig laag test grade 2, Allied Spectra 2, paraffine- medium >150 olie Spectra 2, Mitsui Tekmilion 1, paraffine hoog 10 was Bijna alle grote vezelproducenten in de wereld zoeken intensief naar mogelijkheden om een bezwaar van de supersterke polyetheenvezel het smeltpunt van circa 150 C op te heffen. Resultaten met po-

9 070 9 lyvinylalcohol en polyacrylonitril lijken hoopgevend, maar de projecten verkeren voorlopig nog in het onderzoekstadium Breeklengte (km) DYNEEMA SK De theoretische lengte waarbij een kabel breekt onder het eigen gewicht Koolstof Aramide Polyester/nylon Glas Staal Toepassingen De sterke vezels zullen vooral toepassing vinden op die gebieden waarop het eigenschappenpakket van de polyetheenvezel gunstig afsteekt ten opzichte van die van bestaande materialen. Tot nu toe is Dyneema de vezel met de hoogste specifieke sterkte in vergelijking tot andere vezels: tien maal zo sterk als staal en bijna de helft sterker dan aramidevezels. Sterke vezels worden toegepast voor zeer uiteenlopende doeleinden: Touwen: De enorme treksterkte wordt benut in touwen, vislijnen en netten, waarbij bovendien de slijtvastheid bijzonder goed blijkt te zijn waardoor de duurzaamheid toeneemt. Beschermende kleding: De combinatie van treksterkte en rek bij

10 Supersterke vezels breuk is van belang voor energieabsorptie. Beschermende kleding, maar ook in combinatie met harsen in de vorm van helmen liggen daardoor voor de hand. Lichte weefsels: in parachutes, ballonnen en andere uiterst lichte weefsels blijken sterke vezels goed te voldoen. Vooral de goede UVresistentie garandeert duurzame toepassingen. Chemische resistentie: De sterke vezels bezitten een grote chemische inertie: zowel in sterk zure- als sterk basische milieu s wordt het materiaal niet aangetast. Sportattributen: Vanwege de unieke trillingsdemping worden sterke vezels toegepast in diverse sportartikelen zoals: tennisrackets, ski s, hockeysticks en vishengels. Gevolgen voor milieu en gezondheid Sterkere, stijvere, maar vooral lichtere vezels bieden de mogelijkheid om in alle vormen van transport (auto s, vliegtuigen, aerospace) energie te besparen. Dit is de grootste drijvende kracht achter de geweldige industriële researchinspanningen op het gebied van de HP-vezels. De sterke vezels kunnen ook worden toegepast om een grotere bescherming en een verhoogde veiligheid voor de mens te bewerkstelligen. Zowel militaire toepassingen (kogelvrije vesten, helmen) als niet-militaire applicaties (verhoogde schadetolerantie van composieten, schermkleding, houtzagersbroeken en dergelijke) hebben inmiddels het commerciële stadium bereikt. Over de milieuaspecten van polyetheen, die volledig van toepassing zijn op supersterke polyetheenvezels zoals Dyneema, is op te merken dat bij de verbranding alleen koolstofdioxide en water vrijkomt. De biologische afbreekbaarheid is echter nihil. Van deze laatste, in het milieu minder populaire eigenschap, wordt gebruik gemaakt bij medische ingrepen in het menselijk lichaam (hechtgaren, kniekruisbanden). Ook wordt polyetheen al tientallen jaren gebruikt om kunstheupen te maken.

11 Literatuur DSM kijkt al verder dan nieuwe Dyneema projekt. Texpress, nr. 51/52, 24 dec. 1988, p.4. Ward, I.M. Developments in Oriented Polymers-2. Elsevier Applied Science Publishers, March 1987, ISBN Berendsen N. en Lemstra P. J. Kunststoffen 1986 Terugblik en toekomst Uitgave TNO, HM Bruggeman, ISBN Kirschbaum R. en Dingenen J. L. J. van. Advances in gel-spinning technology and Dyneema fiber applications. ISBN Biochemical approval UHMW-PE. Duitse DIN normen /836. november 1989 R. Kirschbaum DSM Research

Supersterke vezels. door J. L. J. van Dingenen DSM High Performance Fibers Eisterweg 3 6422 PN Heerlen

Supersterke vezels. door J. L. J. van Dingenen DSM High Performance Fibers Eisterweg 3 6422 PN Heerlen 137 1 Supersterke vezels door J. L. J. van Dingenen DSM High Performance Fibers Eisterweg 3 6422 PN Heerlen Dit artikel is een herziening van Chemische Feitelijkheid nr. 070 (november 1989); de oorspronkelijke

Nadere informatie

Kunststof en composiet

Kunststof en composiet Kunststof en composiet Kunststof en composiet 4e college kunststof Utrecht HKU Materialen Vandaag: Overige kunststoffen Composieten Kunststofherkenning en herhaling Materialen PE, polyetheen - LDPE en

Nadere informatie

Kunststof en composiet Kunststof en composiet

Kunststof en composiet Kunststof en composiet Kunststof en composiet Kunststof en composiet 4e college kunststof Utrecht HKU Vandaag: PE, polyetheen Overige kunststoffen Composieten Kunststofherkenning en herhaling - LDPE en HDPE: verschillend soortelijk

Nadere informatie

Polymeren zijn grote moleculen die zijn opgebouwd uit een beperkt aantal soorten bouwblokken waarvan er een groot aantal in een molecuul zijn verwerkt. Meestal bestaat een polymeermolecuul uit een lange

Nadere informatie

Touw Kapa Silver Star / Touw Kapa Oceanic Blauw

Touw Kapa Silver Star / Touw Kapa Oceanic Blauw Touw Kapa Silver Star / Touw Kapa Oceanic Blauw Omschrijving Zeer gemakkelijk in gebruik door soepelheid en niet kinken, kraakt niet! Rekt bij opvang van schokbelasting, hoge breekkracht! Absorbeert geen

Nadere informatie

Oefentoets polymeren havo en vwo

Oefentoets polymeren havo en vwo Oefentoets polymeren havo en vwo Opgave 1 Kunststofrecycling Sinds een aantal jaar wordt in Nederland kunststof op verschillende manieren apart ingezameld. In het scheikundige tijdschrift chemische feitelijkheden

Nadere informatie

PRODUCTEN Thermohardende laminaten - oftewel duro plasten - worden gemaakt door diverse lagen voorgeïmpregneerd materiaal onder hoge druk en temperatuur samen te persen. Het voormateriaal (prepreg) kan

Nadere informatie

Solico Solutions in composites Solutions in composites

Solico Solutions in composites Solutions in composites Everdenberg 97, 4902 TT Oosterhout, Nederland tel.: + 31/162-462.280 solico@solico.nl Inhoud Introductie Solico Wat zijn composieten? Mechanische eigenschappen Voor- en nadelen composieten Introductie

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Appendix A hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 (hoofdstuk 5)

Hoofdstuk 2 Appendix A hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 (hoofdstuk 5) Telecommunicatie beheerst steeds sterker de hedendaagse samenleving en kan niet meer worden weggedacht. De hoeveelheid informatie die de wereld rondgestuurd wordt, groeit elke dag. Het intensief gebruik

Nadere informatie

Kogelwerende vesten 196-1. door ir. Marga van Zundert, wetenschapsjournalist

Kogelwerende vesten 196-1. door ir. Marga van Zundert, wetenschapsjournalist 196-1 Kogelwerende vesten door ir. Marga van Zundert, wetenschapsjournalist Deze Chemische Feitelijkheid is geschreven in samenwerking met dr. Anton H.M. Schotman, Teijin Twaron, Applied Analysis & Polymer

Nadere informatie

Plasticiteit. B. Verlinden Inleiding tot de materiaalkunde. Structuur van de lessen 1-4

Plasticiteit. B. Verlinden Inleiding tot de materiaalkunde. Structuur van de lessen 1-4 Plasticiteit Hoofdstuk 6 B. Verlinden Inleiding tot de materiaalkunde Structuur van de lessen 1-4 Algemene introductie in de wereld van de materialen Les 1 materialen ontwerp materialen en milieu Elastische

Nadere informatie

Camiel Eurlings (Air France-KLM, links) en Atzo NicolaÏ (DSM Nederland, rechts) met de nieuwe lichtgewicht netten.

Camiel Eurlings (Air France-KLM, links) en Atzo NicolaÏ (DSM Nederland, rechts) met de nieuwe lichtgewicht netten. Persbericht REVOLUTIONAIRE LICHTGEWICHT VRACHTNETTEN MET DYNEEMA ZULLEN DE UITSTOOT VAN BROEIKASGASSEN VAN AIR FRANCE-KLM DRASTISCH VERLAGEN Ontwikkeling is het resultaat van samenwerking van Air France-KLM-Martinair

Nadere informatie

6 Samenvatting (Dutch Summary)

6 Samenvatting (Dutch Summary) 6 Samenvatting (Dutch Summary) Kunststoffen (plastics) zijn tegenwoordig uit het dagelijks leven niet meer weg te denken. Veel van de dingen om ons heen, zoals de vele verpakkingsmaterialen (boterhamzakjes,

Nadere informatie

Samenvatting Dit proefschrift gaat over Monte Carlo simulatie van polymeersystemen. Polymeren zijn grote moleculen die opgebouwd zijn uit kleinere chemische eenheden die monomeren genoemd worden. Bekende

Nadere informatie

Leergebied: Zuid Nederland. Constructies. De mens draagt al meer dan 5000 jaar iets om zijn lichaam. Zo blijft het lichaam warm!

Leergebied: Zuid Nederland. Constructies. De mens draagt al meer dan 5000 jaar iets om zijn lichaam. Zo blijft het lichaam warm! Techniekkit: Domein: Competentie: Leergebied: Zuid Nederland Constructies Reflectie Geschiedenis De mens draagt al meer dan 5000 jaar iets om zijn lichaam. Zo blijft het lichaam warm! 1. Maar droegen de

Nadere informatie

MATRIX VAN UK-HALSEY, EEN FACTOR X SNELLER

MATRIX VAN UK-HALSEY, EEN FACTOR X SNELLER MATRIX VAN UK-HALSEY, EEN FACTOR X SNELLER Matrix van UK-Halsey, de nieuwe standaard in high performance zeilen UK-Halsey Belgium H.Baelskaai 44 8400 Oostende Belgium Tel : 0032 59321176 benelux@ukhalsey.com

Nadere informatie

Afwerking & Uitzicht: Het oppervlak is knoestvrij, egaal van kleur en vertoont een generfde, licht glanzende structuur.

Afwerking & Uitzicht: Het oppervlak is knoestvrij, egaal van kleur en vertoont een generfde, licht glanzende structuur. Product data blad Grondstof: Het materiaal bestaat voor 100% uit gerecycleerde kunststofoverschotten van hoge kwaliteit. In hoofdzaak afkomstig uit de voedings- en verpakkingsindustrie Samenstelling: De

Nadere informatie

Kunststoffen in de jaren negentig

Kunststoffen in de jaren negentig ikroniek nummer 5/6-990 Van standaard kunststoffen tot zeer hoogwaardige technische polymeren J.H. Geesink, DSM Research, Geleen De kunststoffen die momenteel op de markt zijn kunnen worden onderverdeeld

Nadere informatie

CombiTherm centrifugaal pomp bestand tegen hoge temperaturen Werkingsprincipe Eigenschappen

CombiTherm centrifugaal pomp bestand tegen hoge temperaturen Werkingsprincipe Eigenschappen CombiTherm centrifugaal pomp bestand tegen hoge temperaturen Johnson Pump heeft haar bestaande Combi reeks centrifugaal pompen uitgebreid met een uitvoering die bestand is tegen vloeistoffen met een hoge

Nadere informatie

11 Aanvulling hoofdstuk 11 Bitumen en bitumineuze producten

11 Aanvulling hoofdstuk 11 Bitumen en bitumineuze producten 11 Aanvulling hoofdstuk 11 Bitumen en bitumineuze producten 11.1 Bitumen 11.2 Asfalt en ZOAB 11.1 Bitumen Bij paragraaf 11.1 in het boek. Figuur A11.1 geeft de benamingen van bindmiddelen en mengsels.

Nadere informatie

Referentiecase. Teijin Aramid QHSE in SharePoint

Referentiecase. Teijin Aramid QHSE in SharePoint Referentiecase Teijin Aramid QHSE in SharePoint Met de QHSE database in SharePoint beschikken wij over één digitale omgeving waarin wij incidenten en meldingen kunnen verwerken. Het terugvinden van incidenten

Nadere informatie

Vezels. Copyright 2007 Carel Lurvink B.V.

Vezels. Copyright 2007 Carel Lurvink B.V. Vezels Katoen...2 Polyester...4 Polyester/katoen...4 Nylon/Polyamide...4 Fleece...5 Polyurethaan/Elastomeer...5 Nomex...5 Kevlar...5 Acryl...6 Viscose...6 Verschillende eigenschappen katoen, katoen/polyester

Nadere informatie

Kracht door samenwerking. VDL Fibertech Industries

Kracht door samenwerking. VDL Fibertech Industries Kracht door samenwerking VDL Fibertech Industries VDL Fibertech Industries Composieten als carbon fiber en glas fiber worden onder andere gebruikt in formule 1 auto s en de nieuwste vliegtuigen, tennisrackets

Nadere informatie

Samenvatting Vrij vertaald luidt de titel van dit proefschrift: "Ladingstransport in dunne- lm transistoren gebaseerd op geordende organische halfgeleiders". Alvorens in te gaan op de specieke resultaten

Nadere informatie

Dorset Droogsysteem. biomassa en pluimveemest

Dorset Droogsysteem. biomassa en pluimveemest Dorset Droogsysteem voor biomassa en pluimveemest n Drogen van Biomassa Biogasdigistaat Houtsnippers Zuiveringsslib Pluimveemest Veevoeders n Compact en flexibel n Korrelfabriek n Hygiënisatie n Wegen

Nadere informatie

Restlevensduur van PVC-U en PE leidingen. Workshop CAPWAT 24 maart 2011

Restlevensduur van PVC-U en PE leidingen. Workshop CAPWAT 24 maart 2011 28-03-2011 Restlevensduur van PVC-U en PE leidingen Workshop CAPWAT 24 maart 2011 Restlevensduur van PVC-U en PE leidingen 2 Indeling Wavin leidingsysteem oplossingen Onderzoeksrapporten Restlevensduur

Nadere informatie

Veel gebruikte technische kunststoffen met specificaties, voor en nadelen

Veel gebruikte technische kunststoffen met specificaties, voor en nadelen Veel gebruikte technische kunststoffen met specificaties, voor en nadelen PVC U PVC U heeft een grote sterkte, stijfheid en hardheid. Het kan goed gelijmd en gelakt worden. PVC U brandt zeer moeilijk,

Nadere informatie

HUIS VAN EEN FOTOCAMERA

HUIS VAN EEN FOTOCAMERA EEUWIGE RECYCLING BESTAAT NIET HUIS VAN EEN FOTOCAMERA Recycleer papier, glas en groenafval. En het gaat de goede kant op. Recyclatie is populair. Alles waar gerecycleerd op staat, is goed. Heb je toch

Nadere informatie

Bijl Composiet planken. Voor nieuwbouw en renovatie

Bijl Composiet planken. Voor nieuwbouw en renovatie Bijl Composiet planken Voor nieuwbouw en renovatie Bijl Composiet planken Voor Nieuwbouw en renovatie BIJL Profielen produceert sinds 1995 glasvezel versterkte polyester profielen. Naast vele klantspecifieke

Nadere informatie

Identificatie van bio-kunststof

Identificatie van bio-kunststof Identificatie van bio-kunststof materialen - nunclonschaaltje - pipetjes producten - bioplastiek (draagtas en playmaïs) - PE-draagtas - polystyreen verpakkingschips - stukje brood - lugol - water veiligheid

Nadere informatie

www.solutions-in-plastics.info

www.solutions-in-plastics.info K U N S T S T O F F E N 2.1. Elektrisch isolerende composieten E P R AT E X E P O X Y EPRATEX Epoxy is de combinatie van epoxyhars gevuld met hoogwaardige vezels. Eigenschappen: gering gewicht extreme

Nadere informatie

AUTOMOTIVE GEREEDSCHAPPEN BEVESTIGEN AEROSPACE VIBA NV. Duallock en lijmsystemen Alex Scheenstra

AUTOMOTIVE GEREEDSCHAPPEN BEVESTIGEN AEROSPACE VIBA NV. Duallock en lijmsystemen Alex Scheenstra BEVESTIGEN AUTOMOTIVE GEREEDSCHAPPEN AEROSPACE VIBA NV Duallock en lijmsystemen Alex Scheenstra VHB Tapedispenser van Vulkan Technik 3M Hersluitbaar bevestigingssysteem: Dual lock 3M Hersluitbaar bevestigingssysteem:

Nadere informatie

jaar Het geheim van een goed brugdek ligt een laag

jaar Het geheim van een goed brugdek ligt een laag 102 jaar Het geheim van een goed brugdek ligt een laag 010 Fiber de brug dieper Aanzicht Fiberline type HD: boven ine 10 JAAR, 2010 BRUGGEN VOORZIEN VAN EEN FIBERLINE BRUGDEK In 1999 onderzocht Haasnoot

Nadere informatie

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Scheikunde Hoofdstuk 2 Samenvatting Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Fossiele brandstof Koolwaterstof Onvolledige verbranding Broeikaseffect Brandstof ontstaan door het afsterven van levende organismen,

Nadere informatie

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD M + N PROJECTEN ONTWIKKELDE EEN NIEUWE GENERATIE ZONWERINGSDOEKEN, DIE DE HUIDIGE MATERIALEN

Nadere informatie

KOZ Products b.v. Producten die uw goede naam eer aandoen! Getest door KEMA Nederland en Underwriters Laboratories Inc. USA.

KOZ Products b.v. Producten die uw goede naam eer aandoen! Getest door KEMA Nederland en Underwriters Laboratories Inc. USA. KOZ Products b.v. Producten die uw goede naam eer aandoen! Getest door KEMA Nederland en Underwriters Laboratories Inc. USA. KOZ Products b.v. A. Plesmanweg 3 4462GC Goes Tel. 0031 (0)113 218762 Fax. 0031

Nadere informatie

Welk Filter Past Bij Welke Filtertechniek Met Welk Rendement

Welk Filter Past Bij Welke Filtertechniek Met Welk Rendement Welk Filter Past Bij Welke Filtertechniek Met Welk Rendement Datum: 6 oktober 2005 Gerrit Wijbenga Filtrair B.V. Naam Functie Filtrair Lid Introductie : Gerrit Wijbenga : Product Manager Filtrair B.V.

Nadere informatie

1. Inleiding polymeerchemie. 1.1 Inleiding

1. Inleiding polymeerchemie. 1.1 Inleiding Polymeerchemie 1 Inleiding p1 1. Inleiding polymeerchemie 1.1 Inleiding 1.1.1 Inleiding en verantwoording Polymeren, vaak aangeduid als plastics of kunststoffen, zijn zeer grote moleculen die ontstaan

Nadere informatie

Kunststof. 1e college Utrecht februari 2011 HKU

Kunststof. 1e college Utrecht februari 2011 HKU Kunststof 1e college Utrecht februari 2011 HKU Materialen Vandaag: Planning Tentamen/hertentamen Theorieles Kunststof Opdracht Planning : Materialen 31 jan: kunststof 7 feb: kunststof 14 feb: Hertentamen

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE. Inleiding 52. Rema Force rondstroppen Dyneema 54. Polyamide hijsbanden 55. Polyester hijsbanden 56

INHOUDSOPGAVE. Inleiding 52. Rema Force rondstroppen Dyneema 54. Polyamide hijsbanden 55. Polyester hijsbanden 56 6 INHOUDSOPGAVE Inleiding 2 2 Rema Force rondstroppen Dyneema 4 4 Polyamide hijsbanden Polyester hijsbanden 6 6 Polyester hijsbanden met triangles 9 9 Polyester rondstroppen 61 61 Beschermmiddelen 64 64

Nadere informatie

Bijl Composiet planken. Voor nieuwbouw en renovatie

Bijl Composiet planken. Voor nieuwbouw en renovatie Bijl Composiet planken Voor nieuwbouw en renovatie Bijl Composiet planken Voor nieuwbouw en renovatie BIJL Profi elen produceert sinds 1995 glasvezel versterkte polyester profi elen. Naast vele klantspecifi

Nadere informatie

Elementen Thema 1 MAterialen. de kringloop tussen mens / dier en plant uiteggen mbv CO2 en O2

Elementen Thema 1 MAterialen. de kringloop tussen mens / dier en plant uiteggen mbv CO2 en O2 Toetstermen Hout (H1) Stofeigenschappen 5 soorten hout onderscheiden in kleur, structuur en toepasbaarheid 5 verschillende houtsoorten herkennen 5 verschillende houtsoorten - wisselw. mens, dier Gebruik

Nadere informatie

Waarmee begin je en hoe overtuig je opdrachtgevers van je product?

Waarmee begin je en hoe overtuig je opdrachtgevers van je product? Vier vrienden met een missie. Dat is de basis van het huidige Haarlemse NPSP Composieten. Inmiddels werken er 25 mensen bij het bedrijf en behoren onder meer Nedtrain, UN Studio, G-Star en de ANWB tot

Nadere informatie

Nadat we het Made in Italy Viro Morso kettingslot hebben vergeleken met een geimporteerde copie is nu haar grote broer aan de beurt.

Nadat we het Made in Italy Viro Morso kettingslot hebben vergeleken met een geimporteerde copie is nu haar grote broer aan de beurt. Imitaties...Wees voorzichtig Deel III Supermorso originale Viro vs imitatie Nadat we het Made in Italy Viro Morso kettingslot hebben vergeleken met een geimporteerde copie is nu haar grote broer aan de

Nadere informatie

unststof 8. KUNSTSTOF K

unststof 8. KUNSTSTOF K 8. KUNSTSTOF LEVERINGSMAP 2007 > KUNSTSTOF KUNSTSTOF ABS (Acrylonitril - Butadiëen - Styreen) 8.02 HP & HGW (Hardpapier en hardweefsel) 8.03 HPL (High pressure laminate) 8.04 PA 6 (Polyamide) 8.05 PC (Polycarbonaat)

Nadere informatie

NPSP innoveert met biologisch composiet

NPSP innoveert met biologisch composiet NPSP innoveert met biologisch composiet MKB is de motor achter innovaties, zegt de overheid. Vernieuwingen om anders om te gaan met grondstoffen en energie zijn gezien de economische situatie en de effecten

Nadere informatie

benzo(a)pyreen of Naam, formule, eigenschappen

benzo(a)pyreen of Naam, formule, eigenschappen 006 1 Benzo(a)pyreen Benzo(a)pyreen (BaP) is in het nieuws geweest door de werkelijke of vermeende besmetting van voedingsmiddelen zoals groenten en koffie. Het is een van de ongeveer honderd bekende polycyclische

Nadere informatie

CO 2. Tekst: ing. Dick Havenaar. Niels Wesselink (links) en ing. Nico Doorn (rechts) van PS Koeltechniek & Klimaatbeheersing.

CO 2. Tekst: ing. Dick Havenaar. Niels Wesselink (links) en ing. Nico Doorn (rechts) van PS Koeltechniek & Klimaatbeheersing. Tekst: ing. Dick Havenaar Niels Wesselink (links) en ing. Nico Doorn (rechts) van PS Koeltechniek & Klimaatbeheersing. juni 2015 25 De compact samengebouwde CO 2 -installatie met op de achtergrond de gaskoeler.

Nadere informatie

... ... plastics for longer life... ...

... ... plastics for longer life... ... Igus plastics for longer life dry-tech lagers iglidur lagers +++ High performance polymeer lagers +++ Zeer slijtvaste polymeren welke verbeterd zijn door zorgvuldige materiaalontwikkeling: het toevoegen

Nadere informatie

Bio-composiet. Thermoplastische kunststof met natuurvezels Mei 2013. www.saxion.nl/impt 1

Bio-composiet. Thermoplastische kunststof met natuurvezels Mei 2013. www.saxion.nl/impt 1 Bio-composiet Thermoplastische kunststof met natuurvezels Mei 2013 T www.saxion.nl/impt 1 Inhoudsopgave Inleiding... 3 Materiaal... 4 Sizopreg... 4 Biopreg... 4 Verschijningsvormen... 4 Materiaal eigenschappen...

Nadere informatie

Lokale mogelijkheden Sefar B.V.

Lokale mogelijkheden Sefar B.V. Lokale mogelijkheden Sefar B.V. Spanservice Sefar B.V. biedt een spanservice voor het (her-)bespannen van uw zeeframen. Dankzij de Sefar Pneumapp spansystemen is flexibiliteit en een interessante prijs-/kwaliteitverhouding

Nadere informatie

Factsheet - Unieke superslanke composiet gevel

Factsheet - Unieke superslanke composiet gevel Factsheet - Unieke superslanke composiet gevel Achtergrond Het composiet gevelconcept is ontwikkeld binnen het SIA-RAAK programma Composieten in de glasarchitectuur onder leiding van het INHolland Composietenlab.

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

Georg Fischer DEKA. Producent van industriële kunststof buizen

Georg Fischer DEKA. Producent van industriële kunststof buizen Georg Fischer DEKA Producent van industriële kunststof buizen Het bedrijf Voor elke industriële of chemische toepassing is wel een specifieke kunststof denkbaar. Tegenwoordig komen we dus steeds meer kunststof

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2001-II

Eindexamen scheikunde havo 2001-II Eindexamen scheikunde havo 00-II 4 Antwoordmodel Energievoorziening in de ruimte et (uiteenvallen van de Pu-38 atomen) levert energie dus het is een exotherm proces. er komt energie vrij aantal protonen:

Nadere informatie

Kunststoffen. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/60782

Kunststoffen. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/60782 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Emiel D 26 October 2015 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/60782 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

RUITEN VERVANGING SYSTEEM versie: RVS 0920091

RUITEN VERVANGING SYSTEEM versie: RVS 0920091 Eigenschappen Professionele set om ruiten te vervangen Omschrijving Met het Ruiten Vervanging Systeem bent u als onderhouds- en reparatiebedrijf in staat om een zeer vaak voorkomende reparatie in eigen

Nadere informatie

Kunststof. 2e college kunststof Utrecht HKU

Kunststof. 2e college kunststof Utrecht HKU Kunststof Kunststof 2e college kunststof Utrecht HKU Materialen Vandaag: Bioplast, thermoplast, thermoharder, elastomeer Amorf / kristallijn Diverse kunststoffen, eigenschappen en toepassingen Bioplasten,

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Het tablet is om vele redenen een populaire toedieningsvorm van geneesmiddelen. Het gebruikersgemak en het gemak waarmee ze grootschalig kunnen worden geproduceerd zijn slechts twee van de

Nadere informatie

Winnen en bleken van papiergrondstoffen

Winnen en bleken van papiergrondstoffen 119 1 Winnen en bleken van papiergrondstoffen door M. Jennekens KNP Leykam 1. Inleiding 119 3 2. Naaldhout en loofhout 119 3 3. Winning van papiervezels 119 4 4. Secundaire vezelbron 119 5 5. Mechanische

Nadere informatie

PP COMPOUNDS EN ANDERE BIJZONDERE MATERIALEN

PP COMPOUNDS EN ANDERE BIJZONDERE MATERIALEN 15 Het afsluitende deel van een vierdelige serie over engineering kunststoffen PP COMPOUNDS EN ANDERE BIJZONDERE MATERIALEN Door de extreem goede thermische vormstabiliteit en de daarbij behorende mechanische

Nadere informatie

Nieuwe generatie gelijmde wapeningen

Nieuwe generatie gelijmde wapeningen Nieuwe generatie gelijmde wapeningen Prof. dr. ir. Stijn Matthys Overzicht :: Wat zijn composietwapeningen? :: Nieuwe evoluties! :: Tot slot 2/19 Overzicht :: Wat zijn composietwapeningen?

Nadere informatie

Expertise Beoordeling van de invloed van kritische media op thermoplastische kunststoffen

Expertise Beoordeling van de invloed van kritische media op thermoplastische kunststoffen Expertise Beoordeling van de invloed van kritische media op thermoplastische kunststoffen Expertise Nr. 41-04142014-020 Bewerker: Dr. Boris Gibbesch Professie: Dr. rer. nat., Dipl.-Phys, MBA Marketing

Nadere informatie

Rilsan. Toepassingen. unieke wervelsinterprocédé bekleedt Kersten Kunststofcoating leidingdelen en andere constructies met een.

Rilsan. Toepassingen. unieke wervelsinterprocédé bekleedt Kersten Kunststofcoating leidingdelen en andere constructies met een. Rilsan Rilsan Rilsan is een hoogwaardige thermoplastische poedercoating, die wordt geproduceerd op basis van plantaardige ricinusolie. Deze olie wordt gewonnen uit de zaden van de ricinus communis, die

Nadere informatie

Naam. OPDRACHT 1 Project 1: GSM. Kunststoffen. 1. Wat zijn kunststoffen? Chemische verbindingen die niet op een natuurlijke manier worden gemaakt.

Naam. OPDRACHT 1 Project 1: GSM. Kunststoffen. 1. Wat zijn kunststoffen? Chemische verbindingen die niet op een natuurlijke manier worden gemaakt. Naam PDRACHT 1 Kunststoffen 1. Wat zijn kunststoffen? Chemische verbindingen die niet op een natuurlijke manier worden gemaakt. 2. Wat is bakeliet en wie is de uitvinder? Kunststof (PhenolFormaldehyde),

Nadere informatie

TECHNISCHE VOORSCHRIFTEN

TECHNISCHE VOORSCHRIFTEN PTV 832 TECHNISCHE VOORSCHRIFTEN COPROO GIETIJZEREN DEKSELS: OPLEGGINGEN VAN ELASTOMEER - GEVULKANISEERDE RUBBERR Versie 1.0 van 2013-05-13 Goedgekeurd door de Adviesraad rubber op 24-05-2013 Bekrachtigd

Nadere informatie

Samenvatting Zure gassen zijn veelvuldig aanwezig in verschillende concentraties in industriële gassen. Deze moeten vaak verwijderd worden vanwege corrosie preventie, operationele, economische en/of milieu

Nadere informatie

IJMOCOLOR Kleur naar wens

IJMOCOLOR Kleur naar wens IJMOCOLOR Kleur naar wens Inleiding IJmocolor pigmentpasta s Mengverhouding Aanvullende assortiment IJmocolor kleurformules Technische informatie bladen www.de-ijssel-coatings.nl januari 2015 pagina 1

Nadere informatie

Een groot voordeel van de DEC CONNECTOR is bijvoorbeeld de uitgebreide range van materiaal-breedtes. De standaardbreedtes

Een groot voordeel van de DEC CONNECTOR is bijvoorbeeld de uitgebreide range van materiaal-breedtes. De standaardbreedtes De elastische verbinding (DEC CONNECTOR) van DEC International bestaat uit een reeds geassembleerde staal-doek-staal verbinding, die het mogelijk maakt om snel en eenvoudig een verbinding te maken tussen

Nadere informatie

Bijl Bruggen. specialist in dragende composietconstructies

Bijl Bruggen. specialist in dragende composietconstructies Bijl Bruggen specialist in dragende composietconstructies BIJL BRUG VOLLEDIG COMPOSIET BIJL kwaliteit Het Dintelmondse Bijl Profielen produceert glasvezelversterkte polyester profielen én complete bruggen.

Nadere informatie

Samenvatting. Injectie van SiC deeltjes in Al

Samenvatting. Injectie van SiC deeltjes in Al In technologische toepassingen wordt het oppervlak vaak het meeste belast. Dit heeft geleid tot het ontstaan van een nieuw vakgebied, de oppervlakte technologie. Constructie-onderdelen falen door hoge

Nadere informatie

RP PARTS GIETSTUKKEN STAAL

RP PARTS GIETSTUKKEN STAAL RP PARTS GIETSTUKKEN STAAL RP Techniek kan veel voor u betekenen op het gebied van gietstukken staal. RP Techniek BV heeft namelijk vele jaren ervaring op het gebied van sourcing en werkt nauw samen met

Nadere informatie

HELPT DE LOKALE LUCHTKWALITEIT TE VERBETEREN

HELPT DE LOKALE LUCHTKWALITEIT TE VERBETEREN HELPT DE LOKALE LUCHTKWALITEIT TE VERBETEREN GAS IS EEN SCHONERE ENERGIE OPTIE IN VERGELIJKING TOT CONVENTIONELE VLOEIBARE BRANDSTOFFEN...MAAR MOEILIJKER TOE TE PASSEN IN DIESELMOTOREN BESTAAT ER EEN OPLOSSING

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding Hijsbanden en rondstroppen 78. Technische details hijsbanden en rondstroppen 79. Rema Force rondstroppen Dyneema 80

Inhoudsopgave. Inleiding Hijsbanden en rondstroppen 78. Technische details hijsbanden en rondstroppen 79. Rema Force rondstroppen Dyneema 80 Inhoudsopgave Inleiding Hijsbanden en rondstroppen 78 78 Technische details hijsbanden en rondstroppen 79 79 Rema Force rondstroppen Dyneema 80 80 Polyester hijsbanden 81 81 Polyester hijsbanden met triangels

Nadere informatie

De PET-fles. door dr. J. Jager Akzo Nobel Central Research Arnhem

De PET-fles. door dr. J. Jager Akzo Nobel Central Research Arnhem 111 1 De PET-fles door dr. J. Jager Akzo Nobel Central Research Arnhem 1. Inleiding 111 3 2. Bereiding van PET 111 3 3. Eigenschappen van PET 111 5 4. Produktie van PET-flessen 111 6 5. De PET-verpakkingsmarkt

Nadere informatie

1." "ontstaan! 2. "soorten! 3. "eigenschappen! 4. "verwerkingen! 5. "toepassinge! 6. "gieten!

1. ontstaan! 2. soorten! 3. eigenschappen! 4. verwerkingen! 5. toepassinge! 6. gieten! kunststof! 1. ontstaan! 2. soorten! 3. eigenschappen! 4. verwerkingen! 5. toepassinge! 6. gieten! ontstaan bakeliet! bakeliet (merknaam fenolhars) wordt beschouwd als de eerste kunststof. Bakeliet dankt

Nadere informatie

Persbericht. het beste wapen tegen snijden Comfort inbegrepen. Showa Best Glove. Meer informatie. April 2011

Persbericht. het beste wapen tegen snijden Comfort inbegrepen. Showa Best Glove. Meer informatie. April 2011 April 2011 het beste wapen tegen snijden Comfort inbegrepen Een goede snijbescherming is geen overbodige luxe. Daarom testen we onze handschoenen via de Europese EN388-testmethode, de Amerikaanse ASTM

Nadere informatie

Voor onmiddellijke distributie. Persbericht

Voor onmiddellijke distributie. Persbericht Voor onmiddellijke distributie Persbericht SABIC en VU Amsterdam werken samen in nieuwe technologie voor zonne-energie die in de toekomst kan leiden tot aanzienlijke, duurzame energiebesparingen Sittard,

Nadere informatie

NATIONALE MAATSCHAPPIJ DER BELGISCHE SPOORWEGEN TECHNISCHE BEPALING LEVERING VAN DE BEKLEDINGSSTOFFEN VOOR DE ZITPLAATSEN VAN HET REIZIGERSMATERIEEL

NATIONALE MAATSCHAPPIJ DER BELGISCHE SPOORWEGEN TECHNISCHE BEPALING LEVERING VAN DE BEKLEDINGSSTOFFEN VOOR DE ZITPLAATSEN VAN HET REIZIGERSMATERIEEL NATIONALE MAATSCHAPPIJ DER BELGISCHE SPOORWEGEN TECHNISCHE BEPALING I - 16 LEVERING VAN DE BEKLEDINGSSTOFFEN VOOR DE ZITPLAATSEN VAN HET REIZIGERSMATERIEEL STOFFEN VOOR HET NIEUWE MATERIEEL, HET GEMODERNISEERDE

Nadere informatie

Industriële front- en typeplaten

Industriële front- en typeplaten Industriële front- en typeplaten Industriële front- en typeplaten ROBUUSTE FRONT- EN TYPEPLATEN VOOR UW PRODUCT Ongeacht of u met een typeplaat uw aggregaten of machines wilt identificeren, het gezicht

Nadere informatie

1. Materiaal Onderzoek

1. Materiaal Onderzoek 1 1. Materiaal Onderzoek In dit onderdeel gaan we de eigenschappen van de materialen onderzoeken. We gaan dit doen aan de hand van een paar simpele proefjes. Proefje 1: Magnetisch of niet? In dit proefje

Nadere informatie

Bio-based brug Emmen

Bio-based brug Emmen Bio-based brug Emmen Durability van VVVK draagconstructies in een vochtige omgeving VVVK: Vlas Vezel Versterkte Kunststof Ir. P.G.F. Bosman Lectoraat Kunststof Technologie Duurzame brug Dichtheid geen

Nadere informatie

Biotransformatie en toxiciteit van

Biotransformatie en toxiciteit van Biotransformatie en toxiciteit van paracetamol 062 1 Biotransformatie en toxiciteit van paracetamol Inleiding Paracetamol is het farmacologisch actieve bestanddeel van een groot aantal vrij en op recept

Nadere informatie

Tentamen Statistische Thermodynamica MS&T 27/6/08

Tentamen Statistische Thermodynamica MS&T 27/6/08 Tentamen Statistische Thermodynamica MS&T 27/6/08 Vraag 1. Toestandssom De toestandssom van een systeem is in het algemeen gegeven door de volgende uitdrukking: Z(T, V, N) = e E i/k B T. i a. Hoe is de

Nadere informatie

CHEMISTRY THAT MATTERS (FROM WHOLESALE TO WHOLESERVICE)

CHEMISTRY THAT MATTERS (FROM WHOLESALE TO WHOLESERVICE) CHEMISTRY THAT MATTERS (FROM WHOLESALE TO WHOLESERVICE) JOHAN VAN DIJNEN Regional Category Specialist Technical Goods & Services SABIC Lead Buyer Stainless Steel Bars, profiles & Specials MCB Technisch

Nadere informatie

DEELINSIGNE III TOUWWERK

DEELINSIGNE III TOUWWERK HANDBOEK TRAINING NAUTISCHE VAARDIGHEDEN DEELINSIGNE III TOUWWERK BREVET VAN ROERGANGER STILSTAAND WATER - STROMEND WATER ZEILEN - ROEIEN Commissariaat Zeescouts VVKSM DEELINSIGNE 3 TOUWWERK DEELINSIGNE

Nadere informatie

GrainDrain flexibele drainage PE of PP

GrainDrain flexibele drainage PE of PP GrainDrain flexibele drainage PE of PP 1 GrainDrain van GrainPlastics B.V. wordt geproduceerd uit PE en/of PP in de maten Ø 25mm, 50mm, 0mm, 5mm, 80mm, 100mm, 125mm, 10mm en 200mm. Het toepassen van PE-

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Om te kunnen overleven moeten micro-organismen voedingsstoffen opnemen uit hun omgeving en afvalstoffen uitscheiden. Het inwendige van een cel is gescheiden

Nadere informatie

Wanneer keramiek toepassen als constructiemateriaal?

Wanneer keramiek toepassen als constructiemateriaal? Wanneer keramiek toepassen als constructiemateriaal? Rick Bruggeman (HTS-materiaalkunde 1988) Inhoud presentatie Ceratec (kort) Inleiding keramiek Eigenschappen keramiek Toepassingen (nadruk hoog temperatuur)

Nadere informatie

De plantaardige optie - Isover Flora

De plantaardige optie - Isover Flora De plantaardige optie - Isover Flora Hennepwol, een kwalitatieve isolatie De thermische isolatie van daken en verticale binnenwanden: Florapan plus Isover florapan plus is samengesteld uit hennep- en katoenvezels

Nadere informatie

AUTEURS havo 5 H AV havo O EINDREDACTIE MET MEDEWERKING VAN scheikunde SCHEIKUN

AUTEURS havo 5 H AV havo O EINDREDACTIE MET MEDEWERKING VAN scheikunde SCHEIKUN 5 havo scheikunde Inhoud Voorwoord 7 Zuren en basen 5 Praktijk Chemie in het aquarium 6 Fosfor voor cola en kunstmest Theorie 1 Zure, basische en neutrale oplossingen 12 2 Zuren en zure oplossingen 15

Nadere informatie

Glasvezel producten. Versie 1.0 Herzieningsdatum 21.10.2015 Printdatum 21.10.2015

Glasvezel producten. Versie 1.0 Herzieningsdatum 21.10.2015 Printdatum 21.10.2015 PARAGRAAF 0. ALGEMENE INFORMATIE Deze producten zijn items die vallen onder artikel 3.3 van verordening (EG) nr. 1907/2006 (REACH). Ze bevatten geen bestanddelen die vrijkomen onder normale of redelijkerwijs

Nadere informatie

Schoonmaken. Retail Trainingen. alles over bezems, borstels, emmers, dweilen, sponzen, wissers, wassers en trappen

Schoonmaken. Retail Trainingen. alles over bezems, borstels, emmers, dweilen, sponzen, wissers, wassers en trappen alles over bezems, borstels, emmers, dweilen, sponzen, wissers, wassers en trappen Onderdeel van de opleiding Verkopen in de Gemengde Branche Retail Trainingen 2 Dit vakinformatieboek is een uitgave van:

Nadere informatie

Handschoenen als PBM. Ann Van den Borre Technical Manager EMEA

Handschoenen als PBM. Ann Van den Borre Technical Manager EMEA Handschoenen als PBM Ann Van den Borre Technical Manager EMEA Beknopte samenvatting Wetgeving rond PBM-handschoenen Europese normen EN420, EN388, EN374 Handschoenmaterialen Beschermingshandschoenen in

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde vwo

Examenprogramma scheikunde vwo Examenprogramma scheikunde vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Stoffen,

Nadere informatie

NATIONALE MAATSCHAPPIJ DER BELGISCHE SPOORWEGEN TECHNISCHE BEPALING

NATIONALE MAATSCHAPPIJ DER BELGISCHE SPOORWEGEN TECHNISCHE BEPALING NATIONALE MAATSCHAPPIJ DER BELGISCHE SPOORWEGEN TECHNISCHE BEPALING I - 16 LEVERING VAN STOFFEN VOOR ZITPLAATSEN IN NIEUW REIZIGERSMATERIEEL UITGAVE: 01/2000 Index ONDERWERP...3 DESIGN EN KLEUREN...3 LEVEREN

Nadere informatie

Textiel in composieten?!

Textiel in composieten?! Textiel in composieten?! Mathieu Urbanus Mathieu Urbanus - Centexbel 1 Inhoud WAT is een composietmateriaal? Textiel in composieten?! Vezelversterkingen Productieprocessen Nieuwe ontwikkelingen Overzicht

Nadere informatie