Duurzame ontwikkeling en kringlopen (DOK) Toets 60%

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Duurzame ontwikkeling en kringlopen (DOK) Toets 60%"

Transcriptie

1 Duurzame ontwikkeling en kringlopen (DOK) Toets 60% Docenten: Hans Geerlings en Henk Nugteren Datum: 24 juni 2014 Tijd: 13:45 15:45 uur Zaal 2: Onderwijsgebouw Cornelius Drebbelweg 5 Deze toets telt voor 60% voor het eindresultaat DOK De toets bestaat uit: 1. Dertig meerkeuzevragen 20 punten 2. Open vragen 40 punten Vraag punten Vraag punten Vraag 3. 6 punten Vraag 4. 7 punten Vraag 5. 7 punten Totaal 60 punten Gebruik bij de meerkeuzevragen de bijgevoegde tabel en lever het geheel in. Beantwoord de open vragen kort en bondig en to-the-point, zonder onnodige uitweidingen en zijpaden. Maak de open vragen 1 2 en 3 5 op een afzonderlijk vel. Succes

2 Deel 1. Dertig meerkeuzevragen 1. Men spreekt van negatieve feedback a. als de gevolgen van een proces veranderingen te weeg brengen die het proces verzwakken b. als de gevolgen van een proces veranderingen te weeg brengen die het proces versterken c. als de gevolgen van een verandering in een systeem positief zijn voor het milieu d. als een systeem op een verandering reageert door energie efficiënter te benutten 2. Over 4 miljard jaar zal de temperatuur op aarde 100 C bereiken doordat a. de stijging van CO 2 broeikasgassen niet meer te stuiten is b. de zon steeds feller zal gaan schijnen c. de aarde zich langzaam richting de zon beweegt d. vulkanische activiteit op aarde steeds zal toenemen 3. Naast kringloopprocessen zijn er op aarde ook processen die duidelijk lineair en in een bepaalde richting verlopen. Een duidelijk voorbeeld hiervan is a. de evolutie b. het zoutgehalte in de oceaan c. het klimaat d. zwaveldioxide in de atmosfeer 4. Respiratie is het proces a. van rotting van organisch afval waarbij CO 2 ontstaat b. waarbij koeling wordt bereikt door verdamping van water c. dat door planten wordt gebruikt om CO 2 te absorberen d. waarbij levende organismen door zuurstofgebruik organisch materiaal omzetten in energie en CO 2 5. In de vroege geschiedenis van de aarde is het oppervlak ooit volledig met ijs bedekt geweest (Snowball Earth). De aarde heeft zich uiteindelijk weer kunnen herstellen (temperatuurstijging) door a. de CO 2 uitstoot van vulkanen b. CO 2 productie door verrotting van organisch afval c. een verhoogde activiteit van de zon d. een inslag van een grote meteoriet 6. De zwavelkringloop a. wordt sterk beïnvloed door industriële activiteiten zoals energie- en metaalproductie b. wordt sterk beïnvloed door industriële activiteiten zoals de productie van constructiematerialen c. is sinds miljoenen jaren perfect in balans d. wordt hooguit af en toe ontregeld door grote vulkaanuitbarstingen

3 7. De Hubbert curve laat a. de voorspellingen zien van nieuwe vondsten van olievoorraden b. zien hoe milieuschade gerelateerd is aan economische ontwikkeling c. zien hoe de olieproductie van een land of regio in de tijd verloopt d. zien hoe de olieproductie gerelateerd is aan het BNP 8. Op basis van het NPP (Net Primary Production of Photosynthesis) en de beschikbaarheid van land in een West-Europees land, is de schatting van een realistisch aandeel van biomassa aan de energievoorziening maximaal a. 5% b. 10% c. 20% d. 30% 9. Een vergelijking van de productie van edele metalen met de productie van industriële mineralen zoals zand en grind leert dat a. met de productie van edele metalen relatief veel meer andere materialen gemoeid zijn dan voor de productie van industriële mineralen b. met de productie van edele metalen relatief veel minder andere materialen gemoeid zijn dan voor de productie industriële mineralen c. voor beide commodities relatief even veel andere materialen worden verbruikt d. de hoeveelheid andere materialen die bij de winning betrokken zijn afhankelijk is van de kwaliteit van de grondstoffen 10. Het verschil tussen reserves (reserves) en voorraden (resources) van grondstoffen bestaat erin dat a. reserves bestaan uit de al gewonnen grondstoffen (in stock) en voorraden de nog te winnen grondstoffen vertegenwoordigen b. er geen wezenlijk verschil is omdat de ene term in het Engels wordt gebruikt en de andere in het Amerikaans c. reserves worden gebruikt voor metaalvoorraden en ertsen en resources voor de voorraden fossiele brandstoffen d. bij reserves alleen de onder de huidige omstandigheden technisch en economisch winbare grondstoffen worden gerekend en bij voorraden daarnaast ook de niet technisch of economisch winbare grondstoffen worden meegerekend 11. Om tot een duurzame energievoorziening voor de toekomst te komen, is het de beste strategie om alle onderzoeksgelden a. te besteden aan kernfusie omdat deze vorm van energie oneindig is b. te besteden aan hoog-efficiënte zonnecellen omdat de zon een schier oneindige bron van energie is c. te verdelen over verschillende hernieuwbare opties, omdat geen van deze bronnen alleen de vereiste hoeveelheid energie kan leveren d. te besteden aan CCS technologieën, omdat nog voor generaties voldoende voorraden fossiele brandstoffen beschikbaar zijn

4 12. Het gebruiken van zonneboilers voor warm water in het huishouden is vanuit energetisch oogpunt vooral te prefereren boven een gasgestookte combiketel omdat a. de netto CO 2 emissie van de gasgestookte combiketel vele malen hoger is dan voor de zonneboiler b. een gasgestookte combiketel een veel hoger exergieverlies heeft c. gas eindig is en de zon vrijwel oneindig d. omdat een zonneboiler op termijn vele malen goedkoper is 13. Een goed voorbeeld van klimaat technologie (climate engineering) is a. het terugdringen van de CO 2 uitstoot door toepassing van hernieuwbare energiebronnen b. het verhogen van de CO 2 opnamecapaciteit van de bodem door het toepassen van afvang en opslag van CO 2 (CCS) c. het terugdringen van het energieverbruik door politieke maatregelen d. de ontwikkeling van zuinigere auto s 14. De IPAT vergelijking a. geeft de impact op het milieu weer als functie van de bevolking, welvaart en technologie b. geeft de intensiteit van zonnestraling weer als functie van druk, oppervlak en temperatuur c. kan worden gebruikt om de intensiteit van materiaalgebruik uit te drukken d. is een formule die bij cradle to cradle technologie wordt gebruikt om de efficiëntie van recycling te meten 15. Een energiebron die niet direct of indirect van zonlicht afkomstig is, is a. biomassa energie b. golfslagenergie c. getijde energie d. waterkracht energie 16. Onze samenleving wordt meer en meer afhankelijk van kleine high tech apparaatjes en nanotechnologie. Deze trend is a. een bedreiging voor duurzame ontwikkeling omdat de meeste van deze elementen (Nd, Dy, La, Nb, Ta, Ga, enz) zeer schaars zijn of diffuus verdeeld en daardoor moeilijk te winnen b. gunstig omdat daardoor steeds minder materialen nodig zijn c. gunstig omdat nu ook materialen kunnen worden gebruikt waarvoor eerder nog geen toepassingen waren d. een bedreiging omdat deze elementen giftig zijn en in de afvalfase gevaarlijk zijn in het milieu 17. De mogelijk grootste beperking voor de toepassing van windenergie op grote schaal is: a. het vinden van geschikte locaties voor windenergie b. de beschikbaarheid van staal voor de bouw van de molens c. de schaarste van neodymium voor de productie van magneten d. de ongunstige concurrentie met andere energiebronnen

5 18. De schaarste van zeldzame metalen en zeldzame aarden is het gevolg van a. de geografische verspreiding van voorkomens van deze elementen beperkt tot China b. de technisch moeilijke extractie van deze elementen uit hun erts c. de onrendabele productie van deze elementen in de westerse wereld d. de monopoliepositie die China op dit terrein heeft opgebouwd 19. Gashydraten zijn a. vormen van methaangas die gehydrateerd aan steenkolen voorkomen b. kristallen van CH 4 die tijdens strenge winters worden gevonden in het ijs op sloten waarvan de bodem rijk is aan organisch materiaal c. vormen van gehydrateerd aardgas die stabiel zijn bij relatief hoge druk en lage temperatuur d. de verbrandingsproducten van aardgas 20. De winning van schaliegas is qua Carbon Footprint a. slechter dan conventioneel aardgas omdat er zo veel activiteiten omheen moeten gebeuren b. slechter dan conventioneel aardgas omdat de samenstelling minder gunstig is c. beter dan conventioneel aardgas omdat het overal in de wereld (dus dicht bij de markt) gewonnen kan worden d. beter dan conventioneel aardgas omdat het zo zuiver is 21. Schalie is een gesteente dat men kan herkennen aan a. de fijnkorreligheid en fijne sedimentaire gelaagdheid b. het gehalte aan methaan c. de vulkanische textuur d. het voorkomen van fossielen 22. Bij de winning van schaliegas is de kans op aardbevingen het grootst tijdens het a. boren van de exploratieputten b. fracken van het schaliegesteente c. omhoog pompen van het water/gas mengsel d. injecteren van afvalwater in de boorputten 23. In post-combustion CO 2 capture is de belangrijkste scheiding a. die tussen methaan en CO 2 b. die tussen CO 2 en stikstof c. die tussen CO 2 en zuurstof d. die tussen CO 2 en waterstof 24. Pre-combustion capture is een efficiëntere route om CO 2 af te vangen dan postcombustion capture a. Dat is juist b. Dat is onjuist c. Dat geldt alleen voor gas maar niet voor kolen d. Daar valt in het algemeen geen uitspraak over te doen

6 25. In post-combustion capture van CO 2 gebruikt men a. een fysisch solvent b. een chemisch solvent c. geen solvent d. gewoon water 26. In pre-combustion capture van CO 2 wordt een a. waterstofstroom geproduceerd die geschikt is voor verbranding b. synthesegasstroom geproduceerd die geschikt is voor verbranding c. een CO 2 stroom geproduceerd die geschikt is voor verbranding d. een waterstofstroom geproduceerd die niet geschikt is voor verbranding 27. Als een bestaande elektriciteitscentrale wordt uitgerust met een installatie om CO 2 af te vangen dan a. leidt dit tot een verhoging van de efficiëntie van elektriciteitsproductie b. dient men een andere brandstof te kiezen c. leidt dit tot een verlaging van de efficiëntie van elektriciteitsproductie d. levert de afvanginstallatie zijn eigen stroom 28. Het natuurlijke mineraal olivijn kan gebruikt worden om CO 2 vast te leggen a. door dit mee te stoken in een kolencentrale b. omdat het in staat is CO 2 te absorberen c. omdat het met H 2 O en CO 2 wordt omgezet naar kwarts en magnesiet d. omdat het onder zeer hoge druk en temperatuur in de mantel aanwezig is 29. De reactiesnelheid van de mineralisatiereactie van CO 2 met peridotietgesteente kan worden verhoogd door a. de temperatuur van het gesteente zo hoog mogelijk te maken b. het gesteente zo veel mogelijk te breken en het op te warmen tot 185 C. c. het gesteente voor te behandelen met warme waterstromen d. het gesteente zo veel mogelijk te koelen tijdens de reactie 30. Het voordeel van mineralisatie als CO 2 opslag boven andere methoden is dat a. het CO 2 vrijwel permanent wordt vastgelegd en de beschikbare capaciteit voldoende is om alle antropogene CO 2 op te slaan b. de reacties reversibel zijn en het CO 2 is terug te winnen wanneer we het weer nodig hebben c. het verreweg de goedkoopste technologie zal blijken te zijn d. alhoewel de capaciteit klein is, het CO 2 voor eeuwig wordt opgeslagen

7 Antwoordformulier voor multiple choice vragen (deel 1) NAAM: Studentnummer: a b c d a b c d

8 Deel 2. Open vragen 1. Geothermische energie Een geothermische put produceert warm water met een temperatuur van 80 C. Men is van plan deze warmtestroom te gebruiken voor het opwekken van elektriciteit. De beoogde efficiëntie van dit proces is 20%. a) Kan elektriciteit met de beoogde efficiëntie opgewekt worden gedurende de zomer als de omgevingstemperatuur 25 C is? Licht je antwoord toe. b) Gedurende de winter is de omgevingstemperatuur 5 C. Beantwoord vraag a) Uitwerking: nogmaals voor het winterseizoen. a) De efficiëntie wordt gegeven door = ( )/353 = 0,156. Dus 15,6%. Dat gaat dus niet lukken.. Dit levert dus een efficiëntie van b) De efficiëntie wordt nu 21,2%. In theorie kan het dus, maar het zal wel heel moeilijk worden want er zijn altijd energieverliezen. 2. De jonge zon paradox Uit de astronomie is bekend dat de zon gedurende zijn bestaan steeds meer energie is gaan uitzenden. Dit zou natuurlijk zijn weerslag moeten hebben op de temperatuur op aarde. Desondanks is er geologisch bewijs dat de temperatuur op aarde gedurende miljarden jaren relatief constant gebleven is. Een belangrijke aanwijzing betreft hier het bestaan van vloeibaar water op aarde gedurende de afgelopen 4 miljard jaar. Dit lijkt op een tegenspraak te duiden, die bekend staat als de jonge zon paradox. De sterkte van de zonnestraling, aangeduid als zonneconstante, wordt bepaald door het vermogen per oppervlakte-eenheid gemeten loodrecht op de zonnestraal. Uit de sterrenkunde weten we dat de zonneconstante L(t) als functie van de tijd t beschreven wordt door = 1+0,41 waarbij L zon de huidige zonne-constante is. Ter plekke van de aardbaan is L zon = 1360 W/m 2. t zon is de leeftijd van de zon (t zon = 4,57 miljard jaar). Het tijdstip t = 0 markeert de geboorte van de zon.

9 a) Bereken de zonne-constante van 4 miljard jaar geleden. b) Bereken de gemiddelde temperatuur aan het aardoppervlak door het opmaken van een energiebalans. Neem in de berekening aan dat de albedo (0,3) en de temperatuursverhoging ten gevolge van het broeikaseffect (33 K) dezelfde waarden hebben als vandaag de dag. De waarde van de constante van Stefan-Boltzmann σ bedraagt 5, J s -1 m -2 K -4. c) Als de berekening bij b) correct is uitgevoerd zou er 4 miljard jaar geleden geen vloeibaar water op aarde hebben kunnen bestaan. Noem twee factoren waardoor de paradox opgeheven zou kunnen worden. Uitwerking: a) 4 miljard jaar geleden betekent voor de zon dus t = 0.57 miljard jaar. Vul dit in in de formule. Dit levert 1007 W/m 2 voor de zonneconstante 4 miljard jaar geleden. b) Maak de energiebalans op (waarvoor J in = J s ): (1-0,3)J s = σt 4. Neem J s = 0.25L. We moeten namelijk de gemiddelde instraling per m 2 aardoppervlak hebben. Doorsnede van de aarde is πr 2 en de oppervlakte 4πr 2 (zie ook Box 3.1 op pagina 55). Dit levert een T s = 236 K. Tel daar de 33 K broeikaseffect bij op en de temperatuur aan het aardoppervlak zal 269 K bedragen. Dat is -4 C, water zal dus bevroren zijn. c) Het broeikaseffect is mogelijk veel sterker geweest door een veel hogere CO 2 concentratie in de atmosfeer. Door een lagere albedo zou ook de temperatuur hoger uitvallen. Mogelijk was de energieflux vanuit de ook nog jonge en afkoelende aarde nog van significant belang (nu niet meer, zie figuur 3.6). (Hoewel de gemiddelde temperatuur beneden het vriespunt uitkomt, kunnen er nog steeds wel gebieden op aarde zijn (rond de evenaar) waar de temperatuur hoger is.) 3. Stellingen Bepaal voor de volgende vier stellingen of ze waar of niet waar zijn en leg uit waarom dat volgens jou zo is (redenering, argumenten). De punten zijn te verdienen door de juiste argumenten te geven. a) Broeikasgassen in de atmosfeer absorberen het door de aarde gereflecteerde zonlicht waardoor de atmosfeer opwarmt.

10 b) Temperatuurtoename op aarde is mede een gevolg van het gat in de ozonlaag, waardoor meer zonnestraling het aardoppervlak kan bereiken. c) De aarde straalt onder condities van een stabiel klimaat even veel energie aan langgolvige straling uit als het van de zon energie ontvangt aan kortgolvige straling. d) Aerosolen in de atmosfeer (kleine deeltjes zoals SO x, vulkanische as, fijnstof) dragen bij aan het broeikaseffect. Uitwerking: a) Niet waar: zonlicht (UV/VIS) dat gereflecteerd wordt zal nog steeds kortgolvige straling zijn, die niet door broeikasgassen wordt geabsorbeerd. b) Niet waar: door het gat in de ozonlaag wordt minder gevaarlijke UV straling geabsorbeerd, waardoor er dus meer het aardoppervlak bereikt. In termen van energie is dit een te verwaarlozen hoeveelheid. Bovendien is ozon ook een broeikasgas en daardoor minder infraroodstraling teruggekaatst naar de aarde. Netto heeft het zelfs een klein verkoelend effect. c) Waar: doet moet natuurlijk want anders zou er geen evenwicht zijn. Een kleine afwijking zou meteen effect hebben op de temperatuur, en we hebben het hier over condities van een stabiel klimaat. d) Niet waar: aerosolen weerkaatsten zonlicht en dragen bij aan de verhoging van de albedo. Dit heeft dus afkoeling tot gevolg. 4. Klimaatmodel Je kunt bij de uitleg bij deze vraag gebruik maken van de bijgevoegde figuren. a) Leg kort uit hoe balans van ingaande en uitgaande straling van de aarde eruit ziet. Maak daarbij een plaatje met de belangrijkste energiestromen. b) Beschrijf het effect van broeikasgassen in de atmosfeer. c) Wanneer er plotseling meer broeikasgassen in de atmosfeer komen, welke twee effecten zullen er dan optreden om het evenwicht te herstellen? d) De hoeveelheid cfc-11 in de atmosfeer is verwaarloosbaar. Echter, dit drijfgas is een zeer sterk broeikasgas. Mocht door grootschalig gebruik en lekkage van dit gas de concentratie tot 1 ppm toenemen, bereken dan wat het temperatuureffect op het aardoppervlak hiervan zal zijn. S ta a a aa t a as c Ts = S t a a t a c a a a a s

11 e) Uit de grafiek is ook af te lezen dat een toename met 1 ppm van 5 naar 6 ppm een veel kleiner effect zal hebben dan van 0 naar 1 ppm. Verklaar waarom dit zo is en waarom de grafiek bij toenemende concentratie naar een asymptoot zal gaan transmissiecoëfficiënt voor infrarood ppm cfc-11 in atmosfeer Figuur 1. Verandering van de transmissiecoëfficiënt voor infrarood als functie van de concentratie cfc- 11 in de atmosfeer. Alle andere broeikasgassen zijn constant gehouden op het huidige niveau. Figuur 2. Emissiespectra van de zon en de aarde (boven) en absorptiespectra van de aardse atmosfeer op 11 km hoogte en op zeeniveau (beneden).

12 Uitwerking: a. Een plaatje in de trant van onderstaande plaatjes voldoet. Het belangrijkste daarbij is dat men aangeeft dat er een balans is tussen in- en uitgaande straling. Zonnestraling (UV- VIS) wordt door de atmosfeer gedeeltelijk gereflecteerd (albedo) en doorgelaten. Vervolgens door het aardoppervlak gereflecteerd of geabsorbeerd. De aarde zendt langgolvige (IR) straling uit die voor een gedeelte wordt geabsorbeerd door broeikasgassen in de atmosfeer, die de straling weer in alle richtingen uitzenden en dus ook terug richting het aardoppervlak. Heelal S 4 a S 4 a t σt a 4 a 4 σt a UV- en zichtbare straling Atmosfeer T a Infrarode straling 4 tas 4 a c ( Ts T stas 4 a ) σt s a σt a 4 s 4 σt a Aardoppervlak T s b. De aarde zendt IR straling uit (warmte straling). Energetisch is deze gelijk aan de inkomende zonnestraling, anders zou het aardoppervlak geen constante temperatuur kunnen hebben. Doordat broeikasgassen bepaalde delen uit het IR spectrum absorberen en de opgenomen energie weer uitzenden als IR straling (nog langere golflengte) in alle richtingen, waaronder ook terug naar de aarde, wordt hierdoor het oppervlak warmer. Maar doordat een warmer oppervlak straling uitzendt met een kortere golflengte stelt er zich een evenwicht in. Zonder broeikasgassen zou de temperatuur -18 C zijn geweest. c. Als nu de hoeveelheid broeikasgassen plotseling toeneemt, zal er even een nietevenwichtssituatie ontstaan waardoor de temperatuur van het aardoppervlak iets zal stijgen. Het black body spectrum zich zal aanpassen door te verschuiven naar straling met een iets kortere golflengte. Hierdoor wordt de balans en het evenwicht weer hersteld. d. De enige variabele die in de formule verandert, is t a. Deze kan worden afgelezen in figuur 1 en gaat van 0,67 naar 0,599. Dit betekent dat de temperatuur als volgt veranderen zal: T s = -25 (0,599 0,67) / 0,67 = 2,6 C e. CFC-11 absorbeert IR straling bij een bepaalde golflengte. Als de absorptie piek (of het transmissie dal) zo groot wordt dat de meeste straling in het window al geabsorbeerd is, zal verder toename van de concentratie steeds minder effect hebben, totdat alle straling in dit window wordt geabsorbeerd en toename in het geheel geen effect meer zal hebben. Vandaar de vorm van de curve.

13 5. Wereldwijd energieverbruik In figuur 3 is voor een aantal grote landen de vraag naar primaire energie (per capita) geplot als functie van het bruto nationaal inkomen (bni per capita). Sinds 1800 zijn deze getallen voor bepaalde landen enorm gestegen, terwijl deze voor sommige landen juist dicht bij een minimum zijn blijven hangen. a) Wat zou je als absoluut minimum voor de energievraag kunnen aannemen en hoe groot zal dat ongeveer zijn? b) Alhoewel er een duidelijke correlatie is tussen inkomen en energievraag, is er toch behoorlijke spreiding. Hoe zou je bijvoorbeeld kunnen verklaren dat Brazilië en Rusland vrijwel hetzelfde bni hebben, terwijl de energievraag in Rusland een factor 4-5 hoger ligt dan in Brazilië? c) Als de energievraag op de y-as wordt vervangen door de CO 2 emissie per capita, dan blijft eenzelfde clustering bestaan. Verklaar waarom dit zo is. Toch zijn er een aantal subtiele verschuivingen waar te nemen. Waardoor worden deze veroorzaakt? Noem enkele voorbeelden. d) Om duurzame ontwikkeling mogelijk te maken zal de relatie tussen welvaart en CO 2 emissie moeten worden ontkoppeld. Schets in een eenvoudige grafiek van CO 2 emissie als functie van het bni hoe dat zou moeten en welke paden verschillende landen zouden moeten doorlopen om tot het nieuwe doelgebied te komen. e) Kan het in d) geschetste doelgebied ook rechtstreeks in figuur 3 worden overgenomen? Geef redenen waarom niet en waarom soms ook (gedeeltelijk) wel? Hint: denk bijvoorbeeld aan de HDI (Human Development Index). Figuur 3. Energievraag als functie van het bni (per capita).

14 Uitwerking: a) Een mens zal minimaal moeten kunnen overleven. Dit betekent dat aan de (biologische) basisbehoeften moet worden voorzien: voedsel, kleding, water, minimale huisvesting. Dit is natuurlijk een stukje minder dan de 0,3 kw/cap waarop Ethiopië in figuur 3 staat. (In het boek staat dat de biologische behoefte ongeveer 0.1 kw/cap zal zijn, pagina 116). b) Dit heeft te maken met allerlei interne en externe factoren. De gemiddelde Rus zal heel wat meer energie verbruiken voor verwarming (en misschien ook nog wel koeling in het landklimaat), terwijl de gemiddelde Braziliaan in een aangenaam tropisch klimaat leeft. Ook de verdeling van rijkdom zal een rol spelen, omdat er in Brazilië een grotere scheiding tussen arm en rijk is waardoor het bni er wat geflatteerd afkomt (hoewel Rusland de laatste jaren op dit gebied wel een grote inhaalslag aan het maken is). De meeste Brazilianen in de favela s zullen geen airconditioning kunnen betalen. Verder zal beschikbaarheid en prijs van energie een rol spelen, alsmede bevolkingsdichtheid en bevolkingsconcentraties (invloed op de transportsector). c) Omdat nog steeds 85% van alle energie op basis van fossiele brandstoffen is, zal het geen verbazing wekken dat er een rechtstreeks verband is. Landen met relatief veel kolen (bv Zuid-Afrika) schuiven richting hogere CO 2 emissies, landen met minder fossiel (Brazilië: biomassa; Frankrijk: nucleair) schuiven richting lagere CO 2 emissie (zie ook pagina 130). d) Een plaatje als Fig. 7.1 uit het boek voldoet hier: Arme landen moeten hun welvaart verbeteren zonder meer CO 2 uit te stoten en rijke landen moeten hun welvaart handhaven met minder CO 2 uitstoot. e) Het doelgebied rechtstreeks naar figuur 3 overnemen zou betekenen dat de meeste landen minder energie moeten gaan gebruiken. Overgang naar non-fossiel verlaagt CO 2 uitstoot, maar houdt energiegebruik in stand. Dit is juist een van de grootste uitdagingen. Aan de andere kant laat de HDI index zien dat er wel degelijk met minder energie een zelfde HDI kan worden gehaald bij de meeste rijke landen. EINDE TOETS

Fysische modellen De Aarde zonder en met atmosfeer

Fysische modellen De Aarde zonder en met atmosfeer Fysische modellen De Aarde zonder en met atmosfeer J. Kortland Cdb, Universiteit Utrecht Inleiding Bij het ontwerpen van een computermodel van de broeikas Aarde maak je gebruik van fysische modellen. Deze

Nadere informatie

Energiebalans aarde: systeemgrens

Energiebalans aarde: systeemgrens Energiebalans aarde: systeemgrens Aarde Atmosfeer Energiebalans Boekhouden: wat gaat er door de systeemgrens? Wat zijn de uitgaande stromen? Wat zijn de ingaande stromen? Is er accumulatie? De aarde: Energie-instroom

Nadere informatie

BROEIKASEFFECT HET BROEIKASEFFECT: FEIT OF FICTIE? Lees de teksten en beantwoord de daarop volgende vragen.

BROEIKASEFFECT HET BROEIKASEFFECT: FEIT OF FICTIE? Lees de teksten en beantwoord de daarop volgende vragen. BROEIKASEFFECT Lees de teksten en beantwoord de daarop volgende vragen. HET BROEIKASEFFECT: FEIT OF FICTIE? Levende wezens hebben energie nodig om te overleven. De energie die het leven op aarde in stand

Nadere informatie

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme Zonnestraling Samenvatting De Zon zendt elektromagnetische straling uit. Hierbij verplaatst energie zich via elektromagnetische golven. De golflengte van de straling hangt samen met de energie-inhoud.

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Duurzame ontwikkeling en kringlopen (DOK)

Duurzame ontwikkeling en kringlopen (DOK) Duurzame ontwikkeling en kringlopen (DOK) 4051 DUKRIY Tentamen Docenten: Hans Geerlings en Henk Nugteren Datum: 3 juli 2014 Tijd: 14:00-17:00 uur Gebouw: 3ME: Instructiezalen G en H Het tentamen bestaat

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

DEEL 2: VIER OPEN VRAGEN (6 PUNTEN)

DEEL 2: VIER OPEN VRAGEN (6 PUNTEN) DEEL 2: VIER OPEN VRAGEN (6 PUNTEN) Vraag 1: De koolstof kringloop (1 punt) a. Noem natuurlijke en antropogene processen die bijdragen aan de stroom van CO 2 van en naar de atmosfeer. b. Beschrijf de globale

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Broeikas Aarde: een leefbare temperatuur

Broeikas Aarde: een leefbare temperatuur Computerondersteund modelleren Natuurkunde Broeikas Aarde: een leefbare temperatuur Universiteit Utrecht Cd Centrum voor Didactiek van Wiskunde en Natuurwetenschappen Computerondersteund modelleren Natuurkunde

Nadere informatie

Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen.

Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen. Koolstofcyclus Samenvatting Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen. Er is een uitwisseling van koolstof tussen oceanen,

Nadere informatie

Toets_Hfdst10_BronnenVanEnergie

Toets_Hfdst10_BronnenVanEnergie Toets_Hfdst10_BronnenVanEnergie Vragen Samengesteld door: visign@hetnet.nl Datum: 31-1-2017 Tijd: 11:10 Samenstelling: Geowijzer Vraag: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19,

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Toelichting infopaneel energie

Toelichting infopaneel energie Inleiding Waarom zouden we voor hernieuwbaar energie gaan? De 3 begrippen die bij transitie aan bod zijn gekomen sluiten volledig aan bij het gebruik van hernieuwbare energie. 1 Om ons milieu te sparen

Nadere informatie

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering Zonne-energie 2012: prijs 21 ct per kwh; 2020 prijs 12 ct kwh Groen rijden; energiehuizen, biologisch voedsel Stimular, de werkplaats voor Duurzaam Ondernemen Stichting Stimular www.stimular.nl 010 238

Nadere informatie

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Scheikunde Hoofdstuk 2 Samenvatting Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Fossiele brandstof Koolwaterstof Onvolledige verbranding Broeikaseffect Brandstof ontstaan door het afsterven van levende organismen,

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

HERNIEUWBARE ENERGIE IN ITALIË

HERNIEUWBARE ENERGIE IN ITALIË HERNIEUWBARE ENERGIE IN ITALIË Overzicht 1 Hernieuwbare energiebronnen (hierna ook: HE) spelen een belangrijke rol in het kader van het Italiaanse energiesysteem. Ze worden uitvoerig gebruikt om elektriciteit

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2014

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2014 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris hernieuwbare energiebronnen Vlaanderen 2005-2014, Vito, januari 2016 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2014 bedraagt 5,7 % Figuur 1 groene stroom uit bio-energie

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Klimaatverandering. Urgentie in Slow Motion. Bart Verheggen ECN

Klimaatverandering. Urgentie in Slow Motion. Bart Verheggen ECN Klimaatverandering Urgentie in Slow Motion Bart Verheggen ECN http://klimaatverandering.wordpress.com/ @Bverheggen http://ourchangingclimate.wordpress.com/ De wetenschappelijke positie is nauwelijks veranderd

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2015

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2015 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris hernieuwbare energiebronnen Vlaanderen 2005-2015, Vito, september 2016 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2015 bedraagt 6,0 % Figuur 1 groene stroom uit bio-energie

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2008-II

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2008-II Actieve aarde Opgave 7 Opheffing van gesteenten en ertsen in het Scandinavisch Hoogland Gebruik de bronnen 10 en 11 van het bronnenboekje. In de derde afbeelding (afbeelding C) van bron 10 zijn de cijfers

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Klimaatmodellen. Projecties van een toekomstig klimaat. Wiskundige vergelijkingen

Klimaatmodellen. Projecties van een toekomstig klimaat. Wiskundige vergelijkingen Klimaatmodellen Projecties van een toekomstig klimaat Aan de hand van klimaatmodellen kunnen we klimaatveranderingen in het verleden verklaren en een projectie maken van klimaatveranderingen in de toekomst,

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris duurzame energie in Vlaanderen 2013, Deel I: hernieuwbare energie, Vito, september 2014 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2013 bedraagt 5,9% Figuur 1 bio-elektriciteit

Nadere informatie

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen Oefententamen 1 Aanwijzingen: Lees de vragen vooraf door en deel de beschikbare tijd in voor beantwoording van de vragen. Dit tentamen beslaat 20 meerkeuzevragen

Nadere informatie

Waar halen wij onze grondstoffen vandaan

Waar halen wij onze grondstoffen vandaan Waar halen wij onze grondstoffen vandaan Bezoek VNO NCW 15 mei 2012 aan Smink Groep Jan Robert van Veen Environmental Consultancy Group B.V. www.envigroup.nl Environmental Consultancy Group B.V. Bureau

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris duurzame energie in Vlaanderen 2013, Deel I: hernieuwbare energie, Vito, februari 2015 1 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2013 bedraagt 5,8 % Figuur 1 zon-elektriciteit

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

NEW BUSINESS. Guy Konings

NEW BUSINESS. Guy Konings 2015 Guy Konings Stedin is verantwoordelijk voor transport van gas en elektriciteit in West Nederland Onze missie: Altijd energie voor onze klanten, vandaag en morgen. Simpel, betaalbaar en duurzaam KERNGETALLEN

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN In het kader van de WETO-H2-studie is een referentieprognose van het wereldenergiesysteem ontwikkeld samen met twee alternatieve scenario's, een

Nadere informatie

Schaliegas in Europa. Ideeën over de haalbaarheid van deze onconventionele energiebron

Schaliegas in Europa. Ideeën over de haalbaarheid van deze onconventionele energiebron Schaliegas in Europa Ideeën over de haalbaarheid van deze onconventionele energiebron Agenda Introductie schaliegas Wat is het eigenlijk & hoe wordt het gewonnen Wat zijn de risico s De Schaliegas Revolutie

Nadere informatie

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8 Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW Groep 6, 7, 8 Eindhoven, 8 september 2011 In het kort In deze lesbrief vind je een aantal uitgewerkte lessen waarvan je er één of meerdere kunt uitvoeren.

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Samenvatting Chemie Overal 3 havo

Samenvatting Chemie Overal 3 havo Samenvatting Chemie Overal 3 havo Hoofdstuk 3: Reacties 3.1 Energie Energievoorziening Fossiele brandstoffen zijn nog steeds belangrijk voor onze energievoorziening. We zijn druk op zoek naar duurzame

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD M + N PROJECTEN ONTWIKKELDE EEN NIEUWE GENERATIE ZONWERINGSDOEKEN, DIE DE HUIDIGE MATERIALEN

Nadere informatie

Houten producten in de strijd tegen klimaatswijziging

Houten producten in de strijd tegen klimaatswijziging Houten producten in de strijd tegen klimaatswijziging Meer hout voor een betere planeet Beleidsmakers zoeken allerlei manieren om broeikasgasemissies te verminderen. De rol van bossen en bosbouw vormt

Nadere informatie

DRAAIBOEK SESSIE HOOFD KLIMAATWIJZER

DRAAIBOEK SESSIE HOOFD KLIMAATWIJZER DRAAIBOEK SESSIE HOOFD KLIMAATWIJZER Introquiz uit de workshop Low Impact Lama 15 Korte quiz rond begrippen gelinkt aan klimaatverandering. Dit om de voorkennis van de deelnemers/leerlingen na te gaan

Nadere informatie

Determineren van gesteente

Determineren van gesteente Aarde Paragraaf 1 en atlasvaardigheden Determineren van gesteente Als je een gesteente bestudeert en daarna vaststelt wat de naam van het gesteente is, dan ben je aan het determineren. Je kunt gesteenten

Nadere informatie

Les Biomassa LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad. Les Biomassa Werkblad. Over biomassa. Generaties biobrandstoffen

Les Biomassa LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad. Les Biomassa Werkblad. Over biomassa. Generaties biobrandstoffen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne- energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Eindtoets 3DEX0: Fysica van nieuwe energie 30-1- 2013 van 9:00-12:00

Eindtoets 3DEX0: Fysica van nieuwe energie 30-1- 2013 van 9:00-12:00 Eindtoets 3DEX0: Fysica van nieuwe energie 30-1- 2013 van 9:00-12:00 Roger Jaspers & Adriana Creatore In deze eindtoets willen we met jullie samenvatten waar we het in het afgelopen kwartiel over gehad

Nadere informatie

Men gebruikt steeds meer windenergie in Nederland. Er wordt steeds meer windenergie gebruikt in Nederland.

Men gebruikt steeds meer windenergie in Nederland. Er wordt steeds meer windenergie gebruikt in Nederland. Herhalingsoefeningen De sprong, thema 8 Vocabulaire Oefening 1 Vul het goede woord in. Verander de vorm als dat nodig is. Kies uit: bewegen, bijdragen aan, biologisch, duurzaam, energiebronnen, energierekening,

Nadere informatie

Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte

Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte Exergie eenvoudig uitgelegd In opdracht van AgentschapNL Divisie NL Energie en Klimaat CCS B.V. Welle 36 7411 CC Deventer The Netherlands

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Opwarming van de aarde

Opwarming van de aarde Leerlingen Opwarming van de aarde 8 Naam: Klas: In dit onderdeel kom je onder andere te weten dat er niet alleen een broeikaseffect is, maar dat er ook een versterkt broeikaseffect is. Bovendien leer je

Nadere informatie

Kolenvergasser. Kolenvergasser 2009-02-01 hdefc.doc

Kolenvergasser. Kolenvergasser 2009-02-01 hdefc.doc Kolenvergasser 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 Beantwoord de vragen 1 t/m 3 aan de hand van het in bron 1 beschreven proces. Bron 1 De

Nadere informatie

Thermische Centrales voor Elektriciteit

Thermische Centrales voor Elektriciteit Thermische Centrales voor Elektriciteit College spm1520 5 maart 2013 Dr.ir. Gerard P.J. Dijkema Universitair Hoofddocent Energie en Industrie Faculty of Technology, Policy and Management Industry and Energy

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

Inleiding: energiegebruik in bedrijven en gebouwen

Inleiding: energiegebruik in bedrijven en gebouwen Inleiding: energiegebruik in bedrijven en gebouwen Energie Energie is een eigenschap van de materie die kan worden omgezet in arbeid, warmte of straling. De eenheid van energie is de Joule. De fundamentele

Nadere informatie

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Toelichting Instrument 5 Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Instrument 5, Concepten voor energieneutrale wijken De gehanteerde definitie voor energieneutraal is als volgt: Een

Nadere informatie

[Samenvatting Energie]

[Samenvatting Energie] [2014] [Samenvatting Energie] [NATUURKUNDE 3 VWO HOOFDSTUK 4 WESLEY VOS 0 Paragraaf 1 Energie omzetten Energiesoorten Elektrisch energie --> stroom Warmte --> vb. de centrale verwarming Bewegingsenergie

Nadere informatie

Impact van efficiënte openbare verlichting op de CO 2 uitstoot

Impact van efficiënte openbare verlichting op de CO 2 uitstoot Impact van efficiënte openbare verlichting op de CO 2 uitstoot CE4 N35N 13.5.29 Samenvatting Drie scenario s om de hoeveelheid CO 2 te berekenen, die niet uitgestoten wordt als er energie bespaard wordt

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw KLIMAATVERANDERING 20e eeuw Vraag De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met 0.2-0.5 C 0.6-0.9 C Antwoord De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met

Nadere informatie

Geologische tijdschaal. AK 4vwo vrijdag 31 oktober. 11 Het klimaat door de tijd. inhoud

Geologische tijdschaal. AK 4vwo vrijdag 31 oktober. 11 Het klimaat door de tijd. inhoud Hoofdstuk 1 Extern systeem en klimaatzones Paragraaf 11 t/m 14 inhoud Het klimaat door de tijd (par. 11) Het klimaat nu (par. 12) Het klimaat in de toekomst (par. 13) Klimaatbeleid (par. 14) AK 4vwo vrijdag

Nadere informatie

De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie

De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie Geschreven door: Lesley Huang en Pepijn Veldhuizen Vakken: Economie School en klas: Scholengemeenschap Were Di, vwo 6 Begeleider: De heer

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

Economie kernenergie versus andere opties

Economie kernenergie versus andere opties Economie kernenergie versus andere opties Bert Dekker KIVI NIRIA stuurgroep Energie Symposium De economie van kerncentrales 9 november 2007 Uitgangspunten SEM Maximalisatie van renderende besparingen (payback

Nadere informatie

Bijlage 4: Milieu en energieprestaties: Emissies van de toekomstige rwzi Utrecht (DM 851139)

Bijlage 4: Milieu en energieprestaties: Emissies van de toekomstige rwzi Utrecht (DM 851139) Notitie HASKONINGDHV NEDERLAND B.V. WATER TECHNOLOGY Bijlage 4: Milieu en energieprestaties: Emissies van de toekomstige rwzi Utrecht (DM 851139) Aan : E. Rekswinkel, M. Boersen Van : Wim Wiegant Controle

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Emissiekentallen elektriciteit Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Notitie: Delft, januari 2015 Opgesteld door: M.B.J. (Matthijs) Otten M.R. (Maarten) Afman 2 Januari

Nadere informatie

5 Energiescenario s Nederland in 2050

5 Energiescenario s Nederland in 2050 STAPPENPLAN VOOR DUURZAME ENERGIEPRODUCTIE hoofdstuk 5, conceptversie 7 juli 2015 Maarten de Groot Kees van Gelder 5 Energiescenario s Nederland in 2050 5.1 Inleiding Op 15 november 2012 en 21 april 2013

Nadere informatie

Een beginners handleiding voor duurzame energie

Een beginners handleiding voor duurzame energie Een beginners handleiding voor duurzame energie Waarom leren over duurzame energie? Het antwoord is omdat: een schone energiebron is het niet begrensd wordt door geografische grenzen en geo-politiek INHOUD

Nadere informatie

buffer warmte CO 2 Aardgas / hout WK-installatie, gasketel of houtketel brandstof Elektriciteitslevering aan net

buffer warmte CO 2 Aardgas / hout WK-installatie, gasketel of houtketel brandstof Elektriciteitslevering aan net 3 juli 2010, De Ruijter Energy Consult Energie- en CO 2 -emissieprestatie van verschillende energievoorzieningsconcepten voor Biologisch Tuinbouwbedrijf gebroeders Verbeek in Velden Gebroeders Verbeek

Nadere informatie

Duurzame ontwikkeling en kringlopen (DOK) Toets 30%

Duurzame ontwikkeling en kringlopen (DOK) Toets 30% Duurzame ontwikkeling en kringlopen (DOK) Toets 30% Docenten: Hans Geerlings en Henk Nugteren Datum: 2 juni 2014 Tijd: 13:45 15:45 uur Zaal: TN 4.25 Deze toets telt voor 30% voor het eindresultaat DOK

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

Ecotanken quiz antwoorden

Ecotanken quiz antwoorden Ecotanken quiz antwoorden 1. Waarom laten we, steeds vaker, auto s rijden op alternatieve brandstoffen. A: De minerale (fossiele) stoffen raken op B: Slecht voor het milieu Uitleg vraag 1 Alle stoffen

Nadere informatie

2. Lees nu de tekst met het stappenplan. Kom je nog moeilijke woorden tegen in de tekst? Gebruik dan de woordhulp.

2. Lees nu de tekst met het stappenplan. Kom je nog moeilijke woorden tegen in de tekst? Gebruik dan de woordhulp. Tekst lezen 1. Lees de tekst nog niet! Maak eerst deze vraag: Wat weet je van de aardbevingen in Groningen? Schrijf het op in de linkerkolom. Wat weet ik van de aardbevingen? Wat ben ik te weten gekomen?

Nadere informatie

Inleiding Astrofysica College 3 10 oktober Ignas Snellen

Inleiding Astrofysica College 3 10 oktober Ignas Snellen Inleiding Astrofysica College 3 10 oktober 2016 15.45 17.30 Ignas Snellen Straling, energie en flux Astrofysica: licht, atomen en energie Zwartlichaamstralers (black body) Stralingswetten Een object dat

Nadere informatie

Transitie naar een. CO -neutrale toekomst

Transitie naar een. CO -neutrale toekomst Transitie naar een CO -neutrale toekomst 2 CO 2 reductie van bron tot gebruiker Steeds méér duurzame energie, maar niet minder CO 2 -uitstoot KLIMAATVERDRAG VAN PARIJS In het verdrag van Parijs werd afgesproken

Nadere informatie

Overleven met energie

Overleven met energie Overleven met energie Jo Hermans Universiteit Leiden Nationaal Congres Energie & Ruimte, TU Delft, 22 september 2011 Overleven met energie Een blijma in 5 bedrijven 1. Meest onderschatte wet 2. Meest onderschatte

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1 Duurzame stroom in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit, en de welvaart stijgt ook steeds meer. Daarom neemt de vraag naar energie (elektriciteit, gas, warmte) wereldwijd

Nadere informatie

SCHEIKUNDE. Hoofdstuk 9

SCHEIKUNDE. Hoofdstuk 9 SCHEIKUNDE Hoofdstuk 9 Par. 1 Elke chemische reactie heeft een energie-effect. De chemische energie voor én na de reactie is niet gelijk. Als de reactie warmer wordt is de chemische energie omgezet in

Nadere informatie

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie:

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: ENERGIE Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: energie kan noch ontstaan, noch verdwijnen (kan enkel omgevormd worden!) Energie en arbeid:

Nadere informatie

DIEP IN DE ONDERGROND HERMAN DAMVELD LEZING BIBLIOTHEEK ASSEN

DIEP IN DE ONDERGROND HERMAN DAMVELD LEZING BIBLIOTHEEK ASSEN DIEP IN DE ONDERGROND HERMAN DAMVELD LEZING 19-4-2016 BIBLIOTHEEK ASSEN Over mezelf Zelfstandig onderzoeker en publicist. Sinds 1976 studeer ik op (kern)energie, radioactief afval, aardgas. Veel artikel

Nadere informatie

ENERGIE MEETPLAN

ENERGIE MEETPLAN ENERGIE MEETPLAN 2014-2017 syndus group 3-8-2016 3.B.2_2 Energie meetplan 2014-2017 2.0 Pagina 1 Inhoudsopgave Inleiding... 3 1. Doelstelling... 4 2. Planning meetmomenten... 5 2.1. Meetmomenten vestigingen

Nadere informatie

Emissie-inventaris broeikasgassen 2012 stadsontwikkeling EMA

Emissie-inventaris broeikasgassen 2012 stadsontwikkeling EMA Emissie-inventaris broeikasgassen 2012 EMA Principes Antwerpen ondertekende het Europese Burgemeestersconvenant. Meer dan 5.000 lokale en regionale overheden hebben ondertekend en engageren zich om op

Nadere informatie

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie