Een keurmerk voor groene energie. Marktconforme middelen ter stimulering van duurzame energie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Een keurmerk voor groene energie. Marktconforme middelen ter stimulering van duurzame energie"

Transcriptie

1 Een keurmerk voor groene energie Marktconforme middelen ter stimulering van duurzame energie Breukelen, oktober 1999

2 Inhoud Inleiding 3 1 Duurzame energie: motieven en ambities Waarom duurzame energie? De Nederlandse ambities in internationaal perspectief 6 2 Duurzame energie in een geliberaliseerde markt Liberalisatie van de energiemarkt Gevolgen voor duurzame energie 11 3 Financiële prikkels voor duurzame energie 14 4 Marktconforme middelen ter stimulering van duurzame energie Groene energie Betalingsbereidheid voor duurzame energie Keurmerken 24 5 Samenvatting en conclusies 27 Literatuur 30 2

3 Inleiding Volgend jaar moet ten minste drie procent van het Nederlandse energieverbruik duurzaam worden opgewekt. In 2020 moet dit aandeel zijn opgelopen tot 10 %. Deze ambitieuze doelstellingen werden in 1995 vastgelegd in de Derde Energienota. Het verwezenlijken van deze ambities zal de komende jaren aanzienlijke inspanningen vergen; niet alleen van energieproducenten en de overheid, maar zeker ook van consumenten. Tegelijk is een tweede belangrijke ontwikkeling gaande op de energiemarkt. In lijn met de Europese regelgeving is een stapsgewijze liberalisatie van de markten van gas en elektra ingezet. Gaandeweg kunnen bedrijven en particulieren zelf hun energieleverancier kiezen. Daarbij staat voor energiebedrijven en distributeurs momenteel veelal in handen van gemeenten of provincies de weg open voor privatisering. Een meer duurzame energiehuishouding en liberalisatie: twee ontwikkelingen die zowel voor Nederland als mondiaal onvermijdelijk lijken, maar die mogelijk ook in conflict staan met elkaar. Op welke wijze gaan de krachten van de markt de productie van duurzame energie beïnvloeden? Hoe kan een terugtredende overheid effectief duurzame energie bevorderen? Wat zijn de verantwoordelijkheden van bedrijven en consumenten bij dit alles? En op welke wijze kan de consument invloed uitoefenen op de duurzaamheid van de energiehuishouding? Dit essay is door NYFER geschreven in opdracht van het Directoraat Generaal voor Energie van het Ministerie van Economische Zaken. Het richt zich op de vraag wat de perspectieven zijn voor duurzame energie in een geliberaliseerde energiemarkt: kan het vrijwillige gedrag van de consument voldoende bijdragen aan het verwezenlijken van de doelstellingen uit de Derde Energienota? En wat kan de overheid doen om dit te bevorderen? 3

4 1 Duurzame energie: motieven en ambities 1.1 Waarom duurzame energie? Het rapport Grenzen aan de groei voor de Club van Rome luidde in 1972 de noodklok voor de toekomstige beschikbaarheid van grondstoffen. Aan de hand van gegevens over de explosieve groei van de consumptie van grondstoffen en energiebronnen werd in het licht van de toen bekende voorraden de noodzaak geformuleerd tot een meer duurzame wereldeconomie. Hoewel de Club van Rome deze apocalyptische boodschap in latere rapporten heeft genuanceerd, is de invloed van het rapport moeilijk te overschatten. 1 De wereld werd met de neus op het feit gedrukt, dat de voorraad fossiele brandstoffen en metaalertsen niet onuitputtelijk is. Vroeg of laat zal moeten worden overgegaan op alternatieve, duurzame energiebronnen en hergebruik van metalen. Omwille van de continuïteit is het verstandig hier niet mee te wachten tot de problemen nijpender worden en de prijzen stijgen. Kort na het verschijnen van het rapport kwam de Westerse wereld in de greep van de oliecrisis. Dit onderstreepte de grote afhankelijkheid van Westerse economieën van olie en dus van de OPEC-landen. Spreiding van de energieconsumptie over verschillende bronnen bleek van belang voor de zekerheid van de energievoorziening en de stabiliteit van de economie. In beginsel is in dit kader naast duurzame energie ook kernsplijting een optie. Echter, vanwege veiligheidsrisico s van met name de eerste generaties kerncentrales en de problematiek rondom de opslag van kernafval, ging dit hoe langer hoe minder als een maatschappelijk aanvaard alternatief voor fossiele brandstof gelden. Het gebruik van fossiele brandstoffen heeft de concentratie in de atmosfeer van koolstofdioxide (CO 2 ), stikstofoxiden en zwaveloxiden significant doen toenemen. Aanwijzingen voor mondiale klimaatsveranderingen het versterkte broeikaseffect en verzuring van het milieu vormen een derde drijfveer om te werken aan een meer duurzame energiehuishouding. Op de klimaatconferentie in Kyoto in 1997 heeft de EU toegezegd te streven naar een verminderde emissie van zogeheten broeikasgassen. Rond 2010 moet de uitstoot zo'n acht procent onder het niveau van 1990 liggen. Ook voor deze doelstelling geldt in het geval van 1 Voor een kritische analyse van dit milieudebat en de latere debatten over zure regen en het versterkte broeikaseffect, zie: NYFER, 1998: Modes in het milieudebat 4

5 Nederland dat ze gegeven het uitbannen van kernenergie, alleen met energiebesparing en verduurzaming van de energiehuishouding kan worden bereikt. Ook is er een economisch-strategisch motief voor het stimuleren van duurzame energie. Duurzame energieproductie is niet alleen voor Nederland een issue. De Europese Unie streeft naar 12 % duurzame energie in Europa in Dit komt neer op een verdubbeling van het marktaandeel van duurzame bronnen. Hiervoor moet het gebruik van windenergie een factor zestien omhoog, terwijl het gebruik van elektrische zonnecellen een factor honderd, van biomassa een factor drie en dat van zonneboilers een factor vijftien zal moeten toenemen. 2 Ook veel ontwikkelingslanden zien om wisselende redenen de noodzaak van verduurzaming van de energiehuishouding in. De marktkansen voor op zichzelf staande windmolens en zonneboilers of zonnecellen zijn in landen zonder uitgebreide infrastructuur voor de distributie van energie zelfs groter dan in het Westen. Technologie voor de duurzame opwekking van energie is dan ook een belangrijke groeimarkt in de mondiale economie. Shell voorspelt dat het wereldwijde marktaandeel van duurzame energiebronnen in de volgende eeuw snel zal groeien, mogelijk zelfs tot 50 % in Het is voor Nederland van belang zich een plaats te verwerven in deze groeimarkt. Stimulering van de binnenlandse duurzame energieopwekking draagt hier op verschillende manieren aan bij: het biedt de mogelijkheid voor het ontwikkelen van expertise, het dringt de kosten per eenheid terug door schaalvergroting en technische innovatie, en het levert het nodige demonstratiemateriaal op waar potentiële klanten om vragen. Ook werkgelegenheid is een belangrijk motief zijn voor het stimuleren van duurzame energie. Volgens het Europees Parlement zijn met bovengenoemde verdubbeling van het marktaandeel van duurzame energie tot 2010 in Europa ten minste nieuwe banen gemoeid. 4 Ook Nederland kan hiervan profiteren. Samengevat zijn er vijf belangrijke motieven om te werken aan een groeiend aandeel duurzame energie: Het streven naar continuïteit in de energieproductie, in het licht van eindige conventionele energievoorraden. 2 The courage to leap into the light, in: Financial Times, 16 april Clean power needs will power, in: Financial Times, 10 september The courage to leap into the light, in: Financial Times, 16 april

6 Het beperken van de afhankelijkheid van een kleine groep oliestaten om de stabiliteit van onze economie en energievoorziening te waarborgen. Groeiende bezorgdheid over de schadelijke milieu-effecten van het gebruik van fossiele brandstoffen, in het bijzonder het versterkte broeikaseffect en verzuring. Het streven naar een sterke positie in de snel groeiende wereldmarkt van duurzame-energieopwekkers. Het behouden en scheppen van werkgelegenheid in de duurzame energiesector. 1.2 De Nederlandse ambities in internationaal perspectief Nederland heeft als doel gesteld dat in het jaar 2000 drie procent en in 2020 tien procent van het energieverbruik afkomstig is uit duurzame bronnen. In Europees perspectief lijken deze ambities op het eerste gezicht wat magertjes. De Europese Unie streeft zoals gezegd naar 12 % duurzame energie in het jaar In 1995 maakte duurzame energie gemiddeld al 5,3 % uit van de Europese energieconsumptie. In vergelijking met de meeste andere Europese landen is de Nederlandse score van 1,3 % dan ook laag (zie tabel 1). Alleen het Verenigd Koninkrijk en België scoren lager. Noorwegen, geen lid van de Europese Unie en daarom niet opgenomen in de tabel, haalde in 1996 meer dan 99 % van zijn elektriciteit uit duurzame bronnen (waterkracht). 6

7 Tabel 1 Consumptie duurzame energie in Europese Unie België Denemarken Duitsland Finland Frankrijk Griekenland Ierland Italië Luxemburg Nederland Oostenrijk Portugal Spanje Verenigd Koninkrijk Zweden Europese Unie aandeel duurzame energie 1990 (%) 1,0 6,3 1,7 18,9 6,4 7,1 1,6 5,3 1,3 1,3 22,1 17,6 6,7 0,5 24,7 5,0 aandeel duurzame energie 1995 (%) 1,0 7,3 1,8 21,3 7,1 7,3 2,0 5,5 1,4 1,4 24,3 15,7 5,7 0,7 25,7 5,3 Bron: Eurostat Onderzoek van het CEA in opdracht van het ministerie van EZ wijst echter uit dat de Nederlandse doelstellingen wel degelijk ambitieus zijn. 5 Aan de hand van kostencurven kan in beeld worden gebracht hoe de kosten van de productie van een bepaalde hoeveelheid duurzame energie tussen landen verschillen. Deze verschillen hebben er vooral mee te maken dat sommige duurzame energiebronnen qua prijs inmiddels concurrerend zijn, terwijl andere bronnen daarvoor nog een lange weg te gaan hebben. Zo is energie uit waterkracht in bijvoorbeeld Frankrijk zelfs aanzienlijk goedkoper dan conventionele energie. De twee bronnen met het grootste potentieel voor Nederland, windenergie en elektrische zonne-energie, zijn nog aanzienlijk duurder. Gelet op de kosten per hoofd van de bevolking zijn de Nederlandse ambities dan ook groot. Tien procent duurzame energie in 2020 is per Nederlander even kostbaar als 35 % per Oostenrijker en zo'n 80 % per Noor. Naar verwachting zullen Oostenrijk en Noorwegen deze percentages in 2020 niet halen. Alleen Denemarken en België hebben, gemeten naar uitgaven per hoofd, een meer ambitieuze doelstelling dan 5 Beek en Benner (CEA), 1998: Internationale Benchmark Duurzame Energie, in reeks Beleidsstudies Energie 7

8 Nederland, terwijl alleen Denemarken ook over voldoende instrumenten beschikt om dit doel te bereiken. 6 De aanzienlijke Nederlandse inspanning blijkt ook uit de hoge budgetten die de Nederlandse overheid ter beschikking stelt voor onderzoek en ontwikkeling op het gebied van de duurzame energie. Tabel 2 geeft deze overheidsuitgaven voor een aantal OESO-landen, absoluut en gerelateerd aan het BBP. Nederland neemt hier een vooraanstaande derde positie in. De uitgaven zijn ongeveer evenredig verdeeld over zonne-energie (41,5 %), biomassa (30,6 %) en wind (27,5 %). 7 Tabel 2 Overheidsuitgaven aan onderzoek en ontwikkeling op het gebied van duurzame energie (1996) mln. $ per 1000 eenheden BBP Zwitserland 1 Denemarken Nederland België 1 Duitsland Italië Verenigde Staten Zweden Japan Noorwegen Spanje Canada Nieuw Zeeland Portugal Verenigd Koninkrijk Frankrijk Turkije 43,17 15,57 22,89 8,12 103,30 43,66 271,97 22,63 121,81 4,66 16,34 11,13 1,54 1,27 13,96 5,77 0,15 0,15 0,09 0,06 0,04 0,04 0,04 0,04 0,04 0,03 0,03 0,03 0,02 0,02 0,01 0,01 <0,01 <0, Bron: Energy policies of IEA countries, 1997 review 2 Duurzame energie in een geliberaliseerde markt 2.1 Liberalisatie van de energiemarkt Stapsgewijs worden de Nederlandse markten voor elektriciteit en gas geliberaliseerd. Sinds begin dit jaar mogen de allergrootse afnemers van 6 ibid., p. 6 7 Energieonderzoek in Nederland. Organisatie en prioriteiten, 1998, p. 35 8

9 gas en elektra vrijelijk hun leverancier kiezen. Het besluit van de Nederlandse Spoorwegen een deel van de stroom voortaan te betrekken bij het Duitse PreussenElektra maakte de Nederlandse Energiesector pijnlijk duidelijk dat het menens is. 8 Met deze eerste fase in de liberalisering is ongeveer een derde van de elektriciteitsconsumptie gemoeid en bijna de helft van de gasmarkt. Vanaf 1 januari 2002 mogen enkele tienduizenden middelgrote verbruikers goed voor nog eens een derde van de elektriciteitsmarkt en 16 % van de gasmarkt hun leverancier kiezen. Op 1 januari 2007 volgen de overige bedrijven en de particuliere markt. Daarbij geldt vrijheid van invoer van energie uit het buitenland en verdwijnen de toetredingsdrempels voor de productie van elektriciteit. 9 Producenten en distributeurs van energie maken zich op voor privatisering of beursgang. 10 Onlangs werd stroomproducent Una (Noord-Holland en Utrecht) voor vele miljarden verkocht aan het Amerikaanse Reliant. De Nederlandse ontwikkeling staat niet alleen. De liberalisering wordt voorgeschreven door Europese richtlijnen, hoewel Nederland verder gaat dan strikt noodzakelijk is. De Verenigde Staten van Amerika ondergaan momenteel in wisselend tempo eveneens liberalisering van de energiemarkt. Sommige staten lopen hierin enkele jaren voor op Nederland en bieden zo interessant studiemateriaal. Ook de energiemarkten van Australië en Nieuw Zeeland zijn in grote mate geliberaliseerd. Het belangrijkste motief voor deze ontwikkelingen is de verwachting dat marktwerking de efficiëntie in de sector zal verhogen. Onder invloed van concurrentie zullen de energieprijzen dicht bij de marginale kosten voor de producenten komen te liggen, zodat de behaalde efficiëntiewinsten voor een belangrijk deel aan bedrijven en particulieren ten goede zullen komen. Bovendien levert de verkoop van nutsbedrijven de overheden veel geld op, wat bijvoorbeeld de provincies Utrecht en Noord-Holland de middelen verschafte voor grootschalig stadsherstel. 8 Zie onder andere: Stijgende spanning, in: Intermediair, 1 juli Het feit dat de goedkope Duitse elektriciteit wordt opgewekt met vervuilende kolencentrales verkleint het milieuvoordeel van de trein boven het wegvervoer aanzienlijk. Hier staat tegenover dat de NS recentelijk een vooruitstrevende Meerjarenafspraak met een doelstelling voor duurzame energie afsloot. 9 Ministerie van Economische Zaken, 1998: Energiebesparingsnota, p Hollandse stroom verkoopt, in: de Volkskrant, 24 oktober

10 De verwachtingen over de uiteindelijke omvang van de maatschappelijke baten van de liberalisering lopen sterk uiteen. In Nederland variëren schattingen van jaarlijks ƒ 2,5 miljard tot vrijwel nihil, afhankelijk van de mate waarin daadwerkelijk een concurrerende markt ontstaat. 11 In het Verenigd Koninkrijk heeft bijvoorbeeld gebrek aan marktwerking na privatisering van de stroommarkt geleid tot sterk stijgende tarieven voor particulieren en kleine bedrijven. Ook elders in Europa is een typische trend zichtbaar van prijsdalingen voor grote industriële afnemers, en prijsstijgingen voor kleinverbruikers. Naast de prijsontwikkeling voor verschillende gebruikersgroepen bepaalt ook het afnamepatroon van een gebruiker of de liberalisering voordelig uitpakt of niet. In diverse staten van de VS is onderzoek verricht naar de verwachte uitwerking van concurrentie in de elektriciteitsmarkt. Weliswaar verwachten diverse staten, zoals New Mexico, prijsdalingen onder invloed van de liberalisering en zijn deze bijvoorbeeld in Californië al een feit, maar minstens zoveel staten vrezen voor prijsstijgingen. Een studie voor Alabama voorziet een stijging van de prijzen met 6 %. Ook voor Colorado worden stijgende tarieven voor consumenten voorzien. Idaho maakt zich zorgen over prijsstijgingen, aangezien de prijzen vóór liberalisering laag zijn in vergelijking met omringende staten. Louisiana en Kentucky vrezen om dezelfde reden prijsstijgingen. Vrijwel alle studies adviseren langzaamaan te doen met de herstructurering van de sector, om tijdig in te kunnen spelen op onvoorziene gevolgen. 12 Ook in Nederland zijn de energieprijzen aan de lage kant in vergelijking met veel omringende landen (zie tabel 3). Buiten Europa en in Scandinavië liggen de tarieven vaak beduidend lager, maar het (ongewogen) gemiddelde van de internationale indices is voor alle vier tarieven groter dan 100. Dit doet vraagtekens plaatsen bij de stelling dat onder invloed van Europese concurrentie de Nederlandse energieprijzen werkelijk zullen dalen. De Nederlandse energiemarkt is bovendien klein ten opzichte van bijvoorbeeld de Duitse of de Franse. Tabel 3 Prijsindexcijfers gas en elektra: de Nederlandse energieprijzen zijn aan de lage kant aardgas industrie aardgas particulier elektriciteit industrie elektriciteit particulier 11 Lever, 1998: Meting van marktwerking in de elektriciteitssector, in reeks Beleidsstudies Energie, onder beheer Ministerie van Economische Zaken, p U.S. Energy Information Administration: Status of State Electric Utility Deregulation Activity as of July 1,

11 Australië België Canada Denemarken Duitsland Finland Frankrijk Ierland Italië Japan Nederland NZ Noorwegen Oostenrijk Spanje VK VS Zweden Zwitserland Ongewogen gemiddelde Bron: U.S. Energy Information Administration; bewerking NYFER (Nederland = 100; cijfers voor laatste kwartaal 1997; = onbekend) 2.2 Gevolgen voor duurzame energie Als de energieprijzen niettemin zullen dalen als gevolg van de liberalisatie, wat zijn dan de consequenties voor duurzame energie? In de huidige markt zijn de productiekosten van duurzame energie hoger dan die van conventionele energie. Blijven de kosten van duurzame energie ongeveer gelijk, maar dalen de kosten van conventionele energie onder invloed van concurrentiedruk, dan verslechtert dus de marktpositie van duurzame energie. De moeilijke concurrentiepositie van duurzame energie heeft veel te maken met het feit dat zogeheten negatieve externe effecten van conventionele energiebronnen niet volledig in de prijs tot uitdrukking komen. In de eerste paragraaf kwamen de motieven naar voren voor het stimuleren van duurzame energie. Deze motieven zijn te vertalen in maatschappelijke kosten die zijn verbonden aan het gebruik van conventionele energiebronnen. Vooral de kosten van gezondheidsschade en 11

12 milieuschade, met name het versterkte broeikaseffect, kunnen astronomisch zijn. Schattingen van de externe kosten van elektriciteit uit steenkool variëren van ongeveer 6 tot 40 cent per kilowatt-uur (kwh); de externe kosten van een kwh elektriciteit uit gas worden geschat op 3 à 4 cent. Biomassa-energie brengt daarentegen slechts 1 cent externe kosten per kwh met zich mee, terwijl de externe kosten van zonne- en windenergie in de orde van een tiende cent per kwh zijn. 13 Als de externe kosten in de prijs van een goed zijn opgenomen, wordt in theorie precies de hoeveelheid externe effecten geproduceerd die maatschappelijk optimaal is. Heffingen zoals de Regulerende energiebelasting (REB) en de MAP-toeslag zijn een goede eerste stap om deze externe kosten in rekening te brengen. Duurzame energie is immers voor de consument vrijgesteld van deze toeslagen, waardoor de concurrentiepositie hiervan verbetert. Toch schiet de REB momenteel op een aantal punten tekort om externe kosten te internaliseren. In de eerste plaats is de REB niet voor iedere kwh even hoog, waardoor grootverbruikers relatief weinig betalen. Boven 10 miljoen kwh wordt zelfs helemaal geen REB meer geheven. 14 Dit is nodig vanuit het oogpunt van de concurrentiepositie van Nederlandse bedrijven, maar dwarsboomt de internalisering van externe kosten. Beter zou zijn hierover Europese afspraken te maken, zodat de externe kosten in rekening kunnen worden gebracht zonder dat de concurrentiepositie van bedrijven in Nederland of ergens anders in gevaar komt. In de tweede plaats blijkt uit bovenstaande cijfers dat de externe kosten nogal verschillen tussen conventionele energiebronnen. Stroom uit kolen is aanmerkelijk vervuilender dan stroom uit aardgas. Het zou daarom beter zijn om de hoogte van de REB af te laten hangen van de samenstelling van de energiemix of de REB te vervangen door een externaliteiten -heffing bij de bron. Dit verbetert niet alleen de concurrentiepositie van de duurzame energie tegenover conventionele energie, maar ook die van gas ten opzichte van kolen. Met een dergelijke grondslag voor de REB was de Duitse stroom van PreussenElektra voor de NS beduidend minder voordelig geweest dan nu. Diesendorf betoogt dat concurrentie in de Australische elektriciteitsmarkt zonder actie van de overheid zeker niet zal leiden tot een afname van de 13 Diesendorf: How can a competitive market for electricity be made compatible with the reduction of greenhouse gas emissions?, in: Ecological Economics, 1996; EarthChoice Electricity: True Costs, 14 Ministerie van Economische Zaken, 1999: Duurzame energie in uitvoering, p

13 CO 2 -uitstoot. 15 Hij onderscheidt de invloed van liberalisatie op oude en nieuwe obstakels die CO 2 -reductie in de weg staan en komt tot de slotsom dat liberalisatie weinig nieuwe prikkels zal geven voor de reductie van de uitstoot van broeikasgassen. Oude barrières worden niet of nauwelijks weggenomen en ook barrières voor efficiënt energiegebruik blijven intact of worden zelfs groter. Zo zijn commerciële elektriciteitsbedrijven niet gebaat bij zuinig energiegebruik, wanneer dit de energieconsumptie verlaagt. Sommige elektriciteitsbedrijven hebben sinds de liberalisatie zelfs hun afdelingen voor advies over zuinig energiegebruik gesloten. Andere richten zich alleen nog op grotere afnemers, in de hoop ze onder de grens te krijgen waarboven ze mogen shoppen bij andere aanbieders. Reductie van de CO 2 -uitstoot en groei van het duurzame deel van de energiehuishouding zullen niet vanzelf gaan na liberalisatie. Als de energieprijzen zullen dalen, verslechtert zonder verdere maatregelen de concurrentiepositie van duurzame energie, terwijl het belang van een goede concurrentiepositie juist toeneemt. Gaan de prijzen omhoog wat niet ondenkbaar is in het licht van de ontwikkelingen in de rest van Europa dan kan dit een gunstig effect hebben op de marktpositie van duurzame energie. In beide gevallen blijft er niettemin een belangrijke rol weggelegd voor de overheid en consumenten bij het bereiken van een meer duurzame energiehuishouding. De volgende paragrafen gaan hier verder op in. 15 Diesendorf: op. cit. 13

14 3 Financiële prikkels voor duurzame energie Vrijwel overal proberen overheden met subsidies en belastingvoordelen de productie en consumptie van duurzame energie te stimuleren. Alleen al in Nederland bestonden anno 1998 ruim twintig dergelijke regelingen en waren dertien Europese regelingen van toepassing. Bespreking hiervan valt buiten het bestek van dit essay. Wel is het zinvol in zijn algemeenheid iets te zeggen over de inrichting van zulke regelingen. Belangrijk is dat prikkels voor duurzame energie niet interfereren met de liberalisatie van de energiemarkt. Subsidies die de concurrentiepositie van duurzame energie versterken, kunnen door producenten van conventionele energie als concurrentievervalsing worden bestempeld. Wordt de REB bijvoorbeeld afhankelijk gemaakt van de energiebron en gelijk gesteld aan de externe kosten van de productie, dan worden kolencentrales in één klap gemarginaliseerd. De centrales zullen hier bezwaar tegen maken en als Nederland een dergelijke maatregel eenzijdig zou nemen, is de kans groot dat Duitsland als exporteur van kolenstroom bezwaar aantekent in Brussel, onder het mom dat het een verkapte importheffing betreft. Aangezien liberalisatie van de energiemarkt een Europese aangelegenheid is, is Europese overeenstemming over maatregelen ter bevordering van duurzame energie dan ook wenselijk. Dit neemt niet weg dat landen ook zelfstandig initiatieven moeten blijven ontplooien. De huidige REB is hier een voorbeeld van. Een heffing die nauwer aansluit bij de externe kosten van niet-duurzame energie waarvoor de vorige paragraaf suggesties gaf kan waarschijnlijk alleen in Europees verband tot stand komen. Zonder die overeenstemming is een regeling als de huidige waarschijnlijk het best haalbare. Twee jaar geleden organiseerde de Wereldbank in Amsterdam een workshop waarin vertegenwoordigers uit diverse landen bijeen werden gebracht om de bestaande prikkels ter stimulering van duurzame energie te vergelijken en te evalueren. 16 Het uiteindelijke doel was te komen tot gerichte adviezen voor China bij de inrichting van een effectief stimuleringsbeleid voor zonne- en windenergie. Voorop staat uiteraard tegen minimale kosten maximaal effect te sorteren voor de productie van duurzame energie. 16 Piscitello en Bogach, 1997: Financial Incentives for Renewable Energy Development. Aanwezig waren vertegenwoordigers uit Denemarken, Duitsland India, Nederland, het Verenigd Koninkrijk en Californië. 14

15 De volgende richtlijnen werden geformuleerd om de commerciële ontwikkeling van duurzame energie op kosteneffectieve wijze te stimuleren: 17 1 Financiële prikkels moeten in principe een tijdelijke aard hebben. Ze moeten geleidelijk worden afgebouwd over een van tevoren vastgestelde termijn, ofwel ineens worden opgeheven na een bepaalde tijd. Dit stelt producenten van duurzame energie in staat hun kosten op de juiste manier te structureren. Het voorkomt echter dat ze in hun voortbestaan afhankelijk worden van de regeling, waardoor deze niet meer te verwijderen is Prestatie-afhankelijke financiële prikkels bevorderen efficiëntie. Subsidies gebaseerd op de gerealiseerde output stimuleren de producent tot maximale output tegen minimale kosten. Subsidies op basis van de investeringskosten doen dit veel minder. 3 Concurrentie om het verkrijgen van de markt en subsidies helpt de ontwikkelingskosten te verlagen. Het is mogelijk gegadigden te laten bieden op ontwikkelingssubsidies of liever indachtig punt 2 op output en kosten per kwh. Vooral als het budget of het aantal beschikbare locaties beperkt is, kan dit de kosten van duurzame energie omlaag drijven. 4 De optimale hoogte van subsidies komt overeen met het verschil in productiekosten met conventionele energiebronnen. In Californië lagen de subsidies (in de vorm van prijsgaranties) voor windmolenparken lange tijd flink boven dit verschil in productiekosten. Als gevolg hiervan steeg het aandeel windenergie in de elektriciteitsproductie tot boven de 10 %. Er ontstond echter overcapaciteit, terwijl de prijsgaranties distributeurs verplichtten te duur in te kopen. Doorberekening van de kosten deed de tarieven stijgen. Toen vervolgens de prijsgaranties werden afgebouwd, sloten verschillende windparken omdat zelfs voor bestaande windparken de bedrijfskosten hoger waren dan de inkomsten. De productie van windenergie piekte rond 1991; deze productieomvang bleek niet duurzaam te zijn. 5 Financiële prikkels moeten flexibel kunnen inspelen op ontwikkelingen in de markt. Het prijsverschil tussen conventionele en duurzame energie kan veranderen onder invloed van technologische ontwikkelingen of 17 Ibid., hoofdstuk 3 18 Een kanttekening valt te maken voor regelingen die gericht zijn op het in rekening brengen van externe kosten, zoals de REB, en (algemene) subsidies voor R&D. Deze kunnen een meer permanent karakter hebben zonder dat daar een efficiency-verstorend effect van uitgaat. 15

16 bijvoorbeeld prijsontwikkelingen op de oliemarkt. Om de hoogte van subsidies en belastingvoordelen optimaal te houden (zie punt 4) moet hierop worden ingespeeld. Algemeen geldt uiteraard dat hoe genereuzer het stelsel van financiële prikkels is, hoe groter ook de impuls op de productie van duurzame energie. De kunst is echter om met minimale middelen maximaal effect te sorteren. Bovenstaande wenken dragen daaraan bij. Ook de kostencurven van het CEA kunnen behulpzaam zijn. 19 Deze geven aan welke duurzame opties het meest kostenefficiënt zijn. Vergroting van het marktaandeel van duurzame energie is dan het efficiëntst te realiseren door het beleid te richten op de ontsluiting van deze opties. Financiële prikkels voor duurdere opties kunnen ook gerechtvaardigd zijn, maar dan vooral wanneer zij andere (lange-termijn-)oogmerken hebben, zoals het verlagen van de kostprijs door het stimuleren van technologische ontwikkeling (technology push). Ook voor de consumptie van duurzame energie is het van groot belang hoe financiële prikkels worden ingericht. In de Verenigde Staten zijn diverse studies verricht naar energiebesparende investeringen van huiseigenaren. Hieruit blijkt dat financiële prikkels via de inkomstenbelasting niet of nauwelijks effectief zijn. Gebrekkige informatie, teveel papieren rompslomp of te lage subsidies maken dat veel huiseigenaren niet de belastingvoordelen opstrijken waar ze recht op hebben. En slechts één procent van degenen die de voordelen wèl incasseren zegt de energiebesparende investeringen zonder die premies zeker niet te hebben gedaan. Het merendeel had de investeringen sowieso gedaan. 20 Wel blijkt het effectief om de particuliere kosten van energiebesparende maatregelen rechtstreeks te verlagen met subsidies. Tevens zijn er op langere termijn wel degelijk aanwijzingen voor een verband tussen de hoogte van energieprijzen en energiebesparende maatregelen. Terwijl op korte termijn de vraag naar energie weinig afhangt van de prijs, zal enige tijd na een prijsverhoging het energieverbruik van particulieren door allerlei besparende investeringen afnemen of minder snel groeien. 19 Beek en Benner, op.cit. 20 Long: An econometric analysis of residential expenditures on energy conservation and renewable energy sources, in: Energy Economics,

17 4 Marktconforme middelen ter stimulering van duurzame energie Maakt liberalisatie van de energiemarkt haar belofte van dalende prijzen waar, dan zal dit in principe de concurrentiepositie van duurzame energie verslechteren. Maar zal onvermijdelijk ook de consumptie omlaag gaan? Er zijn in de markt van de kant van de consument ook krachten die gunstig zijn voor duurzame energie. Het aanbieden van zogeheten groene energie door energiebedrijven is een goede manier om deze krachten te kanaliseren. Door de introductie van een keurmerk voor producten die met groene energie tot stand komen, kan een nieuwe, marktconforme stap gezet worden ter bevordering van duurzame energie. 4.1 Groene energie Consumenten letten niet alleen op de prijs van een product. Zelfs bij gelijke kwaliteit en eigenschappen van een product wat voor energie mag worden verondersteld is de markt vol van voorbeelden waar de prijs voor de consument niet de doorslag geeft. Een milieuvriendelijk (of juist -onvriendelijk) imago is van invloed op de consumptie van een product. Hoe groot deze invloed kan zijn, weten Franse wijnboeren sinds Mururoa en weet Shell sinds de Brent Spar. Bewuste consumenten willen weten wat ze kopen. Voor de etikettering van levensmiddelen zijn nauwkeurige voorschriften, zodat de consument niet alleen zijn gezondheid maar ook zijn principes kan bewaken. Het fenomeen groene stroom, eind 1995 geïntroduceerd door de Brabantse distributeur PNEM, speelt in op deze behoefte. Consumenten kunnen ervoor kiezen stroom af te nemen die afkomstig is uit duurzame bronnen. Omdat elektriciteit voor de consument een zeer abstract en ontastbaar product is, is de duurzaamheid van de geleverde stroom een zaak van vertrouwen. Ook hebben consumenten moeite met het idee dat alle elektriciteit op een hoop gaat, waardoor de oorsprong van het afgenomen vermogen niet te achterhalen valt. Vooral in dit laatste punt verschilt elektriciteit van de meeste andere producten. Het is om deze redenen goed dat de distributeurs samenwerking hebben gezocht met het Wereldnatuurfonds, dat garant staat voor de duurzaamheid van de verkochte groene stroom. Dit is een effectieve manier om de informatieasymmetrie te verkleinen. 17

18 Inmiddels heeft het initiatief van de PNEM navolging gevonden bij de andere elektriciteitsbedrijven en kan vrijwel iedere gebruiker in Nederland kiezen voor groene stroom, natuurstroom of ecostroom. In andere landen, zoals de VS en Duitsland bestaan vergelijkbare alternatieven. Afnemers van groene stroom betalen iets meer. Per kwh bedragen de meerkosten exclusief BTW 6 tot 8 cent. Het prijsverschil met gewone stroom wordt echter verkleind doordat groene stroom is vrijgesteld van REB en MAP-toeslag, samen goed voor 5,3 cent per kwh exclusief BTW. De uiteindelijke meerprijs van duurzame elektriciteit komt zo op 1 à 3 cent per kwh, een opslag van omstreeks 10 %. 4.2 Betalingsbereidheid voor duurzame energie Een cruciale kwestie is, hoe groot de potentiële vraag naar groene stroom is. Pas als deze vraag substantieel is, zal er werkelijk een drijvende kracht van uitgaan op de productie van duurzame energie. Is de vraag gering, dan ontbreekt die kracht. Ook nu al wordt immers een deel van de energie duurzaam geproduceerd, zodat distributeurs zonder extra inspanningen aan een beperkte vraag kunnen voldoen. Naar de bereidheid van consumenten om meer te betalen voor duurzame energie zijn diverse studies verricht. Het meest uitgebreid is deze betalingsbereidheid onderzocht in de Verenigde Staten. Een analyse van meer dan 700 consumentenonderzoeken schat het aantal huishoudens dat bereid is meer te betalen voor groene stroom op 40 tot 70 %. Inkomen en opleidingsniveau blijken niet of nauwelijks van invloed op de betalingsbereidheid. 21 Hoeveel geld consumenten over hebben voor duurzame energie verschilt. De Amerikaanse enquêtes vinden waarden uiteenlopend van 0 tot 20 % of meer. De (gewogen) gemiddelde betalingsbereidheid ligt in de buurt van 5 %. Een Nederlandse enquête van Intomart uit 1996 geeft een nog gunstiger beeld van de betalingsbereidheid (zie tabel 4). De (gewogen) gemiddelde betalingsbereidheid komt aan de hand van deze waarden voor Nederland ongeveer op 11 gulden per maand. Bij een standaard-jaarverbruik van 3000 kwh komt dit overeen met ruim 15 %. 21 Farhar en Houston, 1996: Willingness to pay for Electricity from Renewable Energy 18

19 Tabel 4 Betalingsbereidheid voor duurzame energie: % van de geënquêteerden is bereid per maand ƒ meer te betalen 25 % ƒ 0 35 % ƒ % ƒ % ƒ 25 Bron: Intomart 1996 Volgens een andere Amerikaanse enquête is maar liefst 93 % van de huishoudens, 71 % van de zakelijke gebruikers en 8 % van de industriële afnemers bereid meer te betalen. Het gewogen gemiddelde van de betalingsbereidheid is in deze studie 8,7 % voor particulieren, 6,0 % voor zakelijke gebruikers en 0,4 % voor industrie. Een enquête van eind 1996 stelde Britten voor de keus: als de heffing van 10 % die van kracht is voor het in stand houden van de kerncentrales, wordt afgeschaft; moet dit dan resulteren in prijsverlaging, of in meer duurzame energie? Tweederde van de ondervraagden vond dat deze heffing geheel of gedeeltelijk moest worden ingezet voor duurzame energie. De helft van die groep wil de volledige heffing daarvoor inzetten, terwijl één op de vijf Britten zelfs nog meer over heeft voor duurzame energie. 22 Volgens een onderzoek in Duitsland is 53 % van de Duitsers bereid maandelijks 10 tot 20 mark meer te betalen voor groene stroom. 23 Al deze onderzoeken geven aan dat consumenten groot belang hechten aan duurzame energie. In iedere enquête beloopt het deel van de bevolking dat bereid is meer te betalen voor duurzame energie enkele tientallen procenten. Het is echter lastig om hieruit af te leiden welk percentage daadwerkelijk voor groene stroom zal kiezen. Een berucht methodisch probleem bij onderzoeken als deze is immers, dat de uitkomsten sterk afhangen van de vraagstelling, en dat de gerapporteerde betalingsbereidheid veel hoger is dan de werkelijke deelname. Die werkelijke deelname van particulieren ligt momenteel in Nederland op een schamele 2 %. Een studie van Byrnes et al. vergelijkt de gerapporteerde met de feitelijke betalingsbereidheid. Bij telefonische enquêtes in Colorado en Wisconsin was de gerapporteerde betalingsbereidheid 82 % respectievelijk 64 %. 22 The Parliamentary Renewable & Sustainable Energy Group, Consumers are willing to pay for a green energy future, persbericht 30 oktober Öko-Strom darf ruhig etwas teurer sein, in: Die Welt, 10 juni

20 Slechts 10 % resp. 8,8 % stuurde uiteindelijk de deelnamekaart terug. Dit komt neer op 12,8 % van de huishoudens die zich mondeling betalingsbereid toonden. Opvallend is, dat de feitelijke deelnamepercentages dichter bij elkaar liggen dan de toegezegde. Vermoedelijk is de wijze van vraagstelling hierbij minder van belang. 24 Tevens blijkt uit dit onderzoek dat publieke bekendheid waarschijnlijk niet de grootste hindernis vormt voor duurzame energie: ook in een groep met honderd procent bekendheid (als gevolg van de enquête) lag de deelname in de buurt van 10 %. Voor de grote discrepantie tussen de gerapporteerde en de feitelijke betalingsbereidheid bestaan diverse verklaringen. Zo kan het te maken hebben met gebrek aan vertrouwen in de regeling (informatieasymmetrie), immobiliteit van consumenten, free-riding, of de behoefte van respondenten om de enquêteur of zichzelf te behagen door een sociaal wenselijk antwoord te geven. Het hangt van het relatieve belang van deze verklaringen af, of en in hoeverre het mogelijk is de discrepantie is te verkleinen. In Californië was één jaar na deregulering slechts 1 % van de huishoudens en 30 % van de industriële gebruikers naar een andere leverancier overgestapt. 25 Dit terwijl concurrerende aanbieders adverteren met gegarandeerd lagere tarieven. Echter, van degenen die wel overstappen, kiest een grote groep voor duurzame energie: 31 % van de huishoudens en 3 % van de bedrijven. 26 Deze getallen doen vermoeden dat immobiliteit van klanten een van de belangrijkste verklaringen vormt voor het grote verschil tussen gerapporteerde betalingsbereidheid en werkelijke deelname. Vergroten van die mobiliteit lijkt dan een wezenlijke stap ter bevordering van de consumptie van groene energie. Dit kan onder meer worden bereikt door de regeling (en dus ook de overstap) zo eenvoudig mogelijk te maken en door particuliere gebruikers geen formeel ogend contract voor te leggen. Dit laatste blijkt af te 24 Byrnes, et al: Contingent Valuation and Real Economics Commitments: Evidence from Utility Green Pricing Programmes, in: Journal of Environmental Planning and Management, U.S. Energy Information Administration: Status of State Electric Utility Deregulation Activity as of July 1, Deze laatste cijfers hebben betrekking op Massachusetts, waar iets meer dan 3 % van de gebruikers was overgestapt. Pickle en Wiser, Green power marketing: boosting demand for renewables, in: Public Utilities Fortnightly,

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Energieprijzen in vergelijk

Energieprijzen in vergelijk CE CE Oplossingen voor Oplossingen milieu, economie voor milieu, en technologie economie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 611 HH Delft 611 HH Delft tel: tel: 015 015 150 150 150 150 fax: fax:

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Inhoud Inleiding en leeswijzer... 4 1 Tevredenheid en vertrouwen van de consument... 5 2 Tevredenheid over

Nadere informatie

Windenergie in Noord. 5 e panelmeting stadsdeel Noord. Inleiding

Windenergie in Noord. 5 e panelmeting stadsdeel Noord. Inleiding Windenergie in Noord 5 e panelmeting stadsdeel Noord Inleiding Eind 2009 heeft O+S voor stadsdeel Noord een bewonerspanel opgezet. Dit panel telt momenteel 344 leden. O+S heeft vier keer een enquête uitgezet

Nadere informatie

Duurzame liberalisering in Nederland?

Duurzame liberalisering in Nederland? Duurzame liberalisering in Nederland? Inleiding De afgelopen jaren is de vraag naar groene stroom enorm gestegen. Maar er is in Nederland onvoldoende aanbod aan duurzaam elektriciteitsvermogen zoals windmolens,

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Dit zijn wij En dit is wat we beloven. Informatie over: - Energiedirect.nl - Energiemarkt - Producten

Dit zijn wij En dit is wat we beloven. Informatie over: - Energiedirect.nl - Energiemarkt - Producten Dit zijn wij En dit is wat we beloven Informatie over: - Energiedirect.nl - Energiemarkt - Producten Onze klanten Ruim 700.000 consumenten in heel Nederland Ons adres Willemsplein 4, 5211 AK Den Bosch

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

Duurzame energie in Japan

Duurzame energie in Japan Duurzame energie in Japan Rob Stroeks (Project Officer, TWA Tokio) - 8-3-2004 Samenvatting Japan heeft van oudsher weinig natuurlijke energiebronnen. De daarmee samenhangende afhankelijkheid van buitenlandse

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Global Energy Assessment Naar Een Duurzame Toekomst samenvatting van de lezing van Wim

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 2 INHOUD Management samenvatting... 3 Respondenten... 3 Conclusies... 4 1. Inleiding... 6 2. Uitkomsten per vraag... 6 2.1 Energie en energiebesparing binnen de organisatie...

Nadere informatie

Verhoging fiscale inkomsten op tabak kan staatskas 200 à 300 miljoen opbrengen.

Verhoging fiscale inkomsten op tabak kan staatskas 200 à 300 miljoen opbrengen. Verhoging tabaksaccijnzen : meer inkomsten en minder rokers PERSBERICHT Verhoging fiscale inkomsten op tabak kan staatskas 200 à 300 miljoen opbrengen. In België werden er in 2009 11.617 miljoen sigaretten

Nadere informatie

trends en ervaringen

trends en ervaringen 5 "ntwi''elingen op de energiemar't in het 3uitenland trends en ervaringen 1 "ondiale trends van marktmacht naar staatsmacht "e sterk gestegen vraag en onvoldoende 0itbreiding van de prod04tie- 4apa4iteit

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Lancering NVDE Question & Answers

Lancering NVDE Question & Answers Lancering NVDE Question & Answers Q: Waarom is NVDE opgericht? A: Met de oprichting van de NVDE is er nu een brede brancheorganisatie die de slagkracht van de sector zal vergroten. Negen verschillende

Nadere informatie

certificeert duurzame energie

certificeert duurzame energie certificeert duurzame energie Met het certificeren van duurzame energie voorzien we deze energieproductie van een echtheidscertificaat. Dit draagt wezenlijk bij aan het goed functioneren van de groeneenergiemarkt.

Nadere informatie

Tariefontwikkeling Energie 08 2015

Tariefontwikkeling Energie 08 2015 In dit bericht geeft Ploos Energieverlening (Ploos) haar visie op verschenen nieuwsberichten aangaande ontwikkelingen energietarieven van de afgelopen maand. Het betreft de analyses van verschillende partijen

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten

Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten M200602 Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten Betere kwaliteiten en lagere prijzen in geliberaliseerde markten? drs. P.Th. van der Zeijden Zoetermeer, mei 2006 Inkoopgedrag van het MKB

Nadere informatie

Waar haalt u de energie vandaan?*

Waar haalt u de energie vandaan?* PwC energie-enquête 2009 Waar haalt u de energie vandaan?* Onderzoek naar het energiegedrag van Nederlandse huishoudens *connectedthinking PricewaterhouseCoopers verleent sectorspecifieke diensten op de

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2003 2004 28 665 Wijziging van de Elektriciteitswet 1998 ten behoeve van de stimulering van de milieukwaliteit van de elektriciteitsproductie Nr. 41 BRIEF

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Eerste halfjaar 2013

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Eerste halfjaar 2013 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Eerste halfjaar 2013 Den Haag, november 2013 Samenvatting Meer actieve consumenten Voor het tweede jaar op rij stijgt het aantal

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 vwo 2006-I

Eindexamen economie 1-2 vwo 2006-I 4 Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Voorbeelden van een juist antwoord

Nadere informatie

Nederlandse Energie Maatschappij B.V.

Nederlandse Energie Maatschappij B.V. Factsheet: Nederlandse Energie Maatschappij B.V. Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel De heer H. Swinkels en de heer P. Schoen Leverancier elektriciteit Nederland - Omzet 0,4

Nadere informatie

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Samenvatting Burgers verwachten dat de overheid het voortouw neemt bij het aanpakken van duurzaamheidsproblemen. In deze

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

Zonnepanelen in Nederland

Zonnepanelen in Nederland bezoekadres Marnixkade 1015 ZL Amsterdam 109 postadres Postbus 1001 E T moti@motivaction.nl MG 15262 F Amsterdam W +31 www.motivaction.nl (0)20 589 83 83 00 Zonnepanelen in Nederland Draagvlak en gebruik

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Derde Energienota Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergade~aar1995-1996 24525 Derde Energienota Nr. 2 INHOUDSOPGAVE DERDE ENERGIENOTA 1995 Samenvatting en conclusies Inleiding Hoofdstuk 1 De uitdaging

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Energie inkopen in de zorg: keuzes maken

Energie inkopen in de zorg: keuzes maken Energie inkopen in de zorg: keuzes maken Het inkopen van energie is complex. Sinds de liberalisering van de energiemarkt is niets doen eigenlijk geen optie; afnemers moeten zelf actief zijn op de energiemarkt

Nadere informatie

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu ENERGIECONCEPTEN Advies op maat ENERGIE- KOSTEN Stelt u zich eens voor dat u 1,- per m 2 aan energiekosten kunt besparen in een pand van 5.000 m 2. In een tijd van stijgende energiekosten zal dit in 10

Nadere informatie

Essent en duurzame energieproductie in Nederland

Essent en duurzame energieproductie in Nederland Essent en duurzame energieproductie in Nederland Een manifest Essents inspanningen voor duurzame energie Essent is een leidend bedrijf bij de inspanningen voor duurzame energie, vooral op het gebied van

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Rapportage Consumentenmarkt

Rapportage Consumentenmarkt Rapportage Consumentenmarkt Elektriciteit en gas Eerste helft 2015 Informatie in deze rapportage is afkomstig van energieleveranciers en van het consumentenonderzoek dat de ACM laat doen in juni en december

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

21501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie

21501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie 21501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 465 Brief van de minister van Economische Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 14 februari 2014 Hierbij

Nadere informatie

Windenergie goedkoper dan kernenergie!

Windenergie goedkoper dan kernenergie! Go Wind - Stop nuclear Briefing 1 26 june 2002 Windenergie goedkoper dan kernenergie! Electrabel geeft verkeerde informatie over kostprijs van kernenergie en windenergie. Electrabel beweert dat windenergie

Nadere informatie

Bemiddeling van overeenkomsten tot levering van groene stroom en bosgecompenseerd gas

Bemiddeling van overeenkomsten tot levering van groene stroom en bosgecompenseerd gas Partnerovereenkomst Bemiddeling van overeenkomsten tot levering van groene stroom en bosgecompenseerd gas PARTIJEN: En 1. Coöperatie Energiefabriek013 handelend onder de naam Coöperatie Energiefabriek013,

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2013 2014 33 858 EU-voorstellen: Kader klimaat en energie 2030 COM (2014) 15, 20 en 21 1 B BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter

Nadere informatie

Reguleren is balanceren

Reguleren is balanceren De energieketen Reguleren is balanceren afnemers netbeheerders producenten efficiëntie betaalbaarheid betrouwbaarheid milieuvriendelijkheid Te bespreken reguleringsmaatregelen Onderdeel energieketen Type

Nadere informatie

Kernenergie in de Belgische energiemix

Kernenergie in de Belgische energiemix Kernenergie in de Belgische energiemix 1. Bevoorradingszekerheid De energie-afhankelijkheid van België is hoger dan het Europees gemiddelde. Zo bedroeg het percentage energie-afhankelijkheid van België

Nadere informatie

Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid. De uitdagingen in het energiebeleid. CD&V voorzitter Jo Vandeurzen

Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid. De uitdagingen in het energiebeleid. CD&V voorzitter Jo Vandeurzen Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid De uitdagingen in het energiebeleid CD&V voorzitter Jo Vandeurzen CD&V-studiedag, Vlaams Parlement 29 april 2006 Als ik zeg dat onze moderne westerse samenleving

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

Betreft Beantwoording vragen van het lid Spies (CDA) over energieprijzen en - contractsvoorwaarden voor consumenten

Betreft Beantwoording vragen van het lid Spies (CDA) over energieprijzen en - contractsvoorwaarden voor consumenten > Retouradres Postbus 20101 2500 EC Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal voor Bezuidenhoutseweg 30 Postbus 20101 2500 EC

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek

Centraal Bureau voor de Statistiek Centraal Bureau voor de Statistiek TOELICHTING STATLINETABEL EINDVERBRUIKERSPRIJZEN AARDGAS EN ELEKTRICITEIT Arthur Denneman Samenvatting: In juli is een vernieuwde StatLinetabel met eindverbruikersprijzen

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Tweede halfjaar 2014

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Tweede halfjaar 2014 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2014 Den Haag, april 2015 Samenvatting Meer overstappers, met een grote intentie om nogmaals over te stappen In

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

Moedige overheden. Stille kampioenen = ondernemingen. Gewone helden = burgers

Moedige overheden. Stille kampioenen = ondernemingen. Gewone helden = burgers Moedige overheden Stille kampioenen = ondernemingen Gewone helden = burgers Vaststellingen Onze welvaart kalft af Welvaartscreatie Arbeidsparticipatie Werktijd Productiviteit BBP Capita 15-65 Bevolking

Nadere informatie

Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid

Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid Remko Ybema Lezing Den Bosch 12 oktober 2010 www.ecn.nl Inhoud Noodzaak van duurzame energie Een duurzame energievoorziening in 2050 Doelen van het

Nadere informatie

Tarievenonderzoek energie

Tarievenonderzoek energie 2013 Tarievenonderzoek energie Vereniging de Vastelastenbond Onderzoek naar het verschil in tarieven voor onbepaalde tijd (slaperstarieven) in de energiemarkt Vereniging de Vastelastenbond 21-5-2013 Inhoudsopgave

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

Samenvatting voor beleidsmakers

Samenvatting voor beleidsmakers Road book towards a nuclear-free Belgium. How to phase out nuclear electricity production in Belgium? rapport door Alex Polfliet, Zero Emissions Solutions, in opdracht van Greenpeace Belgium Samenvatting

Nadere informatie

GROEN SPROOKJE KENT ZWART EINDE

GROEN SPROOKJE KENT ZWART EINDE 11-01-2015 GROEN SPROOKJE KENT ZWART EINDE Vervuilende kolencentrales verdringen schonere gascentrales, hoe kan dat? Harry van Gelder De groene ideologen hadden het zo mooi bedacht. En de Duitse, maar

Nadere informatie

Energie Rapport Stand van zaken op de consumentenmarkt Eerste halfjaar 2011

Energie Rapport Stand van zaken op de consumentenmarkt Eerste halfjaar 2011 Energie Rapport Stand van zaken op de consumentenmarkt Eerste halfjaar 2011 Energiekamer Nederlandse Mededingingsautoriteit Den Haag, september 2011 Inhoud Inleiding en leeswijzer...3 1 Vraag naar producten...

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

De praktijk van vergroenen van belastingen. Milieunetwerk GroenLinks, 16 september

De praktijk van vergroenen van belastingen. Milieunetwerk GroenLinks, 16 september De praktijk van vergroenen van belastingen Milieunetwerk GroenLinks, 16 september CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, transport en grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand?

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte 3 Hoe komt de prijs tot stand? De energierekening is voor vrijwel iedereen een belangrijk onderdeel van de maandelijkse

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

BUDGETENERGIE MEEST VOORDELIGE AANBIEDER

BUDGETENERGIE MEEST VOORDELIGE AANBIEDER NATIONAAL BESPAARONDERZOEK ENERGIE NOVEMBER 2013 BespaarWijzer.nl Conclusies Nederlandse huishoudens kunnen gemiddeld 283 per jaar besparen op de energiekosten Veel consumenten hebben nog een traditionele

Nadere informatie

Een Duurzaam Nederlands Energiebeleid?

Een Duurzaam Nederlands Energiebeleid? Een Duurzaam Nederlands Energiebeleid? "Dutch energy policy; Part 1: Which priorities for renewable energy? 6e Energy Economics Policy Seminar CPB, Tilec, EZ en NMa 7 december 2010 Aad Correljé TU Delft

Nadere informatie

1 MAATSCHAPPELIJKE ASPECTEN

1 MAATSCHAPPELIJKE ASPECTEN Visiedocument Nationaal Actieplan Zonnestroom 2013 De groei van de Nederlandse zonne-energiemarkt blijft aanhouden en de markt wordt meer en meer volwassen. Als gevolg hiervan verandert de Nederlandse

Nadere informatie

Trendrapportage Markt. arktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Tweede halfjaar 2011

Trendrapportage Markt. arktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Tweede halfjaar 2011 Trendrapportage Markt arktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2011 Energiekamer Nederlandse Mededingingsautoriteit Den Haag, maart 2012 Inhoud Inleiding en leeswijzer...3

Nadere informatie

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector Wereld Natuur Fonds Driebergseweg 10 Postbus 7 3700 AA Zeist Tel: +31 30 693 7333 Direct: Fax: +31 30 691 2064 Info@wnf.nl www.wnf.nl Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering.

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering. Top 100 vragen. De antwoorden! 1 Als de lonen stijgen, stijgen de productiekosten. De producent rekent de hogere productiekosten door in de eindprijs. Daardoor daalt de vraag naar producten. De productie

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

STEMMING Rusland wil praten over productieverlaging: olieprijs veert op

STEMMING Rusland wil praten over productieverlaging: olieprijs veert op STEMMING Rusland wil praten over productieverlaging: olieprijs veert op AMSTERDAM (Energeia) - Energeia's stemming behandelt achtereenvolgens de prijsontwikkeling op de markt voor olie, steenkool, CO2-emissierechten,

Nadere informatie

Eindexamen economie vwo 2010 - I

Eindexamen economie vwo 2010 - I Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 Een antwoord waaruit

Nadere informatie

Wat wil Greenpeace dat Volkswagen doet?

Wat wil Greenpeace dat Volkswagen doet? Wat wil Greenpeace dat Volkswagen doet? Volkswagen (VW) mag niet langer zijn lobbykracht gebruiken om belangrijke klimaatwetten tegen te houden. Het moet ook zijn retoriek omzetten in daden door standaard

Nadere informatie

Hernieuwbare energie in Nederland

Hernieuwbare energie in Nederland Hernieuwbare energie in Nederland Nieuwe business modellen Amsterdam, 25 juni 2015 Rapport over hernieuwbare energie in Nederland Accenture en Climex onderzoeken kansen binnen het veranderende energielandschap

Nadere informatie

Energievoorziening 2015-2050: Publieksonderzoek Burgerprofielen CO 2 -reducerende opties

Energievoorziening 2015-2050: Publieksonderzoek Burgerprofielen CO 2 -reducerende opties Energievoorziening 2015-2050: Publieksonderzoek Burgerprofielen CO 2 -reducerende opties BIJLAGE BIJ RAPPORT Energievoorziening 2015-2050: publieksonderzoek naar draagvlak voor verduurzaming van energie

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Bevindingen van de marktconsultatie Team Long term Grid Planning Arnhem, 11 september 2013 Inhoudsopgave Vraagontwikkeling Ontwikkelingen grootschalige productievermogen

Nadere informatie

94% betaalt te veel Hoe Nederland na de liberalisatie reageert op de nieuwe aanbieders op de Nederlandse energiemarkt

94% betaalt te veel Hoe Nederland na de liberalisatie reageert op de nieuwe aanbieders op de Nederlandse energiemarkt 94% betaalt te veel Hoe Nederland na de liberalisatie reageert op de nieuwe aanbieders op de Nederlandse energiemarkt Drs. Maurice de Hond (www.peil.nl) Mei 2009 1 Inleiding Bij alle producten of diensten

Nadere informatie

Vergroening van belastingen Concrete handvaten

Vergroening van belastingen Concrete handvaten Vergroening van belastingen Concrete handvaten Frans Rooijers & Martijn Blom 2 1 Vergroening belastingen Van arbeid naar milieubelastende factoren 1. Regulerend >> afname milieueffecten 2. Inkomsten voor

Nadere informatie