De impact van de aanwezigheid van een interne auditdienst op earnings management

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De impact van de aanwezigheid van een interne auditdienst op earnings management"

Transcriptie

1 UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR De impact van de aanwezigheid van een interne auditdienst op earnings management Masterproef voorgedragen tot het bekomen van de graad van Master in de Toegepaste Economische Wetenschappen Thomas Nyssen onder leiding van Prof. Dr. Ignace De Beelde

2

3 UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR De impact van de aanwezigheid van een interne auditdienst op earnings management Masterproef voorgedragen tot het bekomen van de graad van Master in de Toegepaste Economische Wetenschappen Thomas Nyssen onder leiding van Prof. Dr. Ignace De Beelde

4 Permission Ondergetekende verklaart dat de inhoud van deze masterproef mag geraadpleegd en/of gereproduceerd worden, mits bronvermelding. Thomas Nyssen

5 Woord vooraf Deze thesis is de laatste stap naar het behalen van het diploma Master in de Toegepaste Economische Wetenschappen. Bij deze zou ik graag een aantal mensen bedanken voor hun steun en hun ervaring die ze hebben doorgegeven. Eerst en vooral wil ik mijn promotor Prof. Dr. Ignace De Beelde bedanken voor de raadgeving die hij mij gaf gedurende het maken van deze thesis. De verschillende thema s die hij mij aanraadde te onderzoeken waren een grote hulp. Zonder zijn bijdrage om een steekproef samen te stellen voor mijn onderzoek had ik dit werk ook niet op een goede manier kunnen afronden. Nogmaals moet ik mijn promotor bedanken omdat hij steeds tijd heeft vrijgemaakt wanneer ik vragen had. Naar mijn commissaris Prof. Dr. Philippe Van Cauwenberge moet ik ook een dankwoord richten omdat hij bereid was mijn masterproef te lezen. De medewerkers van The Institute of Internal Auditors Belgium moeten hier zeker worden vermeld omdat zij een lijst samenstelden van bedrijven die lid zijn van dit instituut. Ook apprecieer ik ten zeerste de steun die ik kreeg van mijn studiegenoten. Mijn ouders verdienen een dankwoord omdat zij mij zowel financieel als moreel hebben gesteund gedurende mijn studies. Tenslotte wil ik ook mijn vriendin bedanken voor het meermaals herlezen van mijn thesis en de aanmoedigingen tijdens het maken van dit werk. I

6 Inhoudsopgave Woord vooraf Inhoudsopgave Lijst van de gebruikte afkorting Lijst met tabellen Lijst met figuren I II V VI VIII Inleiding 1 Hoofdstuk 1: Earnings management Inleiding Definities van earnings management Het verschil tussen earnings management en earnings manipulation Motieven voor earnings management te doen Earnings management technieken Within-GAAP earnings management Real activities manipulation Earnings management meten Op basis van discontinuïteit van de winstverdeling rond het nulpunt Abnormal accruals Healy DeAngelo Jones Industry model The Modified Jones model Gevolgen van earnings management 11 Hoofdstuk 2: Interne auditdienst Inleiding Interne audit als deel van corporate governance Rapportering, objectiviteit en onafhankelijkheid Rapportering Objectiviteit 13 II

7 2.3.3 Onafhankelijkheid Bedreigingen voor objectiviteit en onafhankelijkheid Positionering van de interne auditdienst Verhoging van de efficiëntie en productiviteit van de interne auditdienst Risico management en de interne auditdienst Outsourcen van de interne auditdienst Sarbanes-Oxley Act Rol van de interne auditdienst op het vlak van fraude 18 Hoofdstuk 3: Relatie interne auditdienst en earnings management Inleiding De interne auditdienst als onderdeel van corporate governance Interne audit als onderdeel van internal governance De kwaliteit van een interne auditdienst en earnings management Situering van mijn onderzoek Hypothesen 22 Hoofdstuk 4: Data en variabelen Data Variabelen Afhankelijke variabele Onafhankelijk variabele Controle variabelen 26 Hoofdstuk 5: Onderzoek The Modified Jones model Regressieonderzoek met absolute abnormal accruals Regressievergelijking R², algemene significantie en descriptieve statistieken Significantie van de variabelen in het regressiemodel Bijkomende testen van het regressiemodel Multicollineariteit Heteroscedasticiteit Regressieonderzoek met positieve abnormal accruals 42 III

8 5.3.1 Regressievergelijking R², algemene significantie en descriptieve statistieken Significantie van de variabelen in het regressiemodel Bijkomende testen van het regressiemodel Multicollineariteit Heteroscedasticiteit Regressieonderzoek met negatieve abnormal accruals Regressievergelijking R², algemene significantie en descriptieve statistieken Significantie van de variabelen in het regressiemodel Bijkomende testen van het regressiemodel Multicollineariteit Heteroscedasticiteit 55 Hoofdstuk 6: Algemeen besluit 58 Lijst van de geraadpleegde werken 61 Bijlage: Overzicht gebruikte variabelen 64 IV

9 Lijst van de gebruikte afkortingen CAE COSO ERM GAAP NYSE OLS SOx VIF VS chief audit executive Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission enterprise risk management General Accepted Accounting Principles New York Stock Exchange ordinary least square Sarbanes-Oxley Act variance inflation factor Verenigde Staten van Amerika V

10 Lijst met tabellen Tabel 1: Descriptieve statistieken van The Modified Jones model 31 Tabel 2: Verklaringskracht en algemene significantie regressievergelijking met absolute abnormal accruals als afhankelijke variabele 32 Tabel 3: Descriptieve statistieken van de continue variabelen van de regressie met absolute abnormal accruals als afhankelijke variabele 33 Tabel 4: Descriptieve statistieken van de dummy variabelen van de regressie met absolute abnormal accruals als afhankelijke variabele 34 Tabel 5: Significantie regressiecoëfficiënten van de regressie met absolute abnormal accruals als afhankelijke variabele 35 Tabel 6: Correlatietabel van de regressie met absolute abnormal accruals als afhankelijke variabele 38 Tabel 7: White heteroskedasticteits test van de regressie met absolute abnormal accruals als afhankelijke variabele 41 Tabel 8: White-heteroscedasticity consistent regressiecoëfficiënten van de regressie met absolute abnormal accruals als afhankelijke variabele 42 Tabel 9: Verklaringskracht en algemene significantie regressievergelijking met positieve abnormal accruals als afhankelijke variabele 43 Tabel 10: Descriptieve statistieken van de continue variabelen van de regressie met positieve abnormal accruals als afhankelijke variabele 44 Tabel 11: Descriptieve statistieken van de dummy variabelen van de regressie met positieve abnormal accruals als afhankelijke variabele 44 Tabel 12: Significantie regressiecoëfficiënten van de regressie met positieve abnormal accruals als afhankelijke variabele 45 Tabel 13: Correlatietabel van de regressie met absolute abnormal accruals als afhankelijke variabele 48 Tabel 14: White heteroskedasticteits test van de regressie met positieve abnormal accruals als afhankelijke variabele 50 Tabel 15: Verklaringskracht en algemene significantie regressievergelijking met negatieve abnormal accruals als afhankelijke variabele 51 Tabel 16: Descriptieve statistieken van de continue variabelen van de regressie met negatieve abnormal accruals als afhankelijke variabele 51 VI

11 Tabel 17: Tabel 18: Tabel 19: Tabel 20: Tabel 21: Descriptieve statistieken van de dummy variabelen van de regressie met negatieve abnormal accruals als afhankelijke variabele 51 Significantie regressiecoëfficiënten van de regressie met negatieve abnormal accruals als afhankelijke variabele 52 Correlatietabel van de regressie met absolute abnormal accruals als afhankelijke variabele 55 White heteroskedasticiteits test van de regressie met absolute abnormal accruals als afhankelijke variabele 57 White-heteroscedasticity consistent regressiecoëfficiënten van de regressie met negatieve abnormal accruals als afhankelijke variabele 57 VII

12 Lijst met figuren Figuur 1: Figuur 2: Figuur 3: Figuur 4: Figuur 5: Figuur 6: Scatterplot van continue variabelen van de regressie met absolute abnormal accruals als afhankelijke variabele 37 Grafisch onderzoek van heteroskedasticiteit van de regressie met absolute abnormal accruals als afhankelijke variabele 40 Scatterplot van continue variabelen van de regressie met positieve abnormal accruals als afhankelijke variabele 47 Grafisch onderzoek van heteroskedasticiteit van de regressie met positieve abnormal accruals als afhankelijke variabele 49 Scatterplot van continue variabelen van de regressie met negatieve abnormal accruals als afhankelijke variabele 54 Grafisch onderzoek van heteroskedasticiteit van de regressie met negatieve abnormal accruals als afhankelijke variabele 56 VIII

13 Inleiding Een interne auditdienst wordt gezien als een belangrijk onderdeel van een goed corporate governance 1 beleid. Interne auditdiensten voeren een groot aantal taken uit in bedrijven. Na enkele fraudeschandalen in het begin van de 20 ste eeuw werd er toch een sterkere nadruk gelegd op het installeren van een interne auditdienst in bedrijven. De noodzaak aan een interne auditafdeling werd duidelijk. Vandaag de dag is er slechts een beperkte hoeveelheid literatuur aanwezig over de invloed van een interne auditdienst op de kwaliteit van de financiële rapportering. In dit eindwerk probeer ik toch te vertrekken van de reeds bestaande literatuur. Daarnaast wordt via eigen empirisch onderzoek nagegaan of de aanwezigheid van een interne auditdienst een impact heeft op de mate dat er aan earnings management wordt gedaan door bedrijfsleiders. In het eerste deel van deze thesis ga ik dieper in op earnings management. Beginnend met een eenduidige omschrijving van het begrip. Het tweede deel gaat specifiek over interne audit. Het wordt gezien als onderdeel van een groter geheel, namelijk corporate governance. Belangrijke punten zoals rapporteringverplichtingen, onafhankelijkheid, objectiviteit en risico management worden hier besproken. Na deze twee delen wordt in hoofdstuk drie de onderwerpen earnings management en interne audit samengebracht. De literatuur over de onderlinge invloed van deze twee begrippen wordt hier besproken. Op basis van deze bespreking worden drie hypothesen opgesteld. Bij deze wordt de literatuurstudie afgerond en verdergegaan met het empirisch onderzoek. Het vierde hoofdstuk gaat over de verzameling van de data die noodzakelijk is om het empirisch onderzoek te kunnen voeren. Een bespreking van de gebruikte variabelen is in dit hoofdstuk ook terug te vinden. Na de dataverzameling en bespreking van de variabelen wordt overgegaan tot het uitvoeren van de regressie. In het vijfde deel volgt een bespreking van de resultaten Het laatste deel is een conclusie waar er een samenvatting te vinden is van wat de bevindingen van mijn onderzoek zijn, de beperkingen van het gevoerde onderzoek en de nood aan verder onderzoek in dit domein. 1 Synoniemen: goed ondernemingsbestuur, deugdelijk ondernemingsbestuur. Corporate governance omvat hoe een onderneming op een efficiënte en verantwoorde manier geleid moet worden met aandacht voor de relatie met de belangrijkste stakeholders van het bedrijf zoals aandeelhouders, werknemers en klanten. 1

14 Hoofdstuk 1: Wat is earnings management? 1.1 Inleiding Winst is een belangrijke parameter voor de winstgevendheid van bedrijven. Er wordt gebruik gemaakt van deze parameter bij onder andere de waardering van bedrijven, berekenen van bonussen voor managers en schuldovereenkomsten. Dit is de reden waarom managers motieven hebben om winstcijfers te beïnvloeden. Managers willen hogere bonussen opstrijken door middel van het beïnvloeden van de winstcijfers, ze willen betere contracten afsluiten met voorzieners van kapitaal, Bij het opstellen van de jaarrekening moeten managers bepaalde accountingkeuzes en -beslissingen maken. Er moeten principes en standaarden worden gevolgd. Toch wordt er aan managers ook een bepaalde vrijheid gegeven om de onderliggende economische realiteit beter weer te geven. De managers kunnen deze vrijheid echter ook misbruiken om bepaalde doelstellingen na te streven die zonder misbruik van deze vrijheid niet zouden bereikt kunnen worden. De reden waarom een correcte jaarrekening belangrijk is, is omdat een groot aantal stakeholders 2 de jaarrekening als een belangrijke bron van informatie gebruikt (Vander Bauwhede en Willekens, 2003). 1.2 Definities van earnings management In de literatuur zijn er een groot aantal definities van het begrip earnings management terug te vinden. Scott (1997) definieert het als de keuze van het accounting beleid om zo bepaalde specifieke doelstellingen van het management van het bedrijf te bereiken. Een andere omschrijving is dat earnings management een vorm van winststuring is waarbij de financiële verslaggeving op een bewuste manier in een bepaalde richting wordt gestuurd (Fok en Franses, 2009). Uit de veelheid van definities omschrijf ikzelf earnings management als volgt: het bestuursorgaan van een onderneming maakt bewust gebruik van de vrijheid die aan accounting principes en standaarden is verbonden, die ze normaal moet gebruiken om op een betere manier de onderliggende economische realiteit weer te geven, maar die ze nu gebruiken om de financiële gegevens van het bedrijf zo voor te stellen dat ze bepaalde doelstellingen van het management bevredigen. 2 Een stakeholder is een persoon of een groep die invloed kan uitoefenen op of beïnvloed wordt door de acties, doelstellingen en strategieën van een bedrijf 2

15 1.3 Het verschil tussen earnings management en earnings manipulation Er moet echter een duidelijk onderscheid gemaakt worden tussen earnings management en earnings manipulation, tussen legale activiteiten en illegale activiteiten. Earnings management behoort tot de legale activiteiten. Earnings manipulation daarentegen is illegaal en staat gelijk aan fraude. Volgens de National Association of Certified Fraud Examiners 3 kan fraude als volgt omschreven worden: Het bewust en opzettelijk verkeerd voorstellen en weglaten van materiële elementen uit de jaarrekening zodat de jaarrekening misleidend wordt en ervoor zorgt dat gebruikers van deze jaarrekening beslissingen nemen en verliezen leiden die veroorzaakt worden door deze fraude. Fraude overtreedt duidelijk de accounting principes, terwijl er bij earnings management gebruik wordt gemaakt van de vrijheid die in deze principes zit om doelstellingen van managers te bereiken. Wel moet opgemerkt worden dat earnings management vaak op de grens balanceert van het legale en het illegale waardoor het niet altijd even makkelijk is om een onderscheid te maken tussen earnings management en earnings manipulation. 1.4 Motieven voor earnings management te doen Managers hebben verschillende motieven om gebruik te maken van de vrijheid verbonden aan accounting principes om zo bepaalde wenselijke winstcijfers te bereiken. Managers van beursgenoteerde bedrijven worden soms gemotiveerd om aan earnings management te doen om zo de prijzen van de aandelen te doen stijgen en het risico dat aan aandelen is verbonden te beperken. Barth, Elliott en Finn (1999) kwamen tot de conclusie dat firma s met stijgende winstpatronen hogere price-earnings multiples hebben. Investeerders zijn bijgevolg geneigd meer te betalen voor de aandelen in ruil voor de winst die ze ontvangen. Ze ontdekten ook dat stijgende winstpatronen positief gecorreleerd zijn met schattingen voor groei en negatief gecorreleerd met schattingen voor risico. Een tweede reden waarom er aan winststuring wordt gedaan in bedrijven is omdat firma s hun een betere reputatie willen creëren tegenover hun stakeholders. Ondernemingen moeten soms aan bepaalde voorwaarden voldoen tegenover schuldeisers, waardoor managers gegevens in de jaarrekening beïnvloeden om aan deze voorwaarden te voldoen (Defond en Jiambalvo, 1994). De relatie tussen vakbonden en bedrijven kan ook leiden tot earnings management. 3 De grootste anti-fraude organisatie en voorziet ook in training en opleiding in verband met de bestrijding van fraude. 3

16 Bedrijven die heel goed presteren, daar kunnen de hoge winsten een basis zijn voor het vragen van loonsverhogingen door vakbonden. Managers kunnen dan lagere winsten rapporteren dan deze die zich in werkelijkheid voordoen om op die manier geen loonsverhogingen te moeten doorvoeren. (Palepu, Healy, Bernard en Peek, 2007). Het loon van bedrijfsleiders en de grootte van de bonussen die ze ontvangen hangt in veel gevallen af van periodieke winstcijfers die ze voorleggen. Vaak proberen managers dan ook zo hoog mogelijke winstcijfers te rapporteren om zelf grotere bonussen te kunnen opstrijken (Healy, 1985). Sterke fluctuaties in de winsten verhogen ook het risico voor investeerders in bedrijven. Managers hebben daarom soms incentives om stabiliteit te creëren in deze cijfers waardoor ze in jaren van goede prestaties proberen een deel van deze winst niet te rapporteren en gebruiken voor jaren van minder goede prestaties door bijvoorbeeld activa te onderwaarderen (Palepu et al, 2007). Een vijfde reden waarom managers de winst gaan beïnvloeden komt aan het licht in het onderzoek van Graham, Harvey en Rajgopal (2005). Bedrijfsleiders zijn namelijk bezorgd om hun eigen reputatie naar de buitenwereld toe. De managers proberen een bepaald winstcijfer te halen omwille van professionele overwegingen. De managers zien het niet behalen van een winstdoel als een falen van het manager zijn. Het ontslag en het aangesteld blijven van de CEO van een bedrijf is grotendeels afhankelijk van de winstcijfers. De prestaties van de CEO worden op basis van de behaalde winst beoordeeld. Een dreigend ontslag van de CEO kan een motivatie zijn voor earnings management om zo zijn positie in het bedrijf te handhaven en niet ontslagen te worden. 1.5 Earnings management technieken De accounting principes bevatten flexibiliteit. Het doel dat men wil bereiken met deze flexibiliteit in de General Accepted Accounting Principles (GAAP) is dat de managers bedrijfspecifieke informatie kunnen weergeven in de jaarrekening. Deze vrijheid zou er moeten voor zorgen dat de gerapporteerde financiële gegevens een beter beeld geven van de onderliggende economische werkelijkheid Within-GAAP earnings management Indien er earnings management wordt uitgeoefend door de managers van het bedrijf dan wordt deze flexibiliteit echter niet gebruikt om een beter beeld te geven aan de investeerders 4

17 van hoe het bedrijf werkelijk functioneert, maar bedrijfsleiders gebruiken deze flexibiliteit om bepaalde behoeften te bevredigen. In de literatuur wordt deze methode within-gaap earnings management genoemd (Vander Bauwhede en Willekens, 2003). Managers kunnen nu op verschillende manieren deze vrijheid gebruiken en misbruiken om eigen doelstellingen te bevredigen. Er is hier sprake van accrual manipulatie zonder dat er directe gevolgen zijn voor de kasstroom (Roychowdhury, 2006). Managers hebben bijvoorbeeld de keuze om lease overeenkomsten weer te geven als een operating lease of als een finance lease. Beide manieren van weergave hebben een andere invloed op de jaarrekening. Een operating lease wordt enkel als een kost geboekt, heeft geen invloed op de balans en er wordt een off-balance sheet liability gerapporteerd in de toelichting van de jaarrekening. Indien men echter een lease overeenkomst rapporteert als een finance lease dan wordt er een actief bestanddeel gecreëerd, een schuld, een afschrijvingskost en een interestkost. Dit heeft dus zowel een invloed op de balans als op de resultatenrekening. Om bijvoorbeeld makkelijker en aan een lagere interest schulden aan te trekken bij banken probeert men lease overeenkomsten te boeken als een operating lease. De assumpties die gemaakt moeten worden bij afschrijvingen kunnen aanleiding geven tot earnings management. Een te korte levensduur leidt tot te veel kosten opnemen in de resultatenrekening en een te lage boekwaarde in de balans van de activa. Er moeten ook assumpties gemaakt worden omtrent de restwaarde van de actief bestanddelen Real activities manipulation Er wordt in de literatuur ook nog een andere manier van earnings management vermeld. Het gaat om een vorm waar er op een meer subtiele manier aan winststuring wordt gedaan, namelijk real activities manipulation. Dit concept wordt gedefinieerd als acties van het management die afwijken van normale bedrijfspraktijken om op die manier bepaald winstdoelstelling te bereiken (Roychowdhury, 2006). Men gaat bepaalde transacties uitvoeren die een invloed hebben op het winstcijfer op momenten dat men het nodig acht om bepaalde doelstellingen te bereiken. Managers kunnen bijvoorbeeld vroeger dan nodig kosten boeken wanneer de winst te hoog is. Verkoop van actief bestanddelen is ook mogelijk zodat het winstcijfer daalt. Er kunnen investeringen gedaan worden op specifieke tijdstippen zodat het winstcijfer beïnvloed wordt (Vander Bauwhede en Willekens, 2003). In een studie van Graham et al (2005) gaven 55.3% van de ondervraagde managers toe dat ze een nieuw project zouden uitstellen om een bepaald winstcijfer te bereiken, zelfs als zo n vertraging zorgt voor een waardedaling van project. Zij ontdekten ook dat managers meer geneigd zijn om 5

18 gerapporteerde cijfers te beïnvloeden via real activities manipulation dan via within-gaap earnings management. 1.6 Earnings management meten Op basis van discontinuïteit van de winstverdeling rond het nulpunt In de literatuur worden meerdere methoden beschreven om earnings management te meten. Burgstahler en Dichev (1997) onderzochten of er earnings management aanwezig was bij bedrijven. Hiervoor maakten ze een onderscheid tussen twee vormen van earnings management. Enerzijds is er earnings management om dalingen van de winst te vermijden. Anderzijds wordt er aan earnings management gedaan om verlies te vermijden. Deze twee onderzoekers stellen de volgende 2 manieren voor om deze vormen van earnings management op te sporen. Ten eerste gaan ze een verdeling opstellen met op de horizontale as de verandering van de winst en op de verticale as de frequentie (het aantal observaties). Wanneer er earnings management is om dalingen van winst te vermijden dan wordt dit weergegeven op deze grafische voorstelling als volgt: ongewoon lage frequenties van kleine winstdalingen en ongewoon hoge frequenties van kleine winststijgingen. Om te kijken of er aan earnings management wordt gedaan om verlies te vermijden stellen ze ook een verdeling op met horizontaal de winst (of verlies) en verticaal de frequentie (het aantal observaties). Wanneer er in dit geval aan earnings management wordt gedaan dan zie je op deze grafische voorstelling een ongewoon lage frequentie van kleine verliezen en ongewoon hoge frequentie van kleine winsten. Een tweede manier om deze twee vormen van earnings management op te sporen is de volgende. Deze twee onderzoekers ontwerpen daarvoor een statistische test. Ze maken hierbij de volgende assumptie: wanneer er geen earnings management is dan zijn de verdelingen van winstverandering en winstniveaus smooth. Met smooth bedoelt men dat het verwachte aantal observaties in een interval van de verdeling gelijk is aan het gemiddelde aantal observaties van het linker en het rechter aangrenzende interval. De test statistiek die wordt gebruikt om de nulhypothese te testen dat de verdeling smooth is, is het verschil tussen het echte aantal observaties en het verwachtte aantal, gedeeld door 6

19 standaardafwijking van het verschil. Onder de nulhypothese dat er geen earnings management is, zou deze test statistiek 0 moeten zijn. Ze gaan nu kijken naar het nulpunt op de horizontale as. In het geval waar er getest wordt op earnings management om dalingen van winst te vermijden, staat op de horizontale as de verandering van de winst. Op het nulpunt waar er geen verandering van de winst is, gaan de onderzoekers kijken of de overgang van verlies naar winst smooth is verlopen. Men kijkt dus of er geen sprong is van lage frequenties links van 0 en hoge frequenties rechts van 0. Hiervoor gebruiken ze de test statistiek. Analoog wordt deze test uitgevoerd bij de verdeling met op de horizontale as de winst of verlies waar er getest wordt op earnings management om verlies te vermijden. Degeorge et al. (1999) onderscheidde naast earnings management om dalingen van de winst te vermijden en om verlies te vermijden, ook nog earnings management om aan de verwachtingen van analisten te voldoen Abnormal accruals De meest voorkomende manier om earnings management te meten is op basis van abnormal of discretionary accruals. In deze modellen worden total accruals opgeslist in abnormal of discretionary en normal of nondiscretionary accruals. In mijn masterproef zal ik earnings management meten op basis van accruals. Abnormal accruals worden hierbij als een maatstaf genomen voor earnings management. Hieronder worden de belangrijkste modellen op basis van accruals kort besproken. Het model The Modified Jones model wordt gedetailleerder besproken omdat ik dit model zal toepassen tijdens mijn onderzoek Healy Healy maakt een onderscheid tussen drie groepen. Eén groep waar voorspeld wordt dat er aan inkomsten stijgend earnings management wordt gedaan en twee groepen waar er verwacht wordt dat aan inkomsten dalend earnings management wordt gedaan. De gemiddelde total accruals tijdens jaren waar er geen earnings management wordt verwacht stellen dan de normal of nondiscretionary accruals voor. Op basis daarvan kan men de abnormal of discretionary accruals berekenen. 7

20 DeAngelo DeAngelo(1986) stelde een model op waarbij de first difference van total accruals worden uitgerekend. Met de first difference van de total accruals bedoelt men het verschil tussen de total accruals van het jaar waarin men earnings management wil meten en de total accruals van het vorige jaar. Hierbij veronderstelde hij dat de first differences een verwachte waarde van 0 hadden onder de nulhypothese dat er geen earnings management is Jones In 1991 ontwikkelde Jones een model. Jones stelde het volgende model op om de nondiscretionary accruals in jaar t te meten: NDA t = α 1 (1/A t-1 ) + α 2 ( REV t ) + α 3 (PPE t ) met NDA t = nondiscretionary accruals of normal accruals op tijdstip t REV t = de opbrengsten in jaar t min de opbrengsten in jaar t-1 gedeeld door totale active op het einde van jaar t-1 PPE t = gross property plant en equipment in jaar t gedeeld door totale activa op het einde van jaar t-1 A t-1 = totale activa op het einde van jaar t-1 α 1, α 2, α 3 = bedrijfsspecifieke parameters Een schatting voor de bedrijfsspecifieke parameters α 1, α 2, α 3 gebeurt via het volgende model op basis van een ordinary least square regressie: TA t = a 1 (1/A t-1 ) + a 2 ( REV t ) + a 3 (PPE t ) + ν t met TA t = de total accruals in jaar t gedeeld door de totale activa TA = (( current assets - cash) ( current liabilities - current portion of LT-debt) depreciation&amortization) / A t-1 a 1, a 2, a 3 = ordinary least square schatters van α 1, α 2, α 3. 8

21 In de bovenstaand regressiefunctie zijn de total accruals in jaar t gelijk aan de accruals zoals ze zich voordoen bij bedrijf j in jaar t. Aan de rechterzijde van het model zie je de som van de nondiscretionary accruals en discretionary accruals volgens Jones. Het deel a 1 (1/A t-1 ) + a 2 ( REV t ) + a 3 (PPE t ) stelt de nondiscretionary accruals voor. De storingsterm stelt de discretionary accruals voor. Indien er niet aan earnings management zou worden gedaan, dan zou de storingsterm moeten gelijk zijn aan Industry model In 1991 ontwikkelden Dechow en Sloan het industry model. Dit is gelijkaardig aan het Jones Model. Het verschil is echter dat het Industry model veronderstelt dat de variatie in de regressiecoëfficiënten van de nondiscretionary accruals gemeenschappelijk zijn over de firma s in dezelfde industrie The Modified Jones model In Dechow, Sloan en Sweeny (1995) wordt echter The Modified Jones Model besproken. Hier wordt een aanpassing gedaan tegenover het model dat Jones opstelde in De aanpassing die wordt gemaakt is dat de verandering in de opbrengsten aangepast wordt met de verandering in de vorderingen in dezelfde periode. Het originele model gaat er impliciet van uit dat de vrijheid die managers bezitten om aan earnings management te doen niet wordt uitgeoefend op opbrengsten. The Modified Jones Model neemt nu impliciet aan dat alle veranderingen in verkopen op krediet in de periode die we onderzoeken een gevolg zijn van earnings management. Ze baseren zich op de redenering dat het makkelijker is earnings management uit te oefenen door gebruik te maken van de vrijheid bij de herkenning van de opbrengsten als men op krediet verkoopt dan het uit te oefenen op de herkenning van opbrengsten die niet op krediet werden verkocht en dus meteen een kas ontvangst waren. Het model ziet er als volgt uit: NDA t = α 1 (1/A t-1 ) + α 2 ( REV t - REC t ) + α 3 (PPE t ) met NDA t = dit zijn de nondiscretionary accruals op tijdstip t REV t = de opbrengsten in jaar t min de opbrengsten in jaar t-1 gedeeld door totale active op het einde van jaar t-1 9

22 REC t = net receivables in jaar t PPE t = gross property plant en equipment in jaar t gedeeld door totale active op het einde van jaar t-1 A t-1 = totale activa op het einde van jaar t-1 α 1, α 2, α 3 = bedrijfsspecifieke parameters Een schatting voor de bedrijfsspecifieke parameters α 1, α 2, α 3 gebeurt via het volgende model op basis van een ordinary least square regressie: TA t = a 1 (1/A t-1 ) + a 2 ( REV t - REC t ) + a 3 (PPE t ) + ν t met TA t = de total accruals in jaar t gedeeld door de totale activa a 1, a 2, a 3 = OLS schatters van α 1, α 2, α 3. Uit een studie van Dechow et al (1995) blijkt nu dat The Modified Jones Model het beste model is om earnings management te meten. Dit model zal ik dan ook toepassen om earnings management te meten. Het gebruik van totale activa als deflator in het Modified Jones Model dat ik zal gebruiken in mijn thesis, heeft als reden dat je op die manier heteroskedasticiteit beperkt in de storingsterm. De absolute waarde van de storingsterm wordt dus gebruikt als maatstaf voor de abnormal accruals (Dechow et al, 1995 en Kothari, Leone en Wasley, 2005). Je gebruikt de absolute waarde van de storingsterm als je hypothese niets zegt over de specifieke richting van earnings management. Om het gemiddelde aan earnings management te meten kan je ook enkel deze absolute waarde gebruiken, want als je geen absolute waarden gebruikt, dan gaat het gemiddelde van de discretionary accruals naar 0. Het nemen van de absolute waarde zorgt ervoor dat het gemiddelde naar rechts gaat (Cohen, Dey en Lys, 2008). Indien je specifiek wil testen op inkomsten stijgend earnings management en inkomsten dalend earnings management dan moet je een onderscheid maken tussen de positieve en negatieve abnormal accruals. Positieve abnormal accruals gelden dan als schatting van het inkomsten stijgend earnings management. Negatieve abnormal accruals staan voor inkomsten dalend earnings management. 10

DE RELATIE TUSSEN ZWAKKE INTERNE CONTROLE EN DE KWALITEIT VAN ACCRUALS

DE RELATIE TUSSEN ZWAKKE INTERNE CONTROLE EN DE KWALITEIT VAN ACCRUALS UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR 2009 20010 DE RELATIE TUSSEN ZWAKKE INTERNE CONTROLE EN DE KWALITEIT VAN ACCRUALS Masterproef voorgedragen tot het bekomen van de graad

Nadere informatie

De logica achter de ISA s en het interne controlesysteem

De logica achter de ISA s en het interne controlesysteem De logica achter de ISA s en het interne controlesysteem In dit artikel wordt de logica van de ISA s besproken in relatie met het interne controlesysteem. Hieronder worden de componenten van het interne

Nadere informatie

Hoe cashflow te interpreteren. Volgens de lesgever <> begin liquiditeit einde liquiditeit hoewel alle reporting modellen wel zo

Hoe cashflow te interpreteren. Volgens de lesgever <> begin liquiditeit einde liquiditeit hoewel alle reporting modellen wel zo Hoe cashflow te interpreteren. Volgens de lesgever begin liquiditeit einde liquiditeit hoewel alle reporting modellen wel zo zijn opgemaakt (ook onder IFRS) IAS 7 maakt gebruik van cashstroom tabellen,

Nadere informatie

CobiT. Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1

CobiT. Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1 CobiT Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1 Control objectives for information and related Technology Lezenswaardig: 1. CobiT, Opkomst, ondergang en opleving

Nadere informatie

Alternatieve financiële prestatie-indicatoren. Toezicht Kwaliteit Accountantscontrole & Verslaggeving

Alternatieve financiële prestatie-indicatoren. Toezicht Kwaliteit Accountantscontrole & Verslaggeving Alternatieve financiële prestatie-indicatoren Toezicht Kwaliteit Accountantscontrole & Verslaggeving April 2014 Inhoudsopgave 1 Conclusie en samenvatting 4 2 Doelstellingen, onderzoeksopzet en definiëring

Nadere informatie

Controleverklaring van de onafhankelijke accountant

Controleverklaring van de onafhankelijke accountant Controleverklaring van de onafhankelijke accountant Aan: de algemene vergadering van Nederlandse Waterschapsbank N.V. Verklaring over de jaarrekening 2014 Ons oordeel Wij hebben de jaarrekening 2014 van

Nadere informatie

APPENDICES. Universiteit van Tilburg Departement Accountancy Jan Bouwens Edith Leung Arnt Verriest 25 februari 2011

APPENDICES. Universiteit van Tilburg Departement Accountancy Jan Bouwens Edith Leung Arnt Verriest 25 februari 2011 APPENDICES Universiteit van Tilburg Departement Accountancy Jan Bouwens Edith Leung Arnt Verriest 25 februari 2011 Appendices bij het rapport ter evaluatie van de Wet toezicht financiële verslaggeving:

Nadere informatie

Samenvatting onderzoek: Diversificatiestrategieën van accountantskantoren

Samenvatting onderzoek: Diversificatiestrategieën van accountantskantoren UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR 2010 2011 Samenvatting onderzoek: Diversificatiestrategieën van accountantskantoren Frederik Verplancke onder leiding van Prof. dr. Gerrit

Nadere informatie

SAP Risk-Control Model. Inzicht in financiële risico s vanuit uw SAP processen

SAP Risk-Control Model. Inzicht in financiële risico s vanuit uw SAP processen SAP Risk-Control Model Inzicht in financiële risico s vanuit uw SAP processen Agenda 1.Introductie in Risicomanagement 2.SAP Risk-Control Model Introductie in Risicomanagement Van risico s naar intern

Nadere informatie

Kwaliteitsverschillen tussen BIG4 en second-tier auditkantoren op de Belgische markt

Kwaliteitsverschillen tussen BIG4 en second-tier auditkantoren op de Belgische markt UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR 2011 2012 Kwaliteitsverschillen tussen BIG4 en second-tier auditkantoren op de Belgische markt Masterproef voorgedragen tot het bekomen

Nadere informatie

RESEARCH & DEVELOPMENT KOSTEN EN EARNINGS MANAGEMENT SCRIPTIE OPEN UNIVERSITEIT NEDERLAND FACULTEIT MANAGEMENTWETENSCHAPPEN

RESEARCH & DEVELOPMENT KOSTEN EN EARNINGS MANAGEMENT SCRIPTIE OPEN UNIVERSITEIT NEDERLAND FACULTEIT MANAGEMENTWETENSCHAPPEN RESEARCH & DEVELOPMENT KOSTEN EN EARNINGS MANAGEMENT Worden R&D kosten gebruikt om de winst te sturen middels winstegalisatie (income smoothing) bij beursgenoteerde ondernemingen in Nederland, Frankrijk

Nadere informatie

Interne controle en risicobeheer

Interne controle en risicobeheer COMMISSIE CORPORATE GOVERNANCE PRIVATE STICHTING Interne controle en risicobeheer Richtlijnen in het kader van de wet van 6 april 2010 en de Belgische Corporate Governance Code 2009 Hulpdocument voor het

Nadere informatie

Ter Reigerie 7 bus 3, 8800 Roeselare. www.pouseele.be. Resultaatmanipulatie. Pouseele B. & C, Bedrijfsrevisoren

Ter Reigerie 7 bus 3, 8800 Roeselare. www.pouseele.be. Resultaatmanipulatie. Pouseele B. & C, Bedrijfsrevisoren Pouseele B. & C, Bedrijfsrevisoren Ter Reigerie 7 bus 3, 8800 Roeselare www.pouseele.be Resultaatmanipulatie Pouseele B. & C, Bedrijfsrevisoren Resultaatmanipulatie Bij resultaatmanipulatie wendt de bedrijfsleiding

Nadere informatie

Werkkapitaal, Equity cashflow, Entity cashflow en Discretionary Cashflow

Werkkapitaal, Equity cashflow, Entity cashflow en Discretionary Cashflow Werkkapitaal, Equity cashflow, Entity cashflow en Discretionary Cashflow Er is al heel wat gezegd en geschreven over het onderwerp Cash Flows. Wat ons blijft verbazen is hoe onvolledig deze publicaties

Nadere informatie

Rentabiliteitsratio s

Rentabiliteitsratio s 18 Rentabiliteitsratio s Nu we de begrippen balans, resultatenrekening en kasstromentabel onder de knie hebben, kunnen we overgaan tot het meer interessante werk, nl. het onderzoek naar de performantie

Nadere informatie

COUNTRY PAYMENT REPORT 2015

COUNTRY PAYMENT REPORT 2015 COUNTRY PAYMENT REPORT 15 Het Country Payment Report is ontwikkeld door Intrum Justitia Intrum Justitia verzamelt informatie bij duizenden bedrijven in Europa en krijgt op die manier inzicht in het betalingsgedrag

Nadere informatie

Slide 1. Slide 2 Introduktie. Slide 3 Deze les: 2 onderwerpen. Les 1 Definities en belang Informatie Technologie. Intro docent Opzet/tentamenstof

Slide 1. Slide 2 Introduktie. Slide 3 Deze les: 2 onderwerpen. Les 1 Definities en belang Informatie Technologie. Intro docent Opzet/tentamenstof Slide 1 Les 1 Definities en belang Informatie Technologie IT A Basics en toepassing Informatie Technologie Versie 4.1 Sept 2014 Slide 2 Introduktie Intro docent Opzet/tentamenstof Stof/vraagstukken behandeld

Nadere informatie

INTERN REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITÉ

INTERN REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITÉ BIJLAGE 2 BIJ HET CORPORATE GOVERNANCE CHARTER INTERN REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITÉ OPGESTELD DOOR DE RAAD VAN BESTUUR INHOUDSOPGAVE Algemeen... 3 1. Samenstelling... 3 2. Verantwoordelijkheden... 3 3.

Nadere informatie

De effectieve directie

De effectieve directie Studiedag - Journée d études De interne audit en het auditcomité Walgraeve M. Hoofd interne audit NVSM 17.10.2008 Verslag over: De effectieve directie - Financiële, operationele en strategische risico

Nadere informatie

Advies inzake Risicobenadering

Advies inzake Risicobenadering dvies inzake Risicobenadering Het afstemmen van modellen op uitdagingen PRIMO heeft binnen haar organisatie een divisie opgericht die zich geheel richt op het effectief gebruik van risicomanagementmodellen.

Nadere informatie

Modelverslagen met betrekking tot de statistieken

Modelverslagen met betrekking tot de statistieken Bijlage 6 Circulaire _2011_06-6 dd. 14 februari 2011 Modelverslagen met betrekking tot de statistieken Toepassingsveld: Openbare instellingen voor collectieve belegging naar Belgisch recht met een veranderlijk

Nadere informatie

Equitisation and Stock-Market Development

Equitisation and Stock-Market Development Samenvatting In deze dissertatie worden twee belangrijke vraagstukken met betrekking tot het proces van economische hervorming in Vietnam behandeld, te weten de Vietnamese variant van privatisering (equitisation)

Nadere informatie

ROL INTERNAL AUDITOR IN VERANDERINGSPROJECTEN

ROL INTERNAL AUDITOR IN VERANDERINGSPROJECTEN Auditing Richtlijnen en randvoorwaarden ROL INTERNAL AUDITOR IN VERANDERINGSPROJECTEN Veel organisaties zien zich dezer dagen genoodzaakt hun strategie te herzien en de organisatieprocessen en -systemen

Nadere informatie

Inhoud WOORD VOORAF... 1 1. INLEIDING... 3

Inhoud WOORD VOORAF... 1 1. INLEIDING... 3 Inhoud WOORD VOORAF.......................................................... 1 1. INLEIDING............................................................. 3 2. PUBLICATIEVERPLICHTINGEN..........................................

Nadere informatie

Inleiding / Doel van de vraag om advies. Belangrijkste gegevens van het dossier. Ref: Accom AFWIJKING 2004/1

Inleiding / Doel van de vraag om advies. Belangrijkste gegevens van het dossier. Ref: Accom AFWIJKING 2004/1 ADVIES- EN CONTROLECOMITE OP DE ONAFHANKELIJKHEID VAN DE COMMISSARIS Ref: Accom AFWIJKING 2004/1 Samenvatting van het advies met betrekking tot een vraag om afwijking van de regel die het bedrag beperkt

Nadere informatie

BEDRIJFSECONOMISCHE WETENSCHAPPEN master in de toegepaste economische wetenschappen: accountancy en financiering

BEDRIJFSECONOMISCHE WETENSCHAPPEN master in de toegepaste economische wetenschappen: accountancy en financiering BEDRIJFSECONOMISCHE WETENSCHAPPEN master in de toegepaste economische wetenschappen: accountancy en financiering 2010 2011 Masterproef Relatie interne en externe audit Promotor : Prof. dr. Roger MERCKEN

Nadere informatie

Samenvatting van het advies goedgekeurd op 2 juni 2004 en uitgebracht op grond van artikel 133, tiende lid van het Wetboek van vennootschappen

Samenvatting van het advies goedgekeurd op 2 juni 2004 en uitgebracht op grond van artikel 133, tiende lid van het Wetboek van vennootschappen ADVIES- EN CONTROLECOMITÉ OP DE ONAFHANKELIJKHEID VAN DE COMMISSARIS Ref : Accom ADVIES 2004/1 Samenvatting van het advies goedgekeurd op 2 juni 2004 en uitgebracht op grond van artikel 133, tiende lid

Nadere informatie

Inhaalbeweging economie

Inhaalbeweging economie Inhaalbeweging economie Inleiding Voor de inhaalbeweging economie bestaan er vijf documenten 1 Dit algemeen document dat een volledige beschrijving geeft van wat van leerlingen verwacht wordt als ze beslissen

Nadere informatie

De definitieve Code Corporate Governance, enige beschouwingen vanuit risicoperspectief.

De definitieve Code Corporate Governance, enige beschouwingen vanuit risicoperspectief. De definitieve Code Corporate Governance, enige beschouwingen vanuit risicoperspectief. In de Code van Commissie Peters De Veertig Aanbevelingen (juni 1997) staat in zeer algemene termen iets over risicobeheersing.

Nadere informatie

Inhoud WOORD VOORAF... 1 1. INLEIDING... 3

Inhoud WOORD VOORAF... 1 1. INLEIDING... 3 WOORD VOORAF.......................................................... 1 1. INLEIDING............................................................. 3 2. PUBLICATIEVERPLICHTINGEN...........................................

Nadere informatie

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente?

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Enterprise Architectuur een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Wie zijn we? > Frederik Baert Director Professional Services ICT @frederikbaert feb@ferranti.be Werkt aan een Master

Nadere informatie

Titel: Interne audit in de niet-financiële sector in België Richting: 3de jaar handelsingenieur - major accountancy en financiering Jaar: 2008

Titel: Interne audit in de niet-financiële sector in België Richting: 3de jaar handelsingenieur - major accountancy en financiering Jaar: 2008 Auteursrechterlijke overeenkomst Opdat de Universiteit Hasselt uw eindverhandeling wereldwijd kan reproduceren, vertalen en distribueren is uw akkoord voor deze overeenkomst noodzakelijk. Gelieve de tijd

Nadere informatie

EEN NADERE ANALYSE VAN DE RELATIES TUSSEN AANDELENRENDEMENTEN EN WINSTEN, DIVIDENDEN EN CASH-FLOWS. Gert Hegge en Rezaul Kabir

EEN NADERE ANALYSE VAN DE RELATIES TUSSEN AANDELENRENDEMENTEN EN WINSTEN, DIVIDENDEN EN CASH-FLOWS. Gert Hegge en Rezaul Kabir EEN NADERE ANALYSE VAN DE RELATIES TUSSEN AANDELENRENDEMENTEN EN WINSTEN, DIVIDENDEN EN CASH-FLOWS Gert Hegge en Rezaul Kabir Vakgroep Bedrijfseconomie Katholieke Universiteit Brabant Tilburg, april 1995

Nadere informatie

Beloningsbeleid van DAS Nederlandse Rechtsbijstandsverzekering N.V.

Beloningsbeleid van DAS Nederlandse Rechtsbijstandsverzekering N.V. Beloningsbeleid van DAS Nederlandse Rechtsbijstandsverzekering N.V. Juni 2014 Inleiding In deze notitie wordt het beleid beschreven dat ten grondslag ligt aan het belonen binnen de DAS organisatie. Doel

Nadere informatie

GLOBAL ANALYZER HANDLEIDING

GLOBAL ANALYZER HANDLEIDING HANDLEIDING GLOBAL ANALYZER RAPPORTS 1 Het Identificatie blok 1 Het Diagnose blok 1 Het Conclusies blok 1 Het bedrijfsprofiel 2 De verschillende Onderdelen 2 DE WAARDERING 2 Koop laag, verkoop hoog! 2

Nadere informatie

Business Valuation : groeiend belang

Business Valuation : groeiend belang Business Valuation : groeiend belang Inleiding Vandaag de dag worden we steeds vaker geconfronteerd met de vraag hoeveel een onderneming waard is en of ze gelet op de huidige crisis financieel gezond is.

Nadere informatie

Prof. Eddy Wymeersch Seminarie CBFA-BVPI 18 november 2010

Prof. Eddy Wymeersch Seminarie CBFA-BVPI 18 november 2010 Prof. Eddy Wymeersch Seminarie CBFA-BVPI De wettelijke regeling W. 27 oktober 2006 Bestuursorgaan, minstens 2 personen in college, doch in de regel meer Betrokken bestuurders en onafhankelijken meerderheid

Nadere informatie

Inleiding 11 DEEL 1 BESCHRIJVING VAN DE RISICO S 23

Inleiding 11 DEEL 1 BESCHRIJVING VAN DE RISICO S 23 Inhoud Inleiding 11 Risicomanagement, een selectie van toepassingen in ondernemingsbestuur 13 Theorie? 15 Bekende toepassingen 17 Risicomanagement in de financiële sector 18 Risico s in verband met ondernemingsbestuur

Nadere informatie

Logistiek management in de gezondheidszorg

Logistiek management in de gezondheidszorg Katholieke Universiteit Leuven Faculteit Geneeskunde Departement Maatschappelijke Gezondheidszorg Centrum voor Ziekenhuis- en Verplegingswetenschap Master in management en beleid van de gezondheidszorg

Nadere informatie

Nationale Controllersdag 2016 9 juni 2016. Financial Control Framework Van data naar rapportage

Nationale Controllersdag 2016 9 juni 2016. Financial Control Framework Van data naar rapportage Nationale Controllersdag 2016 9 juni 2016 Financial Control Framework Van data naar rapportage Inhoudsopgave Even voorstellen Doel van de workshop Positie van Finance & Control Inrichting van management

Nadere informatie

De classificatie van investeringscrediteuren en winststuringsonderzoek

De classificatie van investeringscrediteuren en winststuringsonderzoek De classificatie van investeringscrediteuren en winststuringsonderzoek Wat is de impact van de classificatie van investeringscrediteuren in het kasstroomoverzicht op het onderzoek naar winststuring, gebaseerd

Nadere informatie

SOLVAY NV HUISHOUDELIJK REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITE. De leden van het Auditcomité worden benoemd voor een hernieuwbare termijn van twee jaar.

SOLVAY NV HUISHOUDELIJK REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITE. De leden van het Auditcomité worden benoemd voor een hernieuwbare termijn van twee jaar. SOLVAY NV HUISHOUDELIJK REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITE I. SAMENSTELLING VAN HET AUDITCOMITÉ 1. Aantal leden - Duur van de mandaten Het Auditcomité telt minstens vier leden. De leden van het Auditcomité

Nadere informatie

2014 KPMG Advisory N.V

2014 KPMG Advisory N.V 02 Uitbesteding & assurance 23 Overwegingen bij uitbesteding back- en mid-office processen van vermogensbeheer Auteurs: Alex Brouwer en Mark van Duren Is het zinvol voor pensioenfondsen en fiduciair managers

Nadere informatie

Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system!

Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system! Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system!! Tom Veerman! Triple A Risk Finance B.V.! 1! Programma! Solvency II stand

Nadere informatie

Rollen in Risk Management

Rollen in Risk Management Rollen in Risk Management 10 oktober 2009 1 Inleiding In de afgelopen maanden heeft de Enterprise Risk Management-werkgroep een tweetal columns op de IIA website gepubliceerd: 1. Een algemene inleiding

Nadere informatie

Reglement op de kwaliteitstoetsing voor interne auditors

Reglement op de kwaliteitstoetsing voor interne auditors Reglement op de kwaliteitstoetsing voor interne auditors Reglement op de kwaliteitstoetsing voor interne auditors Vastgesteld in de bijeenkomst van de ledenvergadering van het Instituut van Internal Auditors

Nadere informatie

OPERATIONEEL RISKMANAGEMENT. Groningen, maart 2016 Wim Pauw

OPERATIONEEL RISKMANAGEMENT. Groningen, maart 2016 Wim Pauw OPERATIONEEL RISKMANAGEMENT Groningen, maart 2016 Wim Pauw Risicomanagement Risicomanagement is steeds meer een actueel thema voor financiële beleidsbepalers, maar zij worstelen vaak met de bijbehorende

Nadere informatie

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur 1. Algemeen Deugdelijk ondernemingsbestuur is waar corporate governance over gaat. Binnen de bedrijfskunde wordt de term gebruikt voor het aanduiden van hoe een

Nadere informatie

PROXIMUS NV van publiek recht CHARTER VAN HET AUDIT- EN TOEZICHTSCOMITE

PROXIMUS NV van publiek recht CHARTER VAN HET AUDIT- EN TOEZICHTSCOMITE PROXIMUS NV van publiek recht CHARTER VAN HET AUDIT- EN TOEZICHTSCOMITE Statuut Het Audit- en Toezichtscomité is een raadgevend comité van de Raad van Bestuur, met uitzondering voor de punten waarvoor

Nadere informatie

INTERN REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITÉ

INTERN REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITÉ BIJLAGE 2. INTERN REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITÉ Dit intern reglement maakt integraal deel uit van het Corporate Governance Charter van de Vennootschap. Deze bijlage is een aanvulling op de toepasselijke

Nadere informatie

Charter Audit Comité Goedgekeurd door de Raad van Bestuur op 2 oktober 2014

Charter Audit Comité Goedgekeurd door de Raad van Bestuur op 2 oktober 2014 Charter Audit Comité Goedgekeurd door de Raad van Bestuur op 2 oktober 2014 Charter van het Audit Comité van de Raad van Bestuur van Indaver NV 1 Doelstelling van het Auditcomité Het Auditcomité van Indaver

Nadere informatie

Inleiding / Doel van de vraag om advies. Belangrijkste gegevens van het dossier ADVIES- EN CONTROLECOMITÉ OP DE ONAFHANKELIJKHEID VAN DE COMMISSARIS

Inleiding / Doel van de vraag om advies. Belangrijkste gegevens van het dossier ADVIES- EN CONTROLECOMITÉ OP DE ONAFHANKELIJKHEID VAN DE COMMISSARIS ADVIES- EN CONTROLECOMITÉ OP DE ONAFHANKELIJKHEID VAN DE COMMISSARIS Ref : Accom AFWIJKING 2005/1 Samenvatting van het advies dd. 17 mei 2005 met betrekking tot een vraag om afwijking van de regel die

Nadere informatie

Materieel belang in de jaarrekening. Nationale Verslaggevingsdag 26 juni 2012 Ton Meershoek Hoofd toezicht financiële verslaggeving

Materieel belang in de jaarrekening. Nationale Verslaggevingsdag 26 juni 2012 Ton Meershoek Hoofd toezicht financiële verslaggeving Materieel belang in de jaarrekening Nationale Verslaggevingsdag 26 juni 2012 Ton Meershoek Hoofd toezicht financiële verslaggeving Agenda Inleiding Doel van de jaarrekening Wat is materieel belang Wat

Nadere informatie

CHARTER VAN HET AUDITCOMITE

CHARTER VAN HET AUDITCOMITE CHARTER VAN HET AUDITCOMITE INLEIDING 2 I. ROL 2 II. VERANTWOORDELIJKHEDEN 2 1. Financiële reporting 3 2. Interne controle - risicobeheer en compliance 3 3. Interne audit 4 4. Externe audit: de commissaris

Nadere informatie

Bedrijfseconomische Aspecten Examennummer: 71533 Datum: 14 april 2012 Tijd: 13:00 uur - 14:30 uur

Bedrijfseconomische Aspecten Examennummer: 71533 Datum: 14 april 2012 Tijd: 13:00 uur - 14:30 uur Bedrijfseconomische Aspecten Examennummer: 71533 Datum: 14 april 2012 Tijd: 13:00 uur - 14:30 uur Dit examen bestaat uit 8 pagina s. De opbouw van het examen is als volgt: - 30 meerkeuzevragen (maximaal

Nadere informatie

De opbrengsten voor 2014 bedragen 239.6 miljoen euro, een stijging van 8.2% tegenover vorig jaar

De opbrengsten voor 2014 bedragen 239.6 miljoen euro, een stijging van 8.2% tegenover vorig jaar Onder Embargo tot 04/03/2015-17.45 CET Geregelementeerde informatie Persbericht Record resultaat dank zij record omzet + e vere Hoogtepunten 2014 De opbrengsten voor 2014 bedragen 239.6 miljoen euro, een

Nadere informatie

André Salomons Smart SharePoint Solutions BV. Cloud security en de rol van de accountant ICT Accountancy praktijkdag

André Salomons Smart SharePoint Solutions BV. Cloud security en de rol van de accountant ICT Accountancy praktijkdag André Salomons Smart SharePoint Solutions BV Cloud security en de rol van de accountant ICT Accountancy praktijkdag Cloud security moet uniformer en transparanter, waarom deze stelling? Links naar de artikelen

Nadere informatie

Befimmo NV. Reglement van de interne audit

Befimmo NV. Reglement van de interne audit Befimmo NV Inhoud Article 1 - Opzet... 1 Article 2 - Opdracht, doelstellingen en activiteiten... 2 Article 3 - Jaarprogramma... 3 Article 4 - Rapportering... 3 Article 5 - Autoriteit... 4 Article 6 - Onafhankelijkheid...

Nadere informatie

Thenergo levert sterke groei en stijgende recurrente EBITDA marge in eerste half jaar 2008

Thenergo levert sterke groei en stijgende recurrente EBITDA marge in eerste half jaar 2008 PERSBERICHT Thenergo levert sterke groei en stijgende recurrente EBITDA marge in eerste half jaar 2008 28 augustus 2008 18u00 CET Gereguleerde informatie Antwerpen Thenergo (Euronext Brussels: THEB en

Nadere informatie

COMPLIANCE MET DE NEDERLANDSE CORPORATE GOVERNANCE CODE

COMPLIANCE MET DE NEDERLANDSE CORPORATE GOVERNANCE CODE COMPLIANCE MET DE NEDERLANDSE CORPORATE GOVERNANCE CODE Corporate Governance Novisource streeft naar een organisatiestructuur die onder meer recht doet aan de belangen van de onderneming, haar klanten,

Nadere informatie

Halfjaarbericht 2015. N.V. Dico International

Halfjaarbericht 2015. N.V. Dico International Halfjaarbericht 2015 N.V. Dico International Inhoud Jaarverslag Directieverslag N.V. Dico International Verkorte halfjaarcijfers 2015 1. Verkort overzicht financiële positie per 30 juni 2015 2. Verkort

Nadere informatie

PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE Add Value Fund N.V.

PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE Add Value Fund N.V. PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE Add Value Fund N.V. I Inleiding Keijser Capital Asset Management B.V. (de Directie ) voert de directie over Add Value Fund N.V. (hierna ook Add Value Fund of Fonds ). De Directie

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

De onmisbare actuaris. VSAE congres 20 september 2011 Sabijn Timmers

De onmisbare actuaris. VSAE congres 20 september 2011 Sabijn Timmers De onmisbare actuaris VSAE congres 20 september 2011 Sabijn Timmers Eigenaar van de Black Box Inhoud Introductie Ontwikkelingen in S2 Waar we vandaan komen Waar we heen gaan Waarom we onmisbaar zijn En

Nadere informatie

RNCI sessie 26 oktober 2009. Beknopt overzicht van Het wetsontwerp over het remuneratiecomité en het remuneratieverslag

RNCI sessie 26 oktober 2009. Beknopt overzicht van Het wetsontwerp over het remuneratiecomité en het remuneratieverslag RNCI sessie 26 oktober 2009 Beknopt overzicht van Het wetsontwerp over het remuneratiecomité en het remuneratieverslag 1 Inhoudsopgave bespreking wetsontwerp Bron: Wetsontwerp tot versterking van het deugdelijk

Nadere informatie

Checklist Compliance Aanbevelingen Bestuurdersbeloningen Eumedion. www.haygroup.com

Checklist Compliance Aanbevelingen Bestuurdersbeloningen Eumedion. www.haygroup.com Checklist Compliance Aanbevelingen Bestuurdersbeloningen Eumedion www.haygroup.com Inleiding In aanvulling op de bestaande wet- en regelgeving en de Code Tabaksblat zijn in oktober 2006 door Eumedion,

Nadere informatie

Faculteit Economie en Bedrijfskunde, Universiteit van Amsterdam

Faculteit Economie en Bedrijfskunde, Universiteit van Amsterdam Faculteit Economie en Bedrijfskunde, Universiteit van Amsterdam Titel Scriptie: IN WELKE MATE HEEFT DE INVOERING VAN IFRS GELEID TOT VERANDERING IN WINSTSTURING OP DE NEDERLANDSE MARKT? MSc Accountancy

Nadere informatie

BENT U ER KLAAR VOOR?

BENT U ER KLAAR VOOR? ISO 9001:2015 EN ISO 14001:2015 HERZIENINGEN ZIJN IN AANTOCHT BENT U ER KLAAR VOOR? Move Forward with Confidence WAT IS NIEUW IN ISO 9001:2015 & ISO 14001:2015 MEER BUSINESS GEORIENTEERD KERNASPECTEN "LEIDERSCHAP

Nadere informatie

Verplichte Audit-Firm Rotatie: de effecten op de kwaliteit van de accountantscontrole

Verplichte Audit-Firm Rotatie: de effecten op de kwaliteit van de accountantscontrole Verplichte Audit-Firm Rotatie: de effecten op de kwaliteit van de accountantscontrole Door: Marinka Karsemeijer Collegekaartnummer: 5876699 Datum: 21 juli 2011 Universiteit van Amsterdam (FEB) Supervisor:

Nadere informatie

EEN SIMULATIESTUDIE VAN DE SCHEDULE CONTROL INDEX

EEN SIMULATIESTUDIE VAN DE SCHEDULE CONTROL INDEX EEN SIMULATIESTUDIE VAN DE SCHEDULE CONTROL INDEX Universiteit Gent Faculteit economie en bedrijfskunde Student X Tussentijds Rapport Promotor: prof. dr. M. Vanhoucke Begeleider: Y Academiejaar 20XX-20XX

Nadere informatie

AGENDA. Voor (het advies inzake) de routebeschrijving en bereikbaarheid met het openbaar vervoer verwijzen wij u naar onze website: www.nedap.com.

AGENDA. Voor (het advies inzake) de routebeschrijving en bereikbaarheid met het openbaar vervoer verwijzen wij u naar onze website: www.nedap.com. AGENDA voor de jaarlijkse Algemene Vergadering van Aandeelhouders van de N.V. Nederlandsche Apparatenfabriek Nedap, gevestigd te Groenlo, te houden op 3 april 2014, s morgens om 11.00 uur in het EYE (filmmuseum)

Nadere informatie

Uitgebracht aan de directie en aandeelhouder van: Vinc Vastgoed Management I B.V. inzake. tussentijds bericht per 30 juni 2012

Uitgebracht aan de directie en aandeelhouder van: Vinc Vastgoed Management I B.V. inzake. tussentijds bericht per 30 juni 2012 Uitgebracht aan de directie en aandeelhouder van: inzake tussentijds bericht per 30 juni 2012 28 augustus 2012 Barendrecht INHOUDSOPGAVE Pagina Balans per 30 juni 2012 2 Winst- en verliesrekening over

Nadere informatie

Geïntegreerd jaarverslag Gasunie 2013

Geïntegreerd jaarverslag Gasunie 2013 Risicomanagement We onderkennen een aantal algemene risico s. De aard van onze werkzaamheden brengt daarnaast nog specifieke risico s met zich mee. Om deze zo goed mogelijk te beheersen en waar mogelijk

Nadere informatie

inhoud voorwoord lijst van figuren inleiding hoofdstuk 1. de jaarrekening

inhoud voorwoord lijst van figuren inleiding hoofdstuk 1. de jaarrekening inhoud 5 inhoud voorwoord 11 lijst van figuren 13 inleiding 17 hoofdstuk 1. de jaarrekening 19 1.1 Inleiding 19 1.2 De onderdelen van de jaarrekening 22 1.2.1 De balans 22 1.2.2 De resultatenrekening 23

Nadere informatie

TA3290 Life-Cycle Modeling and Economic Evaluation 2009-2010

TA3290 Life-Cycle Modeling and Economic Evaluation 2009-2010 TA3290 Life-Cycle Modeling and Economic Evaluation 2009-2010 CiTG, minor Mining and Resource Engineering Economie college 1: Grip op Geldstromen Dr.ir. Gerard P.J. Dijkema Energy & Industry Group December

Nadere informatie

Pascal De Splenter. Masterclass Corporate Finance, Vlerick Master TEW Postgraduaat Fiscaliteit. Contact: GSM 0475/75.58.27 Email pascal.des@skynet.

Pascal De Splenter. Masterclass Corporate Finance, Vlerick Master TEW Postgraduaat Fiscaliteit. Contact: GSM 0475/75.58.27 Email pascal.des@skynet. Pascal De Splenter Masterclass Corporate Finance, Vlerick Master TEW Postgraduaat Fiscaliteit Contact: GSM 0475/75.58.27 Email pascal.des@skynet.be 1 12 jaar ervaring als Financieel Directeur (o.a. bij

Nadere informatie

De rol van de waarde van vastgoed in crisistijd op de verslaggeving van vastgoed ondernemingen

De rol van de waarde van vastgoed in crisistijd op de verslaggeving van vastgoed ondernemingen De rol van de waarde van vastgoed in crisistijd op de verslaggeving van vastgoed ondernemingen VBA - Seminar Jef Holland Head of Real Estate Audit Amsterdam Tel. : +31 (0)20-582 4504 E-Mail: jholland@deloitte.nl

Nadere informatie

Prof. dr. Stijn Goeminne, Faculteit Economie & Bedrijfskunde, Universiteit Gent

Prof. dr. Stijn Goeminne, Faculteit Economie & Bedrijfskunde, Universiteit Gent De boekhoudkundige verwerking van uitgestelde belastingen bij gerealiseerde meerwaarden waarvoor de uitgestelde belastingregeling geldt en bij kapitaalsubsidies Prof. dr. Stijn Goeminne, Faculteit Economie

Nadere informatie

Structurele ondernemingsstatistieken

Structurele ondernemingsstatistieken 1 Structurele ondernemingsstatistieken - Analyse Structurele ondernemingsstatistieken Een beeld van de structuur van de Belgische economie in 2012 en de mogelijkheden van deze databron De jaarlijkse structurele

Nadere informatie

RISICOMANAGEMENT BIJ WONINGCORPORATIES

RISICOMANAGEMENT BIJ WONINGCORPORATIES Together you make the difference RISICOMANAGEMENT BIJ WONINGCORPORATIES Deel 1 van een drieluik over het belang van goed risicomanagement in de corporatiesector Auteur Drs. Frank van Egeraat RC. Frank

Nadere informatie

Beleid Regulering Eerlijke Bekendmaking

Beleid Regulering Eerlijke Bekendmaking Beleid Regulering Eerlijke Bekendmaking Crawford & Company (het "Bedrijf") wil tijdige en geloofwaardige informatie bieden ten aanzien van het Bedrijf en haar aandelen in overeenstemming met alle geldende

Nadere informatie

Inhoud. Lijst van tabellen... Lijst van figuren... Inleiding... HOOFDSTUK 1 FINANCIËLE ANALYSE: INLEIDING... 1

Inhoud. Lijst van tabellen... Lijst van figuren... Inleiding... HOOFDSTUK 1 FINANCIËLE ANALYSE: INLEIDING... 1 Lijst van tabellen... Lijst van figuren... Inleiding... xv xix xxi HOOFDSTUK 1 FINANCIËLE ANALYSE: INLEIDING... 1 1.1. Onderneming, toegevoegde waarde en belanghebbenden... 2 1.2. Rol van de financiële

Nadere informatie

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN 1. Inleiding Op 9 april 2014 maakte de Europese Commissie aan het Europees Parlement een voorstel van richtlijn over

Nadere informatie

Uitbesteding van boekhoudkundige activiteiten bij Vlaamse kmo s

Uitbesteding van boekhoudkundige activiteiten bij Vlaamse kmo s Uitbesteding van boekhoudkundige activiteiten bij Vlaamse kmo s PROF.DR. PATRICIA EVERAERT, Docent Lessius Hogeschool en KULeuven GERRIT SARENS, Doctoraatsonderzoeker UGent (Vakgroep Accountancy en Bedrijfsfinanciering)

Nadere informatie

Algemeen. 6. Publicatie Priciples De meest actuele versie van deze Principles of Fund Governance is te vinden op www.gilissen.nl.

Algemeen. 6. Publicatie Priciples De meest actuele versie van deze Principles of Fund Governance is te vinden op www.gilissen.nl. FUND GOVERNANCE Algemeen 1. Compliance functie Een directielid van de Beheerder is aangesteld als Compliance Officer. Deze ziet toe op de correcte naleving van: (i) de Prospectussen van de TG Fondsen;

Nadere informatie

REGLEMENT AUDIT, RISK & COMPLIANCE

REGLEMENT AUDIT, RISK & COMPLIANCE REGLEMENT AUDIT, RISK & COMPLIANCE COMMITTEE Distributie Audit, Risk & Compliance Committee leden Raad van Commissarissen Kempen & Co Directie Kempen & Co N.V. Hoofd interne accountantsdienst Hoofd compliance

Nadere informatie

Martine Verluyten Voorzitter van het Auditcomité van de Vlaamse Administratie

Martine Verluyten Voorzitter van het Auditcomité van de Vlaamse Administratie 1 Publieke versus private audit Gelijkenissen en verschillen een persoonlijke-ervaringsgebaseerde toelichting Martine Verluyten Voorzitter van het Auditcomité van de Vlaamse Administratie 2 2 1 Context

Nadere informatie

BEDRIJFSWETENSCHAPPEN. 2. De investeringsbeslissing en de verantwoording ervan

BEDRIJFSWETENSCHAPPEN. 2. De investeringsbeslissing en de verantwoording ervan BEDRIJFSWETENSCHAPPEN Hoofdstuk 2: INVESTERINGSANALYSE 1. Toepasbare beoordelingsmethodes 1.1. Pay-back 1.2. Return on investment 1.3. Internal rate of return 1.4. Net present value 2. De investeringsbeslissing

Nadere informatie

Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Informatiebeveiliging the next level!

Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Informatiebeveiliging the next level! Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Informatiebeveiliging the next level! 1! 1. Introductie Agenda! 2. Stand van zaken in de Cyber Security wereld 3. Verschillende soorten

Nadere informatie

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Stek

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Stek Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Stek 1 Algemeen Deugdelijk ondernemingsbestuur is waar corporate governance over gaat. Binnen de bedrijfskunde wordt de term gebruikt voor het aanduiden van hoe

Nadere informatie

Uitgebracht aan de directie en aandeelhouder van: Vinc Vastgoed Management I B.V. inzake. tussentijds bericht per 30 juni 2011

Uitgebracht aan de directie en aandeelhouder van: Vinc Vastgoed Management I B.V. inzake. tussentijds bericht per 30 juni 2011 Uitgebracht aan de directie en aandeelhouder van: inzake tussentijds bericht per 30 juni 2011 25 augustus 2011 Barendrecht INHOUDSOPGAVE Pagina Balans per 30 juni 2011 2 Winst- en verliesrekening over

Nadere informatie

Reglement audit committee

Reglement audit committee Reglement audit committee Artikel 1. Vaststelling en wijziging reglement 1. Dit reglement is vastgesteld door de raad van commissarissen op 19 augustus 2013, gewijzigd op 2 december 2013 en laatstelijk

Nadere informatie

Deontologische Code. Deze Deontologische Code is zowel op individuen als op entiteiten die interne auditdiensten verlenen van toepassing.

Deontologische Code. Deze Deontologische Code is zowel op individuen als op entiteiten die interne auditdiensten verlenen van toepassing. Deontologische Code INLEIDING Het doel van de Deontologische Code van het Instituut is het stimuleren van een ethische cultuur binnen het geheel van de professionele uitoefening van interne audit. Interne

Nadere informatie

STAKEHOLDERS. Hoe gaan we daar mee om? Jacques van Unnik Manager Personnel Certification & Training 3 december 2015 BUSINESS ASSURANCE

STAKEHOLDERS. Hoe gaan we daar mee om? Jacques van Unnik Manager Personnel Certification & Training 3 december 2015 BUSINESS ASSURANCE BUSINESS ASSURANCE STAKEHOLDERS Hoe gaan we daar mee om? Jacques van Unnik Manager Personnel Certification & Training 3 december 2015 1 DNV GL 2014 Stakeholders 19 November 2015 SAFER, SMARTER, GREENER

Nadere informatie

PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE COMMODITY DISCOVERY FUND Bijgewerkt tot 8 juli 2014

PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE COMMODITY DISCOVERY FUND Bijgewerkt tot 8 juli 2014 PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE COMMODITY DISCOVERY FUND Bijgewerkt tot 8 juli 2014 Principles of Fund Governance Pag. 1/5 1. INLEIDING Commodity Discovery Management B.V. (de Beheerder ) is de beheerder

Nadere informatie

Corporate governance code Caparis NV

Corporate governance code Caparis NV Corporate governance code Caparis NV De brancheorganisatie sociale werkgelegenheid en arbeidsintegratie Cedris heeft in het voorjaar van 2010 een branchecode aangenomen. In de inleiding van deze branchecode

Nadere informatie

HOOFDSTUK VII REGRESSIE ANALYSE

HOOFDSTUK VII REGRESSIE ANALYSE HOOFDSTUK VII REGRESSIE ANALYSE 1 DOEL VAN REGRESSIE ANALYSE De relatie te bestuderen tussen een response variabele en een verzameling verklarende variabelen 1. LINEAIRE REGRESSIE Veronderstel dat gegevens

Nadere informatie

Externe Financiële Verslaggeving

Externe Financiële Verslaggeving FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSWETENSCHAPPEN DEPARTEMENT ACCOUNTANCY, FINANCE & INSURANCE (AFI) NAAMSESTRAAT 69 B-3000 LEUVEN KATHOLIEKE UNIVERSITEIT LEUVEN Naam student: Voornaam student Richting en studiejaar:

Nadere informatie