WIL DE BURGER WEL KIEZEN?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "WIL DE BURGER WEL KIEZEN?"

Transcriptie

1

2

3 JAARCONGRES WIL DE BURGER WEL KIEZEN? over keuzevrijheid in de gezondheidszorg en de energiemarkt Dit congres werd mede mogelijk gemaakt door:

4

5 VOORWOORD Onder invloed van de vernieuwing van het openbaar bestuur is zowel vanuit de politiek als het bestuur een lijn ingezet om de burger meer keuzevrijheid te bieden. Kiezen beperkt zich heden ten dage daarom niet alleen tot het kiezen van een Tweede Kamer, gemeenteraad of ander bestuurlijk orgaan. Keuzes maken is onder invloed van de bestuurlijke vernieuwing, maatschappelijke ontwikkelingen en politieke ambities haast een dagelijkse taak van de burger geworden. Keuzes kunnen worden gemaakt voor een ziektekostenverzekering, energieleverancier, routes voor het openbaar vervoer, aanleg van een weg, telecommunicatiediensten en de ontwikkeling van een binnenstad. Technologische ontwikkelingen maken het mogelijk om de keuzes eenvoudig te maken en snel te effectueren. Door liberalisering en het verbeteren van de concurrentiemogelijkheden bestaat de mogelijkheid om te kiezen uit veel verschillende aanbiedingen en kan steeds eenvoudiger worden overgestapt van de ene leverancier naar de andere. Technologische innovaties maken het ook mogelijk om sneller en transparant inzicht te verkrijgen in de diverse aanbiedingen en keuzemogelijkheden. Daarnaast biedt de technologie eenvoudige mogelijkheden aan consumenten of belangengroeperingen om elkaar te vinden en zich gezamenlijk te organiseren. In veel gevallen wordt van deze keuzemogelijkheid gebruik gemaakt. In andere gevallen ligt gebruik niet voor de hand, wordt niet gevraagd of is zelfs niet gewenst. Aan de hand van voorbeelden kan duidelijk worden gemaakt in welke gevallen hiervan 5

6 JAARCONGRES CENTER FOR PUBLIC INNOVATION WIL DE BURGER WEL KIEZEN? sprake is. Om dit te illustreren worden op het derde jaarcongres van het Center for Public Innovation een tweetal voorbeelden centraal gesteld, te weten: de keuzevrijheid in de zorg en de keuzevrijheid in de energiemarkt. Per thema worden twee standpunten nader toegelicht aan de hand van situaties die zich in de afgelopen periode in de praktijk hebben voor gedaan. Deze voorbeelden worden allereerst in een breder perspectief gesteld om duidelijk te maken dat het geen toeval is om hier extra aandacht aan te besteden. Als laatste wordt stil gestaan bij de meer fundamentele achtergronden die hierbij aan de orde zijn. Het Center for Public Innovation wil met het voeren van deze discussie ook dit jaar laten zien dat bestuurlijke vernieuwing en technologische innovatie twee kanten van een medaille zijn. Noodzakelijke samenhang van vernieuwing en innovatie is daarbij het uitgangspunt. Deze samenhang moet op een praktische manier worden gezocht en berusten op verkregen leerervaringen vastgelegd in erkende theorieën. Voor de waan van de dag is geen plaats bij de opbouw van een samenleving. 6

7 INHOUDSOPGAVE VOORWOORD 5 KIEZEN IN DE NETWERKMAATSCHAPPIJ 9 KIEZEN IN DE GEZONDHEIDSZORG 11 Inleiding 11 Discussie met de zaal 13 KIEZEN IN DE ENERGIEMARKT 15 Inleiding 15 Discussie met de zaal 17 KEUZEDELIRIUM: OVER DE PARADOX VAN DE KEUZEVRIJHEID 19 Van keuzevrijheid naar keuzedwang 19 De verkeuzing van de overheidsvoorzieningen 21 Negatieve en positieve keuzevrijheid 22 De paradox van de keuzevrijheid 23 Mogelijkheidszin 25 De beheersing van de keuzeoverlast 27 CENTER FOR PUBLIC INNOVATION 29 Brug tussen wetenschap en praktijk 29 Innovatie in tweevoud 29 Public innovation als academie en atelier 30 7

8

9 KIEZEN IN DE NETWERKMAATSCHAPPIJ Door prof.dr. Victor Bekkers Professor Victor Bekkers geeft een inleiding op het congres waarbij hij het onderwerp, kiezen in de netwerkmaatschappij in relatie tot de modernisering in het openbaar bestuur beschouwd. Hij bekijkt dit vanuit een internationaal perspectief waarbij verschillende landen op zoek zijn naar het antwoord op de vraag hoe de legitimiteit en de effectiviteit van het openbaar bestuur gewaarborgd kunnen worden binnen deze modernisering. Binnen verschillende landen zijn hier parallellen in te ontdekken. In de eerste plaats zien we een verschuiving van government naar governance, de overheid is niet meer het politieke centrum en de primaire probleemoplosser, dit verschuift naar andere delen van de samenleving. We zien ook een verschuiving naar de verticale bestuurslagen, zowel naar lokale overheden als naar Europa. Daarbij is er ook een horizontale verschuiving te ontdekken, de burger wordt mede- probleemoplosser. Wanneer er gekeken wordt naar de beleidsprogramma s van Nederland, Denemarken, het Verenigd Koninkrijk en Duitsland wordt duidelijk dat er een verschuiving plaatsvindt naar self-governance er komt een grotere verantwoordelijkheid bij de burger te liggen, de informatiepositie van de burger neemt toe en de burger wordt coontwerper of coproducent van beleid. Kijkend naar politieke waarden is te zien dat de waardevrijheid een centrale rol speelt. Burgers kunnen zich als rationele actoren gedragen en die vrijheid betekent zelforganisatie. Deze vrijheid is dan ook een voorwaarde voor efficiency. De rol van ICT komt ook naar voren, via het gebruik van 9

10 JAARCONGRES CENTER FOR PUBLIC INNOVATION WIL DE BURGER WEL KIEZEN? ICT wordt de kwaliteit van dienstverlening verbeterd, stijgt de responsiviteit, verbeterd de interne en externe efficiency en wordt de toegankelijkheid vergroot. Hieruit moge duidelijk zijn dat de rol van ICT niet zo zeer in relatie tot vrijheid staat. Victor Bekkers spreekt nu van een mix van representatieve democratie en consumenten democratie. De burger is zowel kiezer als klant. Hij doet dit als rationeel wezen, intelligent, en geëmancipeerd. Dit alles blijft dan wel binnen het primaat van de politiek, deze bepaalt de randvoorwaarden. De overheid wordt zo gezien als keten van dienstverleningsmachines. Prof. Victor Bekkers opent de bijeenkomst Toch moeten hier volgens Victor Bekkers een aantal kanttekeningen bij geplaatst worden. In de eerste plaats blijft de vraag of er wel echt keuzevrijheid bestaat of dat dit een quasi vrijheid blijft. Een tweede punt is transparantie, en wiens transparantie dit eigenlijk is: top down, waarbij de overheid de burger informatie geeft om te kunnen kiezen of bottom up waarbij burgers zelf deze transparantie organiseren. In de derde plaats zien we dat de mix van de representatieve en consumenten democratie ons voor een paradox stelt. Deze mix is gemaakt om het legitimiteitsverlies te herwinnen maar het weggooien van de politieke dimensie van de overheid zou net dit verlies kunnen bewerkstelligen. Verder is er nog steeds sprake van een digitale kloof, waarbij het moeilijk is informatie te ontsluiten en te koppelen. Tot slot moet nog de borging van het publiek belang in het kiesparadigma vermeld worden. De waardering van de overheid wordt afhankelijk van de manier van dienstverlening van de overheid. 10

11 KIEZEN IN DE GEZONDHEIDSZORG Door mevrouw drs. I. van Bennekom en de heer drs. M.H. Meijerink INLEIDING Mevrouw Van Bennekom, directeur van de Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie, opent het debat over kiezen in de gezondheidszorg. In haar presentatie Wil de burger wel kiezen? De patiënt centraal wijst ze allereerst op het feit dat bij de patiënt van de toekomst twee aspecten centraal staan, namelijk vraagsturing en marktmacht (zelf spreekt ze bij voorkeur van marktkracht). Vervolgens worden een aantal ontwikkelingen in de zorg besproken. De eerste ontwikkeling is de verandering in de zorgvraag. Aandachtspunten hierbij zijn de demografie, de regie over het eigen leven, eigen verantwoordelijkheid, kosten en baten, behoud van solidariteit en renderende premies. De tweede ontwikkeling betreft de technologie, die mogelijkheden biedt voor het aanbieden van kostenondersteunende informatie, elektronische patiëntendossiers en telezorg. De derde ontwikkeling betreft veranderingen in de verhoudingen binnen de zorg. Hierbij gaat het om het versterken van de positie van de zorgvrager, de invulling van de regierol van de verzekeraar, innovatie in het zorgaanbod, toezicht op de zorgmarkt en de wet marktordening gezondheidszorg. De vierde ontwikkeling betreft de wet- en regelgeving, waaronder de zorgverzekeringswet, de modernisering van de AWBZ en de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (WMO). 11

12 JAARCONGRES CENTER FOR PUBLIC INNOVATION WIL DE BURGER WEL KIEZEN? Mevrouw Van Bennekom constateert dat er sprake is van keuzemogelijkheden ten aanzien van de zorgverzekering, maar ze betwijfelt of hiermee de keuzevrijheid van zorgvragers toeneemt. Daarnaast stelt ze vast dat ondanks alle veranderingen nog Mevrouw Van Bennekom over vraagsturing en marktmacht steeds sprake is van een top-down benadering binnen de zorg. De zorgvrager wordt volgens mevrouw Van Bennekom geconfronteerd met vele onzekerheden, bijvoorbeeld ten aanzien van de vraag hoe het gesteld is met de kwaliteit bij behandelingen. Om die reden pleit ze voor sterke organen die de zorgconsumenten vertegenwoordigen. Volgens haar kan de zorgmarkt alleen functioneren als patiënten een plaats aan de onderhandelingstafel hebben en aan een aantal randvoorwaarden wordt voldaan. Deze randvoorwaarden zijn inzicht in vraag en aanbod, sterke organisaties, inzicht in leveringsvoorwaarden en het realiseren van een zorgconsumentenwet. Mevrouw Van Bennekom sluit haar presentatie af met een stellig pleidooi voor deze wet en de constatering dat er nog een lange weg te gaan is. De discussieleider van het debat, de heer drs. L. Smits, bedankt mevrouw Van Bennekom voor haar flitsende verhaal en geeft het woord vervolgens aan de heer drs. M.H. Meijerink, voorzitter van de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (RVZ). De heer Meijerink geeft aan dat hij het in grote lijnen eens is met het betoog van mevrouw Van Bennekom. Wel verschilt hij op een aantal punten van mening met haar. De heer Meijerink geeft aan dat zijn presentatie gebaseerd is op een aantal adviezen van de RVZ. Vervolgens presenteert hij een zestal stellingen. De eerste stelling is dat de informatie om te kunnen kiezen de belangrijkste voorwaarde voor succesvolle marktwerking in de zorg vormt. De tweede stelling is dat marktpartijen deze informatie onvoldoende genereren. De derde stelling is dat het meevallende 12

13 KIEZEN IN DE GEZONDHEIDSZORG keuzegedrag bij de zorgverzekering vooral over prijsverschillen ging. De vierde stelling is dat de keuze voor zorgaanbieders in het nieuwe stelsel getrapt geschiedt via de zorgverzekeraar. Het is de vraag of hier voor het gedrag van de zorgconsument voldoende marktprikkels vanuit gaan. De vijfde stelling is dat prijsinformatie van zorgaanbieders in een getrapt systeem niet erg relevant is. Het zou in zo n systeem moeten gaan om kwaliteitsinformatie. De zesde stelling is dat de burger liever geen risico wil lopen op tekortschietende kwaliteit, maar in veel gevallen niet weet dat de kwaliteitsverschillen tussen zorgaanbieders groot zijn en dat hij dus eigenlijk wel moet kiezen. De heer Meijerink sluit zijn presentatie af met het pleidooi dat de overheid de plicht heeft om meer informatie over zorg te genereren en een basiskwaliteit van zorg moet omschrijven en garanderen. De discussieleider bedankt ook de heer Meijerink voor zijn presentatie en geeft vervolgens het woord aan de aanwezigen in de zaal. DISCUSSIE MET DE ZAAL De eerste vraag vanuit de zaal is of basiskwaliteit van de zorg niet gegarandeerd wordt door de Inspectie Gezondheidszorg? De heer Meijerink antwoordt dat de Inspectie pas optreedt wanneer het mis gaat en dat kwaliteitsnormen op dit moment niet omschreven zijn. Volgens hem wil de overheid daar niet aan, omdat ze bang zijn voor financiële claims van ziekenhuizen. Mevrouw van Bennekom merkt op dat ze stelling 6 te kort door de bocht vindt, omdat er in de stelling vanuit wordt gegaan dat er één type zorgklant is en slechts twee typen van zorg (goed of slecht). Volgens haar zijn er vele variaties te onderscheiden. Verder geeft ze aan dat de afspraken over basiskwaliteit wettelijk moeten worden vastgelegd in de door haar bepleite zorgconsumentenwet. De andere deelnemer vraagt zich af de focus op verantwoording geen perverse effecten uitlokt. De vraagsteller neemt een low-trust society waar. De heer Meijerink antwoordt dat de overheid zich meer moet richten op de voorwaarden om een omslag te maken van low-trust naar high-trust. Een deelnemer merkt op dat motieven die aan keuzes ten grondslag liggen ondoorzichtig zijn en pleit voor het beschrijven van leveringsvoorwaarden (niet in de wet). Een andere aanwezige in de zaal deelt de mening dat er geen echte markt is niet. Hij wijst bijvoorbeeld op mensen in Nederland die zich laten behandelen in Duitsland of België. De vraag is of dit voorbeeld niet juist een indicatie is van een echte markt? De heer Meijerink antwoordt dat het percentage Nederlanders dat zich in het buitenland laat behandelen, bijzonder laag is. Mevrouw Van Bennekom vult aan dat een echte markt pas tot stand komt wanneer sprake is van gelegitimeerde onderhandelingspartners. 13

14 JAARCONGRES CENTER FOR PUBLIC INNOVATION WIL DE BURGER WEL KIEZEN? Een vraagsteller is het oneens met de analyse dat sprake is van low-trust binnen de zorg. Volgens hem is er in het algemeen juist een groot vertrouwen in zorgverleners en is er juist behoefte aan minder vertrouwen. De heer Meijerink beaamt dat het vertrouwen in huisartsen en specialisten erg hoog is in Nederland. Mevrouw van Bennekom vindt ook dat vertrouwen op niveau moet blijven, maar geeft wel aan dat het vertrouwen niet altijd terecht is. Ook is de vertrouwensrelatie in de zorg een afhankelijkheidsrelatie. Je kunt niet zomaar het vertrouwen opzeggen, omdat je vaak geen alternatief hebt. Dit geldt bijvoorbeeld ook voor scholen. De discussieleider komt terug op dat het punt van de informatievoorziening. Hij constateert dat marktpartijen er niet in slagen om inzichtelijke informatie te generen. De heer Meijerink bepleit om die reden de oprichting van een expertise-centrum. Volgens mevrouw Van Bennekom is er echter geen behoefte aan een expertisecentrum met databases, maar aan handzame informatie. Daarna geeft de discussieleider het laatste woord aan de twee forumleden. Prof.dr. J. van den Hoven geeft aan dat een adequate informatievoorziening een publieke taak in ieders belang is. Om die reden sluit hij zich aan bij het pleidooi van de heer Meijerink om de informatievoorziening goed te organiseren en te regisseren. Prof.dr. H. van Duivenboden wijst op de perverse effecten van prestatiemeting. De kwaliteit van zorg wordt in zijn beleving erg financieel-economisch bepaald. Een nadruk op prijzen, kan ten koste gaan van aandacht voor kwaliteit. Als voorbeeld noemt hij een fysiotherapeut die bang is dat zorgverzekeraars hem zullen passeren als zijn behandelingen te lang duren. 14

15 KIEZEN IN DE ENERGIEMARKT door de heer drs. M. Frequin en de heer F. Munnichs INLEIDING De heer Frequin, directeur-generaal van het DG voor Energie en Telecom van het ministerie van Economische Zaken, verzorgt de eerste presentatie onder de titel Consument en keuze in de energiemarkt. De heer Frequin constateert dat sprake is van beperkte keuzemogelijkheden voor consumenten in de energiemarkt. Op de Nederlandse markt zijn namelijk niet veel spelers actief. Daarnaast zijn de spelers op de markt internationaal georiënteerd, in plaats van op lokale of regionale ontwikkelingen. Bovendien merkt hij op dat het marktproces in de energiesector gefaseerd verloopt. De consument bevindt zich daarmee in een markt die niet is georiënteerd op zijn keuzemogelijkheden, zo concludeert Frequin. Daarna poneert de heer Frequin drie stellingen. Vaak wordt een gebrek aan oriëntatie op de consument gelegitimeerd door te stellen dat: a) de consument niet wil kiezen, b) de consument niet kan kiezen, en c) kiezen geen zin heeft. Sinds juli 2004 liberaliseert de energiemarkt. Het gevolg daarvan is dat consumenten kunnen kiezen voor een andere energieleverancier. Wat betreft elektriciteit zijn 14 procent van de mensen overgestapt op een andere energieleverancier, bij gas is dat 11,3 procent. Bij de liberalisering van de energiemarkt verdienen drie aspecten 15

16 JAARCONGRES CENTER FOR PUBLIC INNOVATION WIL DE BURGER WEL KIEZEN? aandacht. Dat zijn vertrouwen, transparantie en keuzemogelijkheden. De heer Frequin geeft aan dat het vertrouwen in leveranciers snel aangetast kan worden, maar dat dit niet noodzakelijk alleen van doen heeft met liberalisering, terwijl die koppeling wel vaak wordt gelegd. Bij transparantie moet gedacht worden aan prijsopbouw, prijsvergelijking en klachtenafhandeling. Van transparantie is op dit moment nog geen sprake. Wat betreft de keuzemogelijkheden tenslotte merkt de heer Frequin op dat deze mogelijkheden onvoldoende onderscheidend zijn. Zo is bijvoorbeeld het onderscheid tussen grijze en groene stroom voor consumenten niet erg duidelijk en zijn de prijsverschillen tussen energieleveranciers klein. Uit de cijfers die de heer Frequin presenteert blijkt ook dat energieleveranciers weinig mogelijkheden hebben om prijzen te wijzigen, omdat slecht een gering deel van de energiekosten variabel is. Vervolgens geeft de discussieleider het woord aan de tweede spreker, de heer Munnichs, directeur Federatiezaken van EnergieNed, de brancheorganisatie van energiebedrijven in Nederland. De heer Munnichs geeft aan dat hij het voorgaande betoog deels wel en deels niet onderschrijft. In zijn presentatie met de titel Wil de burger wel kiezen? poneert hij drie stellingen. De eerste stelling is dat klanten kunnen kiezen en dat ook doen. De tweede stelling is dat burgers niet alles aan de overheid willen overlaten. De derde stelling is dat marktwerking in de energiemarkt blijvend is en dat er geen weg terug is. De eerste vraag die de heer Munnichs in zijn presentatie aan de orde stelt, is waarom er sprake is van keuzevrijheid in de energiemarkt. De belangrijkste reden is het uitgangpunt dat keuzevrijheid en concurrentie efficiëntie bevordert en op termijn resulteert in lage prijzen. Processen als globalisering en individualisering stimuleren deze ontwikkeling in belangrijke mate. Keuzevrijheid is dus niet het primaire doel van liberalisering van de markt geweest, maar veeleer was het maken van een efficiencyslag de belangrijkste drijfveer. De volgende vraag is of er voor consumenten wat te kiezen valt. De heer Munnichs beantwoordt deze vraag bevestigend. Zo wijst hij op het feit dat er in Nederland 25 vergunninghouders actief zijn, dat er sprake is van effectieve concurrentie op landelijk en regionaal niveau, dat de keuzemogelijkheden voor producten en diensten toegenomen zijn (bijvoorbeeld tussen grijs en groen, tussen verschillende contractvormen en omtrent additionele diensten) en het feit dat op jaarbasis gemiddeld acht procent van de klanten kiest voor een andere energieleverancier. Keuzemogelijkheden zijn er dus zeker volgens de spreker. Dit betekent echter niet dat alle keuzemogelijkheden voor klanten inmiddels uitgeput zijn. Ondanks de mogelijkheden om te kiezen voor een andere energieleverancier, constateert de heer Munnichs dat een deel van de klanten bewust niet wisselt van energieleverancier. Redenen hiervoor zijn tevredenheid met de huidige leverancier, een vrees voor rompslomp, geen keuze kunnen maken als gevolg van een gebrek aan transparantie en te kleine prijsverschillen. De heer Munnichs erkent dat de prijsverschillen klein zijn. Daarnaast geeft hij aan dat verbeteringen in de 16

17 KIEZEN IN DE ENERGIEMARKT marktwerking en afhandeling mogelijk zijn, bijvoorbeeld door middel van een versimpeling van de organisatie van het gekozen marktmodel. De presentatie wordt afgesloten met drie constateringen. De eerste constatering is dat de energiemarkt niet perfect is. De tweede constatering is dat de inrichting van de markt geld kost en regelgeving vergt. De heer Munnichs over marktwerking en keuzevrijheid in de energiesector De derde constatering is dat de bescherming van de collectieve belangen, zoals bijvoorbeeld zekerheid, veiligheid en betaalbaarheid, aandacht vraagt. Desondanks is de marktwerking in de energiesector een blijvend fenomeen, en moet er aandacht blijven voor de rolverdeling tussen markt en overheid. De dagvoorzitter geeft het woord aan de mensen in de zaal. DISCUSSIE MET DE ZAAL De eerste vraag is van Daniel Tijink, ministerie van EZ, naar of de energieleveranciers een efficiencyslag hebben gemaakt. De heer Munnichs antwoordt dat er een aanzienlijke verbetering van de efficiëntie is gerealiseerd, met name in Europees verband, bijvoorbeeld door het uitwisselen van klantenbestanden. Het is niet gerealiseerd in termen van internationale ontwikkelingen, die een belangrijk stempel drukken op de prijs. Voorbeelden zijn de oorlog in Irak die de olieprijzen en daaraan gekoppeld de energieprijzen doen stijgen en de gestegen energievraag op de wereldmarkt vanuit met name China en India die ook leidt tot hogere energieprijzen. De heer van de Kamp vraagt zich af of het misschien niet denkbaar is om marktwerking uitsluitend bij grootgebruikers (bedrijven) te introduceren en voor de 17

18 JAARCONGRES CENTER FOR PUBLIC INNOVATION WIL DE BURGER WEL KIEZEN? consumentenmarkt door slechts één leverancier te laten bedienen, daar men gericht was op concurrentieposities, en daar 85% van de consumenten niet is overgestapt. De heer Frequin antwoordt dat als uitgangspunt altijd geldt dat de burger de maatstaf is. Daarnaast hebben ook consumenten er belang bij om te kunnen kiezen. De discussieleider vraagt zich hardop af of er op de energiemarkt voldoende informatie beschikbaar is voor de klanten. De heer Frequin merkt op dat de rekening onduidelijk is. Stap voor stap probeert de overheid wel om de energiemarkt inzichtelijker te maken. De heer Munnichs bekritiseert het feit dat de overheid verschillen in facturering weg wil masseren. Daarvoor is het voor energieleveranciers lastiger om zich te positioneren in de markt. De heer Frequin is het hier niet mee eens en constateert dat de energieleveranciers de consument nog amper ontdekt hebben. Tenslotte geeft Matt Poelmans van aan zich bekocht te voelen. De consument wil het anders, maar is nu niet meer dan een pion in het spel. Hij pleit er dan ook voor dat energieleveranciers duidelijker maken wat de keuzemogelijkheden zijn, omdat bij onduidelijke keuzes de klant niet zal kiezen. De heer Frequin antwoordt dat er nog een lange weg is te gaan, maar dat op termijn de keuzemogelijkheden wel duidelijk zullen zijn voor de klanten. Ter afsluiting van de discussie geeft de discussieleider het woord aan prof.dr. M. Thaens. De heer Thaens geeft aan dat de liberalisering een specifieke invulling is van het concept self-governance dat eerder door prof. Bekkers uiteen is gezet. Daarnaast constateert de heer Thaens dat de kwaliteit van het product geen issue is. Aangezien uit de presentatie van de heer Frequin blijkt dat er bij energieleveranciers weinig ruimte is om te concurreren op prijs, blijft service over als belangrijk aspect. Wel is het lastig om deze service inzichtelijk te maken. De heer Thaens pleit dan ook om de service- en dienstverlening inzichtelijk te maken voor de klant. Wellicht kan hier worden geleerd van de zorg? 18

19 KEUZEDELIRIUM: OVER DE PARADOX VAN DE KEUZEVRIJHEID Door prof.dr. J. de Mul Zo n twee- à driemaal per week, bij voorkeur rond etenstijd, word ik opgebeld door een persoon die mij mededeelt dat ik naar alle waarschijnlijkheid teveel betaal voor mijn telefoon, internetaansluiting, gas, elektriciteit, hypotheek, pensioenpremie of zorgverzekering. Gelukkig blijkt daar altijd wat aan te doen. Ik hoef slechts gebruik te maken van mijn keuzevrijheid en van aanbieder te veranderen. De eerste jaren waren die telefoontjes mij, op het tijdstip waarop ze plaatsvonden na, niet onwelkom. Zo bleek het dat ik bijvoorbeeld inderdaad fiks kon besparen op mijn telefoonkosten door carrier preselect te gaan bellen. Inmiddels is de keuzevrijheid met betrekking tot de aanschaf van producten en diensten overweldigend. Maar helaas vaak ook nogal frustrerend. En dat is niet alleen mijn ervaring. Als ik mijn oor te luisteren leg tijdens in mijn omgeving of een willekeurige krant of tijdschrift open sla, dan beluister ik een massaal ongenoegen. Er wordt diep gezucht over de overvloed aan keuzen. Overvloed én onbehagen. De keuzestress neemt toe en mondt langzamerhand uit in een beknellende keuzedwang. Goede raad is niet langer duur, maar vind maar eens de tijd om hem tussen de overvloed van slechte raad te vinden. Van keuzevrijheid naar keuzedwang Enige tijd geleden vond ik in Clive Crook, adjunct-hoofdredacteur van het Britse weekblad The Economist, een onverwachte lotgenoot. In een van zijn artikelen gaf hij 19

20 JAARCONGRES CENTER FOR PUBLIC INNOVATION WIL DE BURGER WEL KIEZEN? lucht aan de verbijstering die hem overviel toen hij bij Amerikaanse Wal-Mart een middeltje tegen de griep wilde kopen en geconfronteerd werd met veertig meter antigriepmiddelen op de schap. Dat was zelfs voor deze spreekbuis van de neoliberale ideologie een tikkeltje teveel van het goede. Toch stelde hij in zijn artikel dat hij in weerwil van de evidente nadelen toch de voorkeur aan een dergelijk keuzedelirium te geven boven de situatie waar er voor hem gekozen wordt. En wie zou hem op dit punt niet naspreken? Keuzevrijheid is een groot goed en daar doen we als moderne, vrijheidslievende mensen niet graag afstand van. Maar dat neemt niet weg dat we inmiddels zuchten onder een enorme keuzeoverlast. Wie tegenwoordig zoiets simpels als een telefoonaansluiting wil, dient niet alleen te kiezen tussen verschillende systemen, die ieder zo hun eigen voor- en nadelen hebben (vast, mobiel, analoog, ISDN of kabel) en tientallen soorten abonnementstypen, maar ook nog eens uit vele honderden verschillende typen telefoontoestellen. Zeker, het is prettig dat de tijd voorbij is dat KPN alleenheerser was op het gebied van de telefonie, je als gevolg daarvan zes weken moest wachten op je aansluiting en je telefoons kon krijgen in any colour, as long as it was grey. Maar toch bekruipt mij steeds vaker het gevoel dat er ergens in deze ontwikkeling iets fout is gegaan. Een overmaat aan keuzevrijheid leidt onvermijdelijk tot keuzestress. Natuurlijk kunnen we proberen ons te wapenen tegen keuzestress. Wanneer we overweldigd worden door het enorme aanbod van auto s, stofzuigers of tuners (in een beetje goed gesorteerde winkel met geluidsapparatuur kun je met de aanwezige componenten al gauw honderdduizenden verschillende muzieksystemen samenstellen), kunnen we bijvoorbeeld een test van de consumentenbond raadplegen. Het probleem is echter dat de meeste geteste modellen op het moment van de aankoop alweer vervangen zijn door nieuwere modellen. Vervelend is vooral wanneer keuzestress optreedt in situaties waarin we ons niet kunnen onttrekken aan het maken van de keuze. Wie moe wordt van de keuze tussen tientallen vakantiebestemmingen, kan vanzelfsprekend ook besluiten maar eens een jaartje thuis te blijven en bij uitzondering eens echt uit te rusten. Maar steeds meer keuzen worden ons door de economische liberalisering en flexibilisering dwingend opgelegd. Wie door de drukte een verlofdagenstuwmeer heeft opgebouwd, wordt gedwongen na te denken over de vraag of hij wel of niet in actie moet komen. Niets doen is niet aantrekkelijk, omdat je dan je dagen kwijt bent. Maar moet je die opgespaarde dagen dan laten uitkeren in geld, laten omzetten in extra pensioen, in vroeger pensioen, deeltijdverlof, een sabbatical of een ouderschapsverlof wellicht. Dat laatste vormt weer al een probleem op zich. De vraag of we al of niet kinderen willen, is sinds de beschikbaarheid van betrouwbare voorbehoedsmiddelen ook al weer enkele decennia onttrokken aan het toeval en onderwerp geworden van een bewuste keuze. En tijdens de zwangerschap worden aanstaande ouders, wanneer prenatale diagnostiek ernstige defecten of ziekten aan het licht brengt, verplicht te kiezen of ze de zwangerschap wel of niet willen laten afbreken. En ook aan het eind van de rit worden steeds meer ouderen, die worden getroffen door een ondragelijke of uitzichtloze ziekte, voor de keuze geplaatst of ze nog willen verder leven of opteren voor een passieve of actieve vorm van levensbeëindiging. Gelukkig zijn niet alle keuzen die we moeten maken kwesties van leven of dood, maar het aantal dilemma s in ons leven neemt zienderogen toe. 20

21 KEUZEDELIRIUM: OVER DE PARADOX VAN DE KEUZEVRIJHEID Wat de massale toename van de keuzedwang extra vervelend maakt, is dat nogal wat keuzen in werkelijkheid schijnkeuzen blijken te zijn. Wat heb je eraan, zo vraagt Barry Schwartz zich in zijn in 2004 verschenen boek The Paradox of Choice af, als je in een Amerikaanse supermarkt kunt kiezen tussen zestig soorten sponzig brood, als er geen vers brood verkrijgbaar is? En wat heb je aan de keuze tussen honderdvijftig verschillende soorten jus d orange als je, als het erop aan komt, slechts kunt kiezen tussen twee grotendeels inwisselbare presidentskandidaten? Schwarz spreekt in zijn boek voornamelijk over de Verenigde Staten, maar ook in Europa gaan we in sneltreinvaart dezelfde richting uit. En op het continent is Nederland daarbij weer het braafste jongetje van de klas als het gaat om het volgen van het voorbeeld van onze neoliberale Grote Broer. De verkeuzing van de overheidsvoorzieningen De afgelopen decennia heeft er ook ten aanzien van de klassieke overheidsvoorzieningen een omvangrijke liberalisering en verzelfstandiging plaatsgevonden. Wat ooit een neoliberaal stokpaardje was, wordt nu ook breed - zij het meestal wat minder triomfantelijk gedragen door christen- en sociaaldemocraten. Het gevolg is dat we tegenwoordig ook op dit terrein worden overspoeld door een tsunami van keuzen. Het uitzoeken van de juiste school of een vervolgopleiding voor de kinderen op basis van onderwijskeuzegidsen, rapporten van de onderwijsinspectie en slaagpercentages van de leerlingen, is tegenwoordig meer dan ooit een crime. Het aanbod aan opleidingen in het vervolgonderwijs is zo overweldigend dat KNAW-president Frits van Oostrom het onlangs vergeleek met de menukaart van een slechte Chinees. En leerlingen met een handicap of leerprobleem zuchten ondertussen, in geval er zich problemen voordoen, ook nog eens onder hun rugzakje met naar eigen keuze te besteden extra onderwijs-zorgmiddelen. Ook met betrekking tot de zorg en de energiesector is de keuzedwang groot. Inmiddels kunnen we in Nederland kiezen uit meer dan zeshonderd verschillende particuliere zorgpolissen. Zelfs de meest toegewijde keuze-aficionado raakt hier in een staat van paniek. Menige zorgconsument zet zijn hoop op een website waarin de overmaat aan zorgverzekeringen met elkaar kunnen worden vergeleken. Het probleem is echter dat er daarvan nu ook al weer meer dan twintig zijn, waartussen dan natuurlijk eerst nog weer gekozen moet worden. Er zijn momenten dat ik wel eens dagdroom van een nieuw soort TomTom, die mij door de keuzejungle van mijn leven leidt. De vraag is waarom we ons vrijwillig overgeven aan het keuzedelirium, terwijl we er toch vaak onder lijden? Het standaardantwoord van de neoliberalen luidt dat er daarvoor goede, economische redenen zijn, zoals kostenbesparing en het feit dat met de keuzevrijheid ook de kans groter wordt dat iedereen uiteindelijk krijgt wat hij of zij wil. Keuzevrijheid, zo luidt het credo, kost wat, maar dan krijg je ook wat! Daar valt echter het nodige tegen in te brengen. Zelfs wanneer we ons beperken tot economische overwegingen kun je je afvragen of de toename van de keuzevrijheid wel in alle gevallen zo voordelig is. Zo zien we bijvoorbeeld dat de liberalisering en de daarmee gepaard gaande concurrentie in de gezondheidszorg onder meer leidt tot vele miljoenen euro s verslindende reclamecampagnes en 21

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen Goede zorg van groot belang Nederlanders staan open voor private investeringen Index 1. Inleiding p. 3. Huidige en toekomstige gezondheidszorg in Nederland p. 6 3. Houding ten aanzien van private investeerders

Nadere informatie

Stand van zaken op de energiemarkt

Stand van zaken op de energiemarkt Stand van zaken op de energiemarkt Onderzoek energiemarkt consumenten Rapportage kerncijfers Tweede halfjaar 12 Majka van Doorn, research consultant Thijs Hendrix, senior research consultant 14 uari 13

Nadere informatie

Betreft Beantwoording vragen van het lid Spies (CDA) over energieprijzen en - contractsvoorwaarden voor consumenten

Betreft Beantwoording vragen van het lid Spies (CDA) over energieprijzen en - contractsvoorwaarden voor consumenten > Retouradres Postbus 20101 2500 EC Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal voor Bezuidenhoutseweg 30 Postbus 20101 2500 EC

Nadere informatie

Stand van zaken op de energiemarkt

Stand van zaken op de energiemarkt Stand van zaken op de energiemarkt Onderzoek energiemarkt consumenten Rapportage kerncijfers Eerste halfjaar 13 Majka van Doorn, research consultant Thijs Hendrix, senior research consultant 11 13 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Inhoud Inleiding en leeswijzer... 4 1 Tevredenheid en vertrouwen van de consument... 5 2 Tevredenheid over

Nadere informatie

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers Iedereen sterk Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers JANUARI 2016 Veranderen moet veranderen Verandering is in veel gevallen een top-down proces. Bestuur en management signaleren

Nadere informatie

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid!

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! Door: Nathalie van Spall De onzichtbare werkelijkheid wacht om door onze geest binnengelaten te worden.

Nadere informatie

Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten

Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten M200602 Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten Betere kwaliteiten en lagere prijzen in geliberaliseerde markten? drs. P.Th. van der Zeijden Zoetermeer, mei 2006 Inkoopgedrag van het MKB

Nadere informatie

Zie onder voor de volledige speech: Titel speech: Financiële veerkracht in een irrationele economie. Majesteit, beste collega s, dames en heren,

Zie onder voor de volledige speech: Titel speech: Financiële veerkracht in een irrationele economie. Majesteit, beste collega s, dames en heren, Tobacco Theater, Amsterdam, 6 oktober 2015 In zijn toespraak tijdens de platformbijeenkomst van Wijzer in Geldzaken, die als thema had De stille macht van financiële veerkracht, beklemtoonde Klaas Knot

Nadere informatie

Strategisch document Ambulancezorg Nederland

Strategisch document Ambulancezorg Nederland Strategisch document Ambulancezorg Nederland 1 Inleiding: relevante ontwikkelingen 2 Missie en visie AZN 3 Kernfuncties: profiel en kerntaken AZN 4 Strategische agenda AZN vastgesteld: woensdag 23 mei

Nadere informatie

Energieprijsvergelijkers

Energieprijsvergelijkers Energieprijsvergelijkers Onderzoek naar de kwaliteit van vergelijkingssites voor elektriciteit en gas op het internet Den Haag, april 2006 Projectteam: drs. B.W. Postema drs. M.M. van Liere mr. D.F.J.M.

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) onderhoudt middels de organisaties Kerk in Actie (KiA) en ICCO Alliantie contacten met partners in Brazilië. Deze studie verkent de onderhandelingen

Nadere informatie

Gedragscode Objectief Vergelijken

Gedragscode Objectief Vergelijken Gedragscode Objectief Vergelijken Gedragscode Objectief Vergelijken Miljoenen keren per jaar zoeken mensen via een vergelijkingssite naar een zorgverzekering die bij hen past. Niet zo gek want vergelijkingssites

Nadere informatie

Center for Public Innovation

Center for Public Innovation Center for Public Innovation innovatie in tweevoud tweevoud in Innovatie De kernactiviteiten van het centrum bevinden zich op het snijvlak tussen universiteiten en reguliere ICTorganisaties. In deze ontmoeting

Nadere informatie

Zorg om de zorg. Menselijke maat in de gezondheidszorg

Zorg om de zorg. Menselijke maat in de gezondheidszorg Zorg om de zorg Menselijke maat in de gezondheidszorg Prof.dr. Chris Gastmans Prof.dr. Gerrit Glas Prof.dr. Annelies van Heijst Prof.dr. Eduard Kimman sj Dr. Carlo Leget Prof.dr. Ruud ter Meulen (red.)

Nadere informatie

Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer

Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer samenvatting onderzoek Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer Kwalitatief internationaal onderzoek onder ondernemers in buurlanden over zakendoen met Nederlandse bedrijven Hoe is het gesteld

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2007 tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 20 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG

RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG Verslag bijeenkomst 21 januari 2011 Erasmus MC RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG Partners Mijnpijn.nl vinden dat chronische pijn prioriteit

Nadere informatie

Energie Rapport Stand van zaken op de consumentenmarkt Eerste halfjaar 2011

Energie Rapport Stand van zaken op de consumentenmarkt Eerste halfjaar 2011 Energie Rapport Stand van zaken op de consumentenmarkt Eerste halfjaar 2011 Energiekamer Nederlandse Mededingingsautoriteit Den Haag, september 2011 Inhoud Inleiding en leeswijzer...3 1 Vraag naar producten...

Nadere informatie

3) Verslag van de vergadering van 29 september 2014, zie bijlage 1 (16:05 uur)

3) Verslag van de vergadering van 29 september 2014, zie bijlage 1 (16:05 uur) Agenda voor de vergadering van het Platform Zelfredzaam Datum: Locatie: 12 januari 2015 van 16:00 uur tot uiterlijk 19:00 uur (voor een eenvoudige maaltijd wordt gezorgd) Kulturhus Lienden Koningin Beatrixplein

Nadere informatie

Geluksgevoel hangt meer af van je mentale vermogen dan van wat je overkomt

Geluksgevoel hangt meer af van je mentale vermogen dan van wat je overkomt "Geluk is vooral een kwestie van de juiste levenshouding" Geluksgevoel hangt meer af van je mentale vermogen dan van wat je overkomt Ons geluk wordt voor een groot stuk, maar zeker niet alleen, bepaald

Nadere informatie

Voor het eerst is er een vaccin dat baarmoederhalskanker kan voorkomen

Voor het eerst is er een vaccin dat baarmoederhalskanker kan voorkomen Samenvatting Voor het eerst is er een vaccin dat baarmoederhalskanker kan voorkomen In Nederland bestaat al decennia een succesvol programma voor bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker. Daarmee

Nadere informatie

Stand van zaken op de energiemarkt

Stand van zaken op de energiemarkt Stand van zaken op de energiemarkt Onderzoek energiemarkt consumenten Rapportage kerncijfers Tweede halfjaar 13 Majka van Doorn, research consultant Thijs Hendrix, senior research consultant il 14 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Meer met Minder Dankzij Een Visie op de Elektronische overheid

Meer met Minder Dankzij Een Visie op de Elektronische overheid Meer met Minder Dankzij Een Visie op de Elektronische overheid Prof. Dr. Jan A.G.M. van Dijk Center for egovernment Studies Waarom is een Visie op de Digitale Overheid juist Nu Nodig? ICT is veel meer

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Tweede halfjaar 2014

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Tweede halfjaar 2014 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2014 Den Haag, april 2015 Samenvatting Meer overstappers, met een grote intentie om nogmaals over te stappen In

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Bijna 8% wisselt van zorgverzekeraar. Premie is de belangrijkste reden om te wisselen.

Bijna 8% wisselt van zorgverzekeraar. Premie is de belangrijkste reden om te wisselen. Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Margreet Reitsma-van Rooijen, Anne Brabers & Judith de Jong. Bijna 8% wisselt van zorgverzekeraar. Premie is de belangrijkste

Nadere informatie

Toenemende zorgvraag versus bezuinigingen Bieden private investeerders soelaas?

Toenemende zorgvraag versus bezuinigingen Bieden private investeerders soelaas? Toenemende zorgvraag versus bezuinigingen Bieden private investeerders soelaas? Onderzoeksvragen Hoe scoort gezondheidszorg in een maatschappelijke issue-ranking? Waaraan dankt de zorg zijn bijzondere

Nadere informatie

TRANSITIE LANGDURIGE ZORG VERGT INVESTERING IN SAMENWERKING

TRANSITIE LANGDURIGE ZORG VERGT INVESTERING IN SAMENWERKING ZORGVERZEKERAARS NEDERLAND - ZN DIALOOG NR 6-9 OKTOBER 2014 1 TRANSITIE LANGDURIGE ZORG VERGT INVESTERING IN SAMENWERKING Hoe geef je in het licht van de transitie langdurige zorg optimaal vorm aan de

Nadere informatie

intelligent software for monitoring centres

intelligent software for monitoring centres intelligent software for monitoring centres Waarom UMO? Binnen Europa en daarbuiten hebben landen te maken met de vergrijzing. Daardoor stijgt de zorgvraag in het komende decennium sterk. Hoe wordt die

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Eerste halfjaar 2013

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Eerste halfjaar 2013 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Eerste halfjaar 2013 Den Haag, november 2013 Samenvatting Meer actieve consumenten Voor het tweede jaar op rij stijgt het aantal

Nadere informatie

Beleid & regelgeving. Innovatie Kwaliteit Motivatie

Beleid & regelgeving. Innovatie Kwaliteit Motivatie Beleid & regelgeving => Innovatie Kwaliteit Motivatie Disclaimer En nog wat verwarring: Zorguitgaven volgens VWS: circa 74 mld Zorguitgaven volgens CBS: circa 94 mld Achtergrond Edwin Brugman directeur

Nadere informatie

1 Over de grenzen van de risicoverevening

1 Over de grenzen van de risicoverevening 1 Over de grenzen van de risicoverevening 1.1 APE, 15 februari 2016 Inleiding In dit paper betrekken we de stelling dat het primaire doel van risicoverevening het waarborgen van solidariteit is. Doelmatige

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst Optimale zorg tegen lagere kosten Het ziekenhuis van de toekomst 1 KIVI NIRIA Jaarcongres Onze visie en waarden Onze visie: Pioniersrol Siemens Energiezuinigheid Onze waarden: Innovatief Innovatief denken

Nadere informatie

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering Leiding geven aan verandering Mijn moeder is 85 en rijdt nog auto. Afgelopen jaar kwam ze enkele keren om assistentie vragen, omdat haar auto in het verkeer wat krassen en deuken had opgelopen. Ik besefte

Nadere informatie

De VrijBaan Vragenlijst (specifiek voor iemand die geen werk heeft)

De VrijBaan Vragenlijst (specifiek voor iemand die geen werk heeft) De VrijBaan Vragenlijst (specifiek voor iemand die geen werk heeft) Inleiding Veel mensen ervaren moeilijkheden om werk te vinden te behouden, of van baan / functie te veranderen. Beperkingen, bijvoorbeeld

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Manifest voor vrijheid, gelijkheid en menselijkheid Een modern pleidooi met een knipoog naar de Franse revolutie

Manifest voor vrijheid, gelijkheid en menselijkheid Een modern pleidooi met een knipoog naar de Franse revolutie Manifest voor vrijheid, gelijkheid en menselijkheid Een modern pleidooi met een knipoog naar de Franse revolutie Wij staan op! 16 mei 2015 1 Inleiding Wij staan op! is een beweging van jongvolwassenen

Nadere informatie

E-panel. Belangrijke rol weggelegd voor Zorgverzekeraars Second opinion: een patiëntenrecht met obstakels

E-panel. Belangrijke rol weggelegd voor Zorgverzekeraars Second opinion: een patiëntenrecht met obstakels E-panel Met de uitkomsten van de enquête over second opinion Nr. 18 - januari 2011 Belangrijke rol weggelegd voor Zorgverzekeraars Second opinion: een patiëntenrecht met obstakels We weten bijna allemaal

Nadere informatie

Ronde Tafel Gesprek / bijzondere procedure - 19 januari 2015 Tweede Kamer

Ronde Tafel Gesprek / bijzondere procedure - 19 januari 2015 Tweede Kamer Ronde Tafel Gesprek / bijzondere procedure - 19 januari 2015 Tweede Kamer Dames en heren, Kwalitatief goede, toegankelijke en betaalbare zorg dat is de inzet van de overheid, de verzekeraars en de aanbieders.

Nadere informatie

Geachte Dames en Heren, geachte Mevrouw van Leeuwen,

Geachte Dames en Heren, geachte Mevrouw van Leeuwen, Geachte Dames en Heren, geachte Mevrouw van Leeuwen, Met grote interesse heb ik uw lezing gevolgd. Ik realiseer mij terdege dat wij vanuit de Koepel van WMO raden u haast een onmogelijk vraag hebben gesteld,

Nadere informatie

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan 08540 LerenLoopbaanBurgerschap 10-04-2008 08:28 Pagina 1 ontwikkelingsproces 1+2 1 2 3 4 5 6 7 Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan Leren, Loopbaan en Burgerschap Wat laat

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Eerste halfjaar 2014

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Eerste halfjaar 2014 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Eerste halfjaar 2014 Den Haag, november 2014 Samenvatting Mispercepties over de energiemarkt zorgt voor afhakers Consumenten die

Nadere informatie

Pagina 1/5. Leidraad gezamenlijke inkoop geneesmiddelen voor de medischspecialistische. Inleiding

Pagina 1/5. Leidraad gezamenlijke inkoop geneesmiddelen voor de medischspecialistische. Inleiding Ons kenmerk: ACM/TFZ/2016/401860 Leidraad gezamenlijke inkoop geneesmiddelen voor de medischspecialistische zorg Juni 2016. Definitieve versie. Inleiding Ziekenhuizen, zorgverzekeraars en andere partijen

Nadere informatie

BUDGETENERGIE MEEST VOORDELIGE AANBIEDER

BUDGETENERGIE MEEST VOORDELIGE AANBIEDER NATIONAAL BESPAARONDERZOEK ENERGIE NOVEMBER 2013 BespaarWijzer.nl Conclusies Nederlandse huishoudens kunnen gemiddeld 283 per jaar besparen op de energiekosten Veel consumenten hebben nog een traditionele

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 29 689 Herziening Zorgstelsel Nr. 657 BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa Zeven hulpbronnen van vertrouwen Door: Carlos Estarippa Geïnspireerd door het boek van Bertie Hendriks Dagboek van de Ziel. De zeven levensfasen (Hendriks, 2013) wil ik in onderstaand artikel beschrijven

Nadere informatie

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties prof dr wim derksen Aan de directeur Bouwen van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties de heer drs J.M.C. Smallenbroek zondag 23 november 2014 Geachte heer Smallenbroek, Op uw verzoek

Nadere informatie

Protocol. de Inspectie voor de Gezondheidszorg. de Nederlandse Zorgautoriteit

Protocol. de Inspectie voor de Gezondheidszorg. de Nederlandse Zorgautoriteit Protocol tussen de Inspectie voor de Gezondheidszorg en de Nederlandse Zorgautoriteit inzake samenwerking en coördinatie op het gebied van beleid, regelgeving, toezicht & informatieverstrekking en andere

Nadere informatie

> Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

> Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 2515 XP Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340 78

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 Vergeten... 7 Filosofie... 9 Een goed begin... 11 Hoofdbreker... 13 Zintuigen... 15 De hersenen... 17 Zien... 19 Geloof... 21 Empirie... 23 Ervaring...

Nadere informatie

Werkbladen. Uitdaging! Wat betekent succes en geluk voor mij? Gaat voor jou geluk samen met succes? Of gaat het

Werkbladen. Uitdaging! Wat betekent succes en geluk voor mij? Gaat voor jou geluk samen met succes? Of gaat het Werkbladen Uitdaging! Gaat voor jou geluk samen met succes? Of gaat het één ten koste van het ander? Waar word jij gelukkig van? De uitdaging van deze tool is dat je je eigen antwoorden bepaalt. We raden

Nadere informatie

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Soms voel je je gevangen door het leven. Vastgezet door de drukte, en beklemd in je eigen hoofd. Je voelt je niet vrij en je voelt geen liefde. Met deze tips breng

Nadere informatie

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008 Ik zie mijn inleiding vooral als een opwarmer voor de discussie. Ik ga daarom proberen zo veel mogelijk vragen op te roepen, waar we dan straks onder leiding van Wilma Borgman met elkaar over kunnen gaan

Nadere informatie

Burgerinitiatief schriftelijke informatieplicht medische. behandelingsovereenkomst

Burgerinitiatief schriftelijke informatieplicht medische. behandelingsovereenkomst chirurg. Patiënten weten vaak niet of nauwelijks aan welke risico s ze bij een ingrepen]. ingreep worden blootgesteld. behandelingsovereenkomst Burgerinitiatief schriftelijke informatieplicht medische

Nadere informatie

Beginpagina. Sparen. Spaarvormen

Beginpagina. Sparen. Spaarvormen Beginpagina Sparen is niets nieuws. Mensen sparen al eeuwen lang voor verschillende doeleinden. Toch is een leidraad binnen de wereld van het sparen ongetwijfeld welkom. Op spaarkennis.nl geven we graag

Nadere informatie

Geachte collega's, beste studenten,

Geachte collega's, beste studenten, College van Bestuur Geachte collega's, beste studenten, Na de hectische weken met de bezetting van het Bungehuis en het Maagdenhuis, hebben we een moment van bezinning ingelast. Wij hebben tijd genomen

Nadere informatie

VISIE OP DAGBESTEDING EN WERK DICHTERBIJ

VISIE OP DAGBESTEDING EN WERK DICHTERBIJ VISIE OP DAGBESTEDING EN WERK DICHTERBIJ Visie Dichterbij: Dichterbij schept voorwaarden waardoor mensen met een verstandelijke beperking: - leven in een eigen netwerk temidden van anderen - een eigen

Nadere informatie

: Gerard Spong : 4 juni 2014. Wijziging verzekeringswet

: Gerard Spong : 4 juni 2014. Wijziging verzekeringswet van datum woorden : Gerard Spong : 4 juni 2014 : 1345 Wijziging verzekeringswet 1. De minister van Volksgezondheid heeft het voornemen geuit art. 13 Zorgverzekeringswet te wijzigen. De wijziging komt er

Nadere informatie

Samenvatting G e z o n d e b e l a n g s t e l l i n g v o o r z i e k t e?

Samenvatting G e z o n d e b e l a n g s t e l l i n g v o o r z i e k t e? Samenvatting Gezonde belangstelling voor ziekte? Het begon ooit met een opname in de tv-studio, waarbij artsen of patiënten spraken over ziekte en zorg. Inmiddels is er een scala aan programma s waarin

Nadere informatie

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Wat dienstverlenende organisaties kunnen leren van de manier waarop Toyota zijn auto s maakt. Wees bereid anders te denken Wij nodigen u uit om eens

Nadere informatie

De probleemstelling voor het onderzoek is als volgt geformuleerd:

De probleemstelling voor het onderzoek is als volgt geformuleerd: Samenvatting De opkomst van Health 2.0 en e-health zorgt ervoor dat de patiënt verandert naar zorgconsument. Health 2.0 zorgt voor een grote mate van patiënt-empowerment; zorgconsumenten nemen zelf de

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2]

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Voorwoord Voor je ligt het e-book: Praktisch en Positief Opvoeden met structuur van de PEPmethode. Op basis

Nadere informatie

www.consumind.nl Februari 2012

www.consumind.nl Februari 2012 www.consumind.nl Februari 2012 Dit informatiepakket bevat de volgende onderdelen: Achtergrond en algemene informatie energiemarkt. Vast of variabel energiecontract? De meest gestelde vragen bij overstappen.

Nadere informatie

Zeg nou zelf! Wat zeggen burgers over de gezondheidszorg?

Zeg nou zelf! Wat zeggen burgers over de gezondheidszorg? Zeg nou zelf! Wat zeggen burgers over de gezondheidszorg? Josje den Ridder 1 Zeg nou zelf! Praat mee over burgers en gezondheid! Wat zouden burgers zeggen als ze zelf mee zouden praten? Houdt het onderwerp

Nadere informatie

Detailhandel in Brabant: Werk aan de winkel Sfeerbeeld symposium 16 januari 2013. Provincie Noord-Brabant

Detailhandel in Brabant: Werk aan de winkel Sfeerbeeld symposium 16 januari 2013. Provincie Noord-Brabant Detailhandel in Brabant: Werk aan de winkel Sfeerbeeld symposium 16 januari 2013 Provincie Noord-Brabant Volle bak, dat was het in de Bois le Duczaal van het provinciehuis op 16 januari 2013. Van begin

Nadere informatie

Toekomstbestendige ouderenzorg vergt nieuw paradigma

Toekomstbestendige ouderenzorg vergt nieuw paradigma Toekomstbestendige ouderenzorg vergt nieuw paradigma Prof.dr. Robbert Huijsman MBA, Bijzonder hoogleraar Management & Organisatie Ouderenzorg Senior manager Kwaliteit & Innovatie, Achmea Enkele belangrijke

Nadere informatie

Technology Assessment: omgang met publieke zorgen

Technology Assessment: omgang met publieke zorgen Kivi-Niria Technology Assessment: omgang met publieke zorgen Geert Munnichs Opzet Algemene introductie Wat is/doet het Rathenau Instituut? Publieksonderzoek Status uitkomsten Implicaties voor besluitvorming

Nadere informatie

Dé 14 fundamentele stappen naar geluk

Dé 14 fundamentele stappen naar geluk Dé 14 fundamentele stappen naar geluk Van de Amerikaanse psycholoog Michael W. Fordyce 1. Wees actief en ondernemend. Gelukkige mensen halen meer uit het leven omdat ze er meer in stoppen. Blijf niet op

Nadere informatie

Mobiliteit & flexibiliteit Medewerkers en hun vervoerskeuze. www.alphabet.com

Mobiliteit & flexibiliteit Medewerkers en hun vervoerskeuze. www.alphabet.com Mobiliteit & flexibiliteit Medewerkers en hun vervoerskeuze www.alphabet.com Onderzoek Behoefte van zakelijke rijders aan variatie in vervoersmiddelen Flexibele mobiliteit Keuzevrijheid vooral voor jongeren

Nadere informatie

Percentage overstappers in 2005, 2006, 2007 en 2008 per leeftijdscategorie 4% 2% 4% 2%

Percentage overstappers in 2005, 2006, 2007 en 2008 per leeftijdscategorie 4% 2% 4% 2% Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Judith de Jong, Wisselen van zorgverzekeraar, NIVEL, 2008) worden gebruikt.u vindt dit factsheet en alle andere Aanvullende

Nadere informatie

Beknopt verslag debat mantelzorg

Beknopt verslag debat mantelzorg Beknopt verslag debat mantelzorg Debat Mantelzorg...onbetaalbaar? Het Centrum voor Ethiek en Gezondheid (CEG) organiseerde dit debat met het Expertisecentrum Informele Zorg (EIZ) op 26 februari 2004 in

Nadere informatie

Cocreatie in de opsporing. Dr. Albert Meijer Universiteit Utrecht

Cocreatie in de opsporing. Dr. Albert Meijer Universiteit Utrecht Cocreatie in de opsporing Dr. Albert Meijer Universiteit Utrecht Cocreatie in de opsporing: Perspectief van de wetenschap Albert Meijer Universiteit Utrecht Politieacademie 11 september 2012 Even voorstellen

Nadere informatie

SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN

SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN Een leerling van Hazrat Inayat Khan (Een kopie van de uitgave van) The Sufi International Headquarters Publishing Society 1 Liefde ontwikkelt zich tot harmonie en uit harmonie

Nadere informatie

Toespraak van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, H. Hoogervorst, bij het congres Technology Cares. Den Haag, 5 oktober 2005.

Toespraak van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, H. Hoogervorst, bij het congres Technology Cares. Den Haag, 5 oktober 2005. Directie Voorlichting en Communicatie van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, H. Hoogervorst, bij het congres Technology Cares. Den Haag, 5 oktober 2005. Wijzigingen voorbehouden. Gesproken

Nadere informatie

Weet u dat u maandelijks gemakkelijk geld kunt verdienen door te besparen op uw vaste uitgaven?

Weet u dat u maandelijks gemakkelijk geld kunt verdienen door te besparen op uw vaste uitgaven? Weet u dat u maandelijks gemakkelijk geld kunt verdienen door te besparen op uw vaste uitgaven? Maandelijks eenvoudig besparen op: energiekosten telefoonkosten internetaansluiting verzekeringspremies Inhoudsopgave

Nadere informatie

Behandeld door Telefoonnummer E-mailadres Kenmerk Toezicht & Handhaving 030 296 81 65 109538/153162

Behandeld door Telefoonnummer E-mailadres Kenmerk Toezicht & Handhaving 030 296 81 65 109538/153162 De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG Newtonlaan 1-41 3584 BX Utrecht Postbus 3017 3502 GA Utrecht T 030 296 81 11 F 030 296 82 96 E info@nza.nl I www.nza.nl

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

Zorg voor kwetsbare ouderen ontrafeld

Zorg voor kwetsbare ouderen ontrafeld Zorg voor kwetsbare ouderen ontrafeld ZZP en gepast gebruik Op wiens maat? Dr. Kor Grit grit@bmg.eur.nl Waarom onderzoek naar ZZP s? De fascinatie van de onderzoeker (On)mogelijkheden versterking positie

Nadere informatie

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige.

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Burn out Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Ik was al een tijd druk met mijn werk en mijn gezin. Het viel mij zwaar, maar ik moest dit van mezelf doen om aan de omgeving te laten zien

Nadere informatie

Samenvatting. Kort overzicht. Kartels

Samenvatting. Kort overzicht. Kartels Samenvatting Kort overzicht Dit proefschrift gaat over de economische theorie van kartels. Er is sprake van een kartel wanneer een aantal bedrijven, expliciet of stilzwijgend, afspreekt om de prijs te

Nadere informatie

Introductie Methoden Bevindingen

Introductie Methoden Bevindingen 2 Introductie De introductie van e-health in de gezondheidszorg neemt een vlucht, maar de baten worden onvoldoende benut. In de politieke en maatschappelijke discussie over de houdbaarheid van de gezondheidszorg

Nadere informatie

PERSOONLIJKE VORMING 1

PERSOONLIJKE VORMING 1 PERSOONLIJKE VORMING 1 DOELEN VAN DEZE MODULE Je kunt duidelijk maken waarom je kiest voor christelijk / reformatorisch onderwijs Je bent bk bekend met de leefwereld ld van ouders / verzorgers en met de

Nadere informatie

Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013

Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013 Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013 accepteren en adapteren nieuwe diensten en technologieën steeds sneller. Zij zien vooral veel in het gebruik van een zelfscankassa, Click

Nadere informatie

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 4

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 4 Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 4 Deel 1, Hoofdstuk 3 Dat de Natuur de oorzaak is. Rikus Koops 15 juni 2012 Versie 1.0 In de vorige toelichting heb ik de organisatie van de Natuur

Nadere informatie

32 Kwaliteitsbevordering

32 Kwaliteitsbevordering DC 32 Kwaliteitsbevordering 1 Inleiding In dit thema gaan we in op de begrippen kwaliteit, kwaliteitszorg en kwaliteitsbeleid. Het zijn onderwerpen die niet meer weg te denken zijn uit het Nederland van

Nadere informatie

Waarom is de methode van ANWB Groene Energieveiling effectief en eenvoudig?

Waarom is de methode van ANWB Groene Energieveiling effectief en eenvoudig? Veelgestelde vragen De veilingmethode Waarom is de methode van ANWB Groene Energieveiling effectief en eenvoudig? Het is voor u heel erg weinig moeite om tot een besparing op uw kosten te komen. 1. U schrijft

Nadere informatie

DE REDDENDE ENGEL. Theo Poiesz. mens2020. 17 januari 2013. 2013 Th.B.C. Poiesz

DE REDDENDE ENGEL. Theo Poiesz. mens2020. 17 januari 2013. 2013 Th.B.C. Poiesz DE REDDENDE ENGEL Theo Poiesz mens2020 17 januari 2013 2013 Th.B.C. Poiesz AGENDA Visie op ontwikkelingen in en rond de zorg Mogelijke implicaties voor zorgaanbieders en afnemers Behoefte aan een nieuw

Nadere informatie

Contractvormen in de curatieve GGZ

Contractvormen in de curatieve GGZ 1 Contractvormen in de curatieve GGZ Drs. Marja Appelman Jan Sonneveld, MSc Drs. Johan Visser Mr. Mirjam de Bruin SiRM Strategies in Regulated Markets Nieuwe Uitleg 24 2514 BR Den Haag Den Haag, 26 februari

Nadere informatie

Hoe gelukkig ben je? Opdracht 1

Hoe gelukkig ben je? Opdracht 1 Hoe gelukkig ben je? Geluk is een veranderlijk iets. Het ene moment kun je jezelf diep gelukkig voelen, maar het andere moment lijkt het leven soms maar een zware last. Toch is voor geluk ook een soort

Nadere informatie

ZUINIGE ENERGIE EN KPN

ZUINIGE ENERGIE EN KPN ZUINIGE ENERGIE EN KPN KPN start op 30 oktober 2012 met nieuwe corporate campagne Het netwerk dat geeft om Nederland. Hierbij worden relevante maatschappelijke thema s belicht. In de eerste uiting, We

Nadere informatie

Klachtenregeling informatie voor cliënten

Klachtenregeling informatie voor cliënten Klachtenregeling informatie voor cliënten www.pleyade.nl Niet tevreden? Meld het ons. Pleyade streeft naar een goede kwaliteit van zorg- en dienstverlening. Hier wordt voortdurend aan gewerkt. Maar het

Nadere informatie

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 5

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 5 Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 5 Deel 1, Hoofdstuk 4 en 6 De volmaakte natuur en het niet bestaan van toeval Rikus Koops 24 juni 2012 Versie 1.0 Hoewel het vierde hoofdstuk op

Nadere informatie

Visie 2020 Onze belofte aan de deelnemers. Samen bouwen aan goed pensioen

Visie 2020 Onze belofte aan de deelnemers. Samen bouwen aan goed pensioen Visie 2020 Onze belofte aan de deelnemers Samen bouwen aan goed pensioen Inleiding ABP heeft een visie ontwikkeld voor de middellange termijn, de ABP-visie op 2020. Met deze visie willen wij richting geven

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

De aanvullende verzekering speelt een grotere rol bij het overstappen in 2012. Stijging van het aantal overstappers zet door.

De aanvullende verzekering speelt een grotere rol bij het overstappen in 2012. Stijging van het aantal overstappers zet door. Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Margreet Reitsma- van Rooijen, Anne Brabers en Judith de Jong. De aanvullende verzekering speelt een grotere rol bij het

Nadere informatie

97, 42. Speciaal voor u: De collectieve ziektekostenverzekering BASISPREMIE 2012

97, 42. Speciaal voor u: De collectieve ziektekostenverzekering BASISPREMIE 2012 Speciaal voor u: De collectieve ziektekostenverzekering voor medewerkers werkzaam in de kinderopvang, jeugdzorg en maatschappelijke dienstverlening BASISPREMIE 2012 97, 42 p/m * * Op basis van wettelijk

Nadere informatie