Algenatlas IJsselmeer 2003

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Algenatlas IJsselmeer 2003"

Transcriptie

1 Algenatlas IJsselmeer 23

2

3 Algenatlas IJsselmeer 23

4 Colofon Uitgave: Rijkswaterstaat Directie IJsselmeergebied, Meet- en Informatiedienst (RWS-IJG-PAM) Data: SeaWiFS beelden (NASA), MERIS beelden (ESA), in situ data (RWS-IJG-PAM) Tekst & redactie: Marieke Eleveld (VU-IVM), Eva Koster (RWS-IJG-PAM), Pascal Boderie (WL Delft Hydraulics), Steve Dury (AGI), Reinold Pasterkamp & Hans van der Woerd (VU-IVM), Karen Oostinga & Wil van der Geer (RWS-IJG-PAM). Kaartproductie: Reinold Pasterkamp & Marieke Eleveld en (VU-IVM) en Arjan Wijdeveld & Pascal Boderie (WL Delft Hydraulics). Vormgeving: Eva Koster (RWS-IJG-PAM) Reproductie: Afdeling Repro RWS-IJG-PAM Voor meer informatie: (projectleider & remote sensing) (data IJsselmeer) (modellen) (kwaliteitsborging) IJG rapport 25-4 ISBN nummer We bedanken Stefan Simis en Herman Gons (NIOO KNAW) voor hun bijdragen op pagina 57, Jan Vermaat (IVM) voor discussie over de interpretatie van de resultaten en Rob Jordans (AGI) voor hulp bij vertaling. De ontwikkeling van deze atlas is gedeeltelijk gefinancierd door het Nederlands Instituut voor Vliegtuigontwikkeling en Ruimtevaart (NIVR) onder de projectnaam SPatial mapping of Algal Concentrations Lake IJssel (SPAC), GO projectkenmerk 2.1. DE-2. 4 Algenatlas IJsselmeer 23

5 Executive summary This is an atlas of Lake IJssel (IJsselmeer). With this atlas we will demonstrate the combined use of remote sensing products, in situ measurements and simulation model results. The atlas contains water quality products from SeaWiFS over the year 23. For the summer, it provides fortnightly median maps for chlorophyll-a. For the winter period, it contains monthly median maps. This data was compared to in situ data and model-simulation results. In the special maps section the capacities of MERIS on monitoring chlorophyll-a are also illustrated. A main objective of the Water Framework Directive is to establish an integrated spatially explicit monitoring and management system for all waters. Information such as presented in this atlas could help in the monitoring and management of Lake IJssel. In addition, this set of measurements and model results for the year 23, an unusually sunny, hot and dry year, is ideal to start an investigation of the relation between climate change (meteorological conditions, input by the IJssel river) and water quality in Lake IJssel. We ask you, the atlas user, to let us know what you think of this atlas (our addresses are in the colophon). We hope you enjoy the atlas! Voorwoord Voor u ligt een atlas van het IJsselmeer. Deze atlas geeft een ruimtelijk overzicht van algenconcentraties in het IJsselmeer gedurende 23. De kaarten zijn gebaseerd zijn op de opnamen van de SeaWiFS en MERIS sensoren en de resultaten van geavanceerde modellen. Het doel van deze atlas is het tonen van de huidige mogelijkheden voor het in kaart brengen van processen vanuit de ruimte en met modellen. Deze algenatlas van het IJsselmeer in 23 toont kaarten van chlorofyl-a concentraties, als indicator voor de verspreiding van algen. De kaarten bestaan uit tweewekelijkse gemiddelden voor het zomer halfjaar, en maandelijkse gemiddelden voor het winter halfjaar, en worden vergeleken met de resultaten uit waterkwaliteitsmodellen en in situ metingen. Daarnaast is een aantal dagen uitgelicht, om de mogelijkheden van dagelijkse beelden te illustreren. De atlas is gemaakt ter promotie van het gebruik van satelliet- en modeldata, als aanvulling op de huidige in situ gegevens. De hierin gepresenteerde kaarten geven zicht op de mogelijkheden van deze aanvullende gegevensbronnen. Het gebruik van satellietdata neemt toe doordat remote sensing steeds meer gezien wordt als een betrouwbare en operationele bron van informatie over onder andere waterkwaliteit. Graag vragen we u, de gebruiker van deze atlas, om opmerkingen en commentaar (zie adressen in het colofon). Met uw suggesties kunnen wij de toepassing van remote sensing producten nog verder verbeteren. Wij wensen u veel kijkplezier! 5 Algenatlas IJsselmeer 23

6 Spuisluizen bij Den Oever 6 Algenatlas IJsselmeer 23

7 Inhoudsopgave INLEIDING BEELDVORMING LEESWIJZER DAGKAARTEN GEMIDDELDE-KAARTEN SPECIALE KAARTEN MODEL ACHTERGROND DISCUSSIE EN KWALITEITSBORGING Algenatlas IJsselmeer 23

8 KORNWERD DEN OEVER VROUWEZAND STEILE BANK KETELMEER WEST HOUTRIBHOEK NAP -6 m. > -6 8 Algenatlas IJsselmeer 23

9 1. Inleiding Het IJsselmeer is met een oppervlakte van 1.1 km 2 het grootste meer van Nederland. Het wordt voornamelijk gevoed door de IJssel, die op haar beurt weer gevoed wordt door de Rijn. Dit betekent dat het Rijnwater voor het grootste deel de kwaliteit van het IJsselmeerwater bepaalt. Overtollig water uit het IJsselmeer wordt via de sluizen in de afsluitdijk naar de Waddenzee afgevoerd. Het IJsselmeerwater wordt gebruikt om het waterniveau in de landbouwgebieden in de Noordelijke provincies op peil te houden en voorziet één miljoen Noord-Hollanders van drinkwater. Daarnaast heeft het meer een belangrijke functie voor recreatie, scheepvaartverkeer en ecologie. 1.1 Waterkwaliteit De verschillende functies van het IJsselmeer stellen eisen aan de waterkwaliteit. De criteria waaraan de waterkwaliteit moet voldoen, zijn vastgelegd in diverse beleidsdocumenten, zoals de Nota Waterhuishouding, het Beheersplan Rijkswateren en de Europese Kaderrichtlijn Water. Eén van de indicatieve parameters voor waterkwaliteit is de chlorofyl-a concentratie. Voor chlorofyl-a is het Maximaal Toelaatbaar Risico (MTR) gesteld op een concentratie van 1 µg/l. Chlorofyl-a is aanwezig in waterplanten en algen. Algen-concentraties zijn onder andere gerelateerd aan het gehalte nutriënten en daarmee aan de eutrofiëringstoestand van het water. Daarnaast bepalen algen mede het doorzicht van het water. Dit doorzicht is bepalend voor de ontwikkelingsmogelijkheden van waterplanten. Vandaar dat algen-concentraties indicatief zijn voor de kwaliteit van het water. Behalve voor bepaling van de waterkwaliteit, is het monitoren van algen-concentraties ook van belang voor de volksgezondheid, onder andere voor het monitoren van de aanwezigheid van blauwalgen en het bepalen van de zwemwaterkwaliteit in recreatiegebieden. 1.2 Monitoring De belangrijkste doelstelling van de Europese Kaderrichtlijn Water, is het introduceren en toepassen van een geïntegreerd monitorings- en managementsysteem voor alle wateren. Informatie zoals in deze atlas gepresenteerd, kan essentieel worden voor de monitoring en het management van binnenwateren. Algen-concentraties kunnen uit satelliet-data worden afgeleid wat een nieuwe kijk op algen-concentraties oplevert. Hiermee is het namelijk mogelijk om de ontwikkelingen in zowel ruimte als tijd in beeld te brengen, wat gebruikers nieuwe inzichten kan geven in de waterkwaliteit en processen in het IJsselmeer. 1.3 Meetvaartuigen Traditioneel worden voor de monitoring van algen meetvaartuigen ingezet. Vanaf deze schepen worden watermonsters genomen worden voor het bepalen van chlorofyl-a concentraties. Deze gegevens worden maandelijks op verschillende locaties ingewonnen en in een laboratorium geanalyseerd. Om processen die op een kortere termijn spelen te onderzoeken zijn aanvullende metingen nodig, bijvoorbeeld met meetboeien en andere instrumenten, die continu op een vaste plek meten. 9 Algenatlas IJsselmeer 23

10 NASA 1 Algenatlas IJsselmeer 23

11 1.4 Remote sensing Het gebruik van satelliet- en vliegtuigbeelden voor onderzoek en ter ondersteuning van beleid en beheer is volop in ontwikkeling. Remote sensing komt steeds beter in beeld als een onafhankelijke en unieke bron van informatie. Omdat remote sensing nieuwe mogelijkheden biedt voor de vergaring van ruimtelijke informatie, heeft Rijkswaterstaat een aantal initiatieven ontplooid om deze techniek in de praktijk te gebruiken. Met name in combinatie met bijvoorbeeld in situ metingen en model uitkomsten blijkt informatie uit remote sensing tot zijn recht te komen. Remote sensing maakt het mogelijk om op korte termijn informatie over het gehele IJsselmeer te vergaren. De vergelijking van meerdere beelden geeft vervolgens informatie over de ontwikkelingen en processen in de tijd. Daarnaast kan de methode wellicht ingezet worden voor optimalisatie en reductie van de in situ metingen. Ook voor het monitoren van plotselinge en slecht voorspelbare gebeurtenissen, zoals bijvoorbeeld blauwalgen bloei, biedt het gebruik van remote sensing een uitkomst. toename van de rekencapaciteit van computers. Zo is de resolutie verhoogd, waardoor ruimtelijke verspreidingspatronen van stoffen beter beschreven kunnen worden. Door meer detaillering in de diepte is ook de beschrijving van het lichtklimaat onder water verbeterd. Een waterkwaliteitsmodel wordt gevoed met meteorologische gegevens, in situ metingen van de afvoer van de IJssel en de spuisluizen en concentraties van stoffen in de IJssel. Als het model eenmaal draait, zijn voor alle gewenste locaties in het meer op elk gewenst tijdstip voor een breed scala aan stoffen concentraties beschikbaar. Modellen zijn daarmee bij uitstek geschikt om gegevens te genereren op dagen en op locaties waar remote sensing en in situ metingen niet beschikbaar zijn. 1.5 Waterkwaliteitsmodel Voor het vinden van oorzaken van algenbloei is een waterkwaliteitsmodel geschikt. In een waterkwaliteitsmodel is proceskennis over algengroei opgenomen, die in proefopstellingen in het laboratorium en in het veld is vastgesteld. Het model legt oorzakelijke verbanden tussen factoren die algengroei bepalen, zoals watertemperatuur, hoeveelheid licht onder water en voedingsstoffen zoals stikstof, fosfaat en silicium. Daarmee is een model ook geschikt voor het maken van voorspellingen als gevolg van veranderende omstandigheden, zoals bijvoorbeeld klimaatsveranderingen. Sinds de eerste toepassing van het waterkwaliteitsmodel op het IJsselmeer en Markermeer in 1997 is het model sterk verbeterd door 11 Algenatlas IJsselmeer 23

12 12 Algenatlas IJsselmeer 23

13 2. Beeldvorming De kaarten in deze atlas zijn niet gelijk aan de oorspronkelijke satellietbeelden. Remote sensing beelden moeten eerst worden bewerkt, voordat ze informatie over chlorofyl-a kunnen geven. De beelden die gebruikt zijn voor de gemiddelde kaarten, zijn afkomstig van SeaWiFS, sensor die in opdracht van NASA is ontwikkeld. Het bedrijf Orbimage exploiteert de opnames. Voor onderzoeksdoeleinden zijn de beelden twee weken nadat de opnames gemaakt tegen lage kosten beschikbaar. Omdat de software voor de bewerking van de beelden niets kost, is het instrument in korte tijd zeer populair geworden. 2.1 Bewerking Hoewel SeaWiFS in eerste instantie is bedoeld voor de monitoring van oceanen, kan het instrument ook voor binnenwateren zoals het IJsselmeer worden gebruikt. Een speciale bewerking van het ruwe materiaal is dan wel noodzakelijk. De beelden geven een meting weer van de kleur (het spectrum) van het water en de tussenliggende atmosfeer. In een aantal stappen wordt deze kleur bewerkt om de chlorofyl-a concentratie te bepalen. Eerst wordt voor atmosferische invloeden gecorrigeerd met behulp van een speciaal voor kust- en binnenwateren ontwikkeld model. Dit levert zogenaamde reflectantie-waarden op, een genormaliseerde maat voor de kleur van water. Een algoritme dat ontwikkeld is op basis van een optisch model voor IJsselmeer-water, berekent aan de hand van deze reflectantie de chlorofyl-a concentratie, waarvan de kaarten worden gemaakt. Tot slot, ondergaan de beelden nog een geometrische correctie, zodat gemiddelde-kaarten berekend kunnen worden en in een Geografisch Informatiesysteem (GIS) kunnen worden ondergebracht. 2.2 Nauwkeurigheid Voor deze atlas hebben we alle SeaWiFS beelden die het IJsselmeer bedekken voor het jaar 23, bewerkt tot chlorofyl-a en zwevend stof kaarten. Dit zijn 483 beelden; gemiddeld dus iets meer dan één beeld per dag. Deze beelden zijn echter vaak wel (gedeeltelijk) bewolkt. In de gehele dataset zitten gemiddeld ongeveer 1 waarnemingen van chlorofyl-a en zwevend stof per pixel (raster cel). Hier wordt in hoofdstuk 8 Discussie en kwaliteitsborging verder op ingegaan. Voor het berekenen van de totale chlorofyl-a concentratie is het Vos 2-Staps algoritme gebruikt. Dit algoritme berekent in de eerste stap zwevend stof en in de tweede stap totaal chlorofyl concentraties. Bij de in situ chlorofyl bepalingen wordt chlorofyl-a gemeten en ook in de modellen wordt hiermee gerekend. Op basis van veldmetingen in het IJsselmeer in 1999 is een vaste conversiefactor van,73 tussen totaal chlorofyl en chlorofyl-a aangenomen. Op de prestaties van het algoritme wordt in hoofdstuk 6.1 terug gekomen. 2.3 Modelleren Voor het zomerseizoen (april t/m september) worden op de linker pagina s ook model resultaten gepresenteerd. In hoofdstuk 7 is beschreven hoe de figuren uit het model tot stand zijn gekomen. 13 Algenatlas IJsselmeer 23

14 Watertemperatuur voor 23 In situ metingen en gemodelleerde waarden Chlorofyl-a mediaan kaart van de zomer van 23 (april t/m september) 3 25 Watertemperatuur ( C ) maart april mei juni juli augustus september oktober MODEL Ketelmeer West Vrouwezand Den Oever Kornwerderzand 14 Algenatlas IJsselmeer 23

15 3. Leeswijzer 3.4 Integratie 3.1 Legenda Voor de legenda wordt gebruik gemaakt van een regenboog kleurenschaal, lopend van donkerblauw tot rood. Voor de dagkaarten, die getoond worden op pagina 18 en 19, is deze schaal continu. De schaal voor de zomerse tweewekelijkse en winterse maandelijkse mediaan-kaarten is opgedeeld in elf klassen. De legenda van de mediaan-kaarten is overigens niet volledig lineair, op deze manier worden de verschillen in concentratie zo goed mogelijk in beeld gebracht. Op sommige plaatsen wordt het water aan het oog van de satelliet onttrokken door bewolking, die met wit is aangegeven. Met grijs is alle niet- IJsselmeerwater aangegeven en land heeft een beige kleur. 3.2 Interpretatie Om zoveel mogelijk informatie uit de kaarten te halen, kunnen de kaarten het best met elkaar vergeleken worden. Uit een lange serie van beelden kan vervolgens worden vastgesteld wat de normale patronen in chlorofyl-a concentraties zijn en tevens wanneer er uitzonderlijke gebeurtenissen plaatsvinden. 3.3 Locatie De locaties van gebieden die frequent genoemd worden in de atlas, staan in het kaartje op pagina 8. Voor interpretatie van remote sensing beelden en voor het maken van de modellen heeft het voordelen de data te combineren met andere gegevens. In deze atlas staan gegevens over windsnelheid en windrichting van meetstation De Kooy (bron KNMI). De windsnelheid en -richting zijn belangrijk omdat het drijvende krachten zijn voor de verplaatsingen van algen. De wind stuwt watermassa s in bepaalde richtingen op en golven woelen bodemdeeltjes en voedingsstoffen op, die pas naar verloop van tijd weer bezinken. 3.5 Meteorologie Meteorologisch gezien, was 23 een record zonnig, warm en droog jaar. Het aantal zonuren bedroeg in De Bilt 222 tegen 1524 uren normaal. Niet eerder sinds het begin van de waarnemingen in 191 telde een jaar zoveel zonuren. Dit had ook effect op de luchttemperaturen; met een gemiddelde temperatuur van 1,3 C tegen 9,8 C als langjarig gemiddelde was 23 warm. Tijdens de zomer (juni, juli, augustus) bedroeg de gemiddelde temperatuur 18,6 C tegen 16,6 C normaal. Het jaar was droog met gemiddeld over het land 631 mm neerslag vergeleken met 797 mm normaal. De watertemperaturen voor 23 staan weergeven in de figuur op de linkerpagina, waarbij zowel in situ metingen als modelresultaten worden getoond. Zware stormen met een gemiddelde van windkracht 1, kwamen dit jaar niet voor. Op 21 december raasde wel een storm (kracht 9) over Nederland. Zware windstoten, soms veroorzaakt door onweer, kwamen voor op 25 april, 2 mei, 2 juni, 4 juni en 8 juni (bron KNMI). 15 Algenatlas IJsselmeer 23

16 4. Dagkaarten 15 april 31 mei 16 Algenatlas IJsselmeer 23

17 16 juli 7 augustus 17 Algenatlas IJsselmeer 23

18 5. Gemiddelde-kaarten Windsnelheid (m/s) jan 6-jan 11-jan 16-jan 21-jan 26-jan 31-jan NW WNW W WZW ZW NNW ZZW N 25% 2% 15% 1% 5% % Z NNO ZZO NO ONO O OZO ZO In januari is de instraling nog laag, beneden de 5 J/cm 2. Dit houdt in dat de watertemperatuur ook laag is, met zeer lage concentraties chlorofyl-a als gevolg. In deze maand kwamen redelijk hoge windsnelheden voor, waarbij de wind voornamelijk uit het zuidwesten afkomstig was. De hierdoor veroorzaakte golven, woelen organisch materiaal op van de ondiepe IJsselmeerbodem. 3 Instraling en PAR Instraling (J/cm2) Jan 6-Jan 11-Jan 16-Jan 21-Jan 26-Jan 31-Jan Het gedeelte van het zonlicht dat van belang is voor fotosynthese (groene planten, algen) wordt PAR genoemd (Photosynthetically Active Radiation) en bedraagt zo n 4 à 5% van het totale spectrum. PAR kan worden gemeten als energie (W.m -2 ) of als het aantal deeltjes, fotonen (µmol.m -2.s -1 ). De verhouding tussen beide eenheden is aan het aardoppervlak niet constant: 1 J.s -1 is ongeveer 4,6-5, µmol.s -1. Chlorofyl absorbeert delen van het zichtbare licht (4-7 nm). Onder water verandert het lichtspectrum; omdat langgolvige kleuren sneller uitdoven wordt water met toenemende diepte groen en later blauw. 18 Algenatlas IJsselmeer 23

19 Januari 23 Mediaan Chlorofyl-a concentratie 19 Algenatlas IJsselmeer 23

20 Windsnelheid (m/s) feb 6-feb 11-feb 16-feb 21-feb 26-feb NW WNW W WZW ZW NNW ZZW N 25% 2% 15% 1% 5% % Z NNO ZZO NO ONO O OZO ZO Voor februari gelden vrijwel dezelfde omstandigheden als in januari: lage instraling, en redelijk stormachtig weer. Dit geeft dan ook een vergelijkbaar chlorofyl-a beeld met de vorige maand. Opvallend is wel dat in februari de windrichting gedraaid is, en dat deze nu voornamelijk uit het oosten kwam. Effecten hiervan zijn echter niet terug te vinden in de mediaan chlorofyl-a concentraties van deze maand, wat gezien de lage concentraties ook niet verwonderlijk is Instraling (J/cm2) Feb 6-Feb 11-Feb 16-Feb 21-Feb 26-Feb Wind en patronen in algenconcentraties Informatie over de windkracht en richting kan voor een deel de waargenomen patronen in chlorofyl-a concentraties verklaren. De wind is echter veranderlijk en komt vaak maar relatief kort met een bepaalde sterkte uit een bepaalde richting, bijvoorbeeld gedurende een dag of hooguit een aantal dagen. De kaarten op basis van remote sensing beelden (en het model) zijn tijdcomposieten van een maand of twee weken, dus een eventueel wind-effect kan wat vertroebeld zijn. 2 Algenatlas IJsselmeer 23

21 Februari 23 Mediaan Chlorofyl-a concentratie 21 Algenatlas IJsselmeer 23

22 Windsnellheid (m/s) NW WNW W WZW NNW N 25% NNO 2% 15% 1% 5% % NO ONO O OZO In maart is de instraling inmiddels opgelopen tot rond de 1 15 J/cm 2. Het effect hiervan is dan ook herkenbaar in de chlorofyl-a concentraties, waarin een initiële algenbloei zichtbaar wordt. 1-mrt 6-mrt 11-mrt 16-mrt 21-mrt 26-mrt 31-mrt ZW ZZW Z ZZO ZO 3 25 Instraling (J/cm2) Mar 6-Mar 11-Mar 16-Mar 21-Mar 26-Mar 31-Mar 22 Algenatlas IJsselmeer 23

23 Maart 23 Mediaan Chlorofyl-a concentratie 23 Algenatlas IJsselmeer 23

24 Windsnelheid (m/s) apr 3-apr 5-apr 7-apr 9-apr 11-apr 13-apr 15-apr NW WNW W WZW ZW NNW ZZW N 25% 2% 15% 1% 5% % Z NNO ZZO NO ONO O OZO ZO Het effect van de toenemende instraling, en de stijgende watertemperatuur (zie de figuur met watertemperaturen op pagina 14), komt tot uitdrukking in hogere chlorofyl-a waarden in de eerste helft van april. Hieronder staat de model-uitkomst voor april. In de rondjes worden de in situ gemeten puntwaarden weergegeven. De in situ data toont een momentopname als dagwaarde (zie hoofdstuk 8), terwijl het model en de satelliet-data respectievelijk gemiddelde- en mediaan-waarden laten zien. Model en remote sensing vertonen voor wat betreft concentratie niveau redelijk goede overeenkomst. De patronen kloppen ook aardig, hogere concentraties in het zuiden en langs de randen van het IJsselmeer. Model resultaten 3 25 Instraling (J/cm2) Apr 3-Apr 5-Apr 7-Apr 9-Apr 11-Apr 13-Apr 15-Apr 24 Algenatlas IJsselmeer 23

25 1-15 April 23 Mediaan Chlorofyl-a concentratie 25 Algenatlas IJsselmeer 23

26 Windsnelheid (m/s) apr 18-apr 2-apr 22-apr 24-apr 26-apr 28-apr 3-apr NW WNW W WZW ZW NNW ZZW N 25% 2% 15% 1% 5% % Z NNO ZZO NO ONO O OZO ZO In de tweede helft van april is de instraling vrij constant rond 2 J/cm 2. Desondanks neemt ook in de tweede helft van deze maand de concentratie chlorofyl-a toe. Dit kan het gevolg zijn van een stijgende watertemperatuur (pagina 14). Door de forse stijging van de berekende watertemperatuur berekent ook het model een erg sterke stijging van de chlorofylconcentraties. Model resultaten 3 25 Instraling (J/cm2) Apr 18-Apr 2-Apr 22-Apr 24-Apr 26-Apr 28-Apr 3-Apr 26 Algenatlas IJsselmeer 23

27 16 3 April 23 Mediaan Chlorofyl-a concentratie 27 Algenatlas IJsselmeer 23

28 Windsnelheid (m/s) NW WNW W WZW ZW NNW N 25% 2% 15% 1% 5% % NNO NO ONO O OZO ZO Begin mei wordt gekenmerkt door een lappendeken-patroon in chlorofyl-a concentraties. Voor deze periode zijn er vrij weinig wolkenvrije opnamen in het zuidelijk gedeelte van het IJsselmeer (nl. 1-4 beelden, zie ook pagina 67). Het was begin mei minder zonnig dan in andere jaren en er traden kortstondig krachtige winden op. Zie de instralings- en windsnelheid figuren en de beschijving van de meteorologie op pagina mei 3-mei 5-mei 7-mei 9-mei 11-mei 13-mei 15-mei ZZW Z ZZO Het niet volledig ingeregelde model overschat de chlorofyl concentraties. Zie ook paragraaf 8.5. Model resultaten Instraling (J/cm2) May 3-May 5-May 7-May 9-May 11-May 13-May 15-May 28 Algenatlas IJsselmeer 23

29 1 15 Mei 23 Mediaan Chlorofyl-a concentratie 29 Algenatlas IJsselmeer 23

30 Model resultaten May 18-May 2-May 22-May Windsnelheid (m/s) 24-May 16-mei 26-May 18-mei 28-May 2-mei 3-May 22-mei 24-mei 26-mei 28-mei 3-mei NW WNW W WZW ZW NNW ZZW N 25% 2% 15% 1% 5% % Z NNO ZZO NO ONO O OZO ZO De laatste helft van mei laat het begin van de algenbloei zien met chlorofyl-a waarden van rond de 6 mg/m 3. In de oevergebieden zien we zelfs hogere waarden, maar deze kunnen enigszins verstoord zijn door onder andere overstraling vanaf het land. Voor de tweede helft van mei waren door een storing aan de satelliet overigens iets minder beelden beschikbaar dan voor begin mei en juni. Model en remote sensing vertonen een mooie overeenkomst: iets hogere chlorofyl-a concentraties in het zuiden en centrale deel van het meer. Instraling (J/cm2) 3 Algenatlas IJsselmeer 23

31 16 31 Mei 23 Mediaan Chlorofyl-a concentratie 31 Algenatlas IJsselmeer 23

32 Windsnelheid (m/s) jun 3-jun 5-jun 7-jun 9-jun 11-jun 13-jun 15-jun NW WNW W WZW ZW NNW ZZW N 25% 2% 15% 1% 5% % Z NNO ZZO NO ONO O OZO ZO In de eerste helft van juni lijken de concentraties weer wat af te nemen. Hogere concentraties in het oosten van het IJsselmeer zijn wellicht een gevolg van de frequent voorkomende west-zuidwesten wind. Begin juni kwamen er ook enkele zware windstoten voor. Model en remote sensing komen niet erg overeen dat hoeft ook niet want ze zijn voor deze periode onvergelijkbaar. Er zijn per celletje gemiddeld minder dan 5 onbewolkte remote sensing beelden beschikbaar en blijkbaar zijn deze opnamen gemaakt tijdens dagen met westenwind. Het model vertegenwoordigt het tweewekelijks gemiddelde waarin geen dominant patroon van wind herkenbaar is omdat de wind uit wisselende richtingen kwam. Model resultaten 3 25 Instraling (J/cm2) Jun 3-Jun 5-Jun 7-Jun 9-Jun 11-Jun 13-Jun 15-Jun 32 Algenatlas IJsselmeer 23

33 1 15 Juni 23 Mediaan Chlorofyl-a concentratie 33 Algenatlas IJsselmeer 23

34 Windsnelheid (m/s) NW WNW W WZW NNW N 25% 2% 15% 1% 5% % NNO NO ONO O OZO Eind juni is de chlorofyl-a concentratie uniformer over het IJsselmeer verdeeld. De waarden zijn lokaal iets hoger dan in begin juni. De modelresultaten zijn voor 2 e helft juni ongeveer gelijk aan 1 e helft juli. 16-jun 18-jun 2-jun 22-jun 24-jun 26-jun 28-jun ZW ZZW Z ZZO ZO Model resultaten Instraling (J/cm2) Jun 18-Jun 2-Jun 22-Jun 24-Jun 26-Jun 28-Jun 3-Jun 34 Algenatlas IJsselmeer 23

35 16 3 Juni 23 Mediaan Chlorofyl-a concentratie 35 Algenatlas IJsselmeer 23

36 Model resultaten Jul 3-Jul 5-Jul 7-Jul Windsnelheid (m/s) 9-Jul 1-jul 11-Jul 3-jul 13-Jul 5-jul 15-Jul 7-jul 9-jul 11-jul 13-jul 15-jul NW WNW W WZW ZW NNW ZZW N 25% 2% 15% 1% 5% % Z NNO ZZO NO ONO O OZO ZO Begin juli nemen de concentraties iets af. De daling van het chlorofyl gehalte in de 1 e helft van juli wordt mede veroorzaakt door afkoeling, de watertemperatuur is onder de 2 C gezakt. Wel worden de hogere concentraties uit de remote sensing beelden wederom in de oostelijke helft van het IJsselmeer aangetroffen. Dit zou samen kunnen hangen met de overwegend westnoordwestelijke windrichting. Het model kent hogere concentraties in de zuidelijke helft. De concentratieniveaus stemmen goed overeen met die van de remote sensing, die voor deze periode door een groter aantal opnamen beter vergelijkbaar zijn met het model. Instraling (J/cm2) 36 Algenatlas IJsselmeer 23

37 1 15 Juli 23 Mediaan Chlorofyl-a concentratie 37 Algenatlas IJsselmeer 23

38 Windsnelheid (m/s) jul Model resultaten Jul 18-Jul 2-Jul 22-Jul 18-jul 24-Jul 2-jul 26-Jul 22-jul 28-Jul 3-Jul 24-jul 26-jul 28-jul 3-jul NW WNW W WZW ZW NNW ZZW N 25% 2% 15% 1% 5% % Z NNO ZZO NO ONO O OZO ZO Eind juli is er een ophoping van hogere concentraties in het noordoosten, mogelijk als gevolg van zuidwesten en zuid-zuidwesten wind. Daarnaast vinden we hoge concentraties in het zuiden. Remote sensing, model en in situ monsters komen heel aardig overeen in deze periode waarin veel remote sensing opnamen beschikbaar zijn, voor grote delen van het IJsselmeer tussen de 5 en 9 beelden. Instraling (J/cm2) 38 Algenatlas IJsselmeer 23

39 16 31 Juli 23 Mediaan Chlorofyl-a concentratie 39 Algenatlas IJsselmeer 23

40 Windsnelheid (m/s) aug 3-aug 5-aug 7-aug 9-aug 11-aug 13-aug 15-aug NW WNW W WZW ZW NNW ZZW N 25% 2% 15% 1% 5% % Z NNO ZZO NO ONO O OZO ZO Begin augustus is de instraling op zijn hoogst, bovendien was er in deze periode officieel een hittegolf. Met dit in het achterhoofd zijn de gevonden chlorofyl-a concentraties relatief laag, bovendien zijn ze tamelijk uniform over het IJsselmeer verdeeld. Het model toont twee vlekken met verhoogde concentraties, mogelijk als gevolg van de twee dominante windrichtingen in deze periode. Model resultaten 3 25 Instraling (J/cm2) Aug 3-Aug 5-Aug 7-Aug 9-Aug 11-Aug 13-Aug 15-Aug 4 Algenatlas IJsselmeer 23

41 1 15 Augustus 23 Mediaan Chlorofyl-a concentratie 41 Algenatlas IJsselmeer 23

42 Windsnelheid (m/s) aug 18-aug 2-aug 22-aug 24-aug 26-aug 28-aug 3-aug NW WNW W WZW ZW NNW ZZW N 25% 2% 15% 1% 5% % Z NNO ZZO NO ONO O OZO ZO Eind augustus beginnen de instraling en daarmee de chlorofyl-a concentraties ietwat af te nemen. In deze periode wordt IJsselmeer-water gebruikt om droogteproblemen in Noord-, Midden- en West- Nederland te verlichten. Remote sensing, model en in situ data komen goed overeen in deze periode. Model resultaten Instraling (J/cm2) Aug 18-Aug 2-Aug 22-Aug 24-Aug 26-Aug 28-Aug 3-Aug 42 Algenatlas IJsselmeer 23

43 16 31 Augustus 23 Mediaan Chlorofyl-a concentratie 43 Algenatlas IJsselmeer 23

44 Windsnelheid (m/s) sep 3-sep 5-sep 7-sep 9-sep 11-sep 13-sep 15-sep NW WNW W WZW ZW NNW ZZW N 25% 2% 15% 1% 5% % Z NNO ZZO NO ONO O OZO ZO De afname in chlorofyl-a concentraties van eind augustus, zet zich in de eerste helft van september voort. Deze trend is minder duidelijk zichtbaar in de in situ metingen. De algen-concentraties zijn alleen nog hoog in de buurt van de instroom van IJsselwater omdat daarin nog voldoende nutriënten voorhanden zijn. Model resultaten Instraling (J/cm2) Sep 3-Sep 5-Sep 7-Sep 9-Sep 11-Sep 13-Sep 15-Sep 44 Algenatlas IJsselmeer 23

45 1 15 September 23 Mediaan Chlorofyl-a concentratie 45 Algenatlas IJsselmeer 23

46 NW WNW W WZW ZW NNW ZZW N 25% 2% 15% 1% 5% % Z NNO ZZO NO ONO O OZO ZO De instraling is eind september onder de 15 en later zelfs onder de 1 J/cm 2. De mediane chlorofyl-a concentratie blijft volgens verwachting afnemen. De algen populaties zullen mede door de sterk afnemende watertemperatuur, weldra instorten. Model resultaten Sep 18-Sep 2-Sep 22-Sep 24-Sep 26-Sep 28-Sep 3-Sep Windsnelheid (m/s) 16-sep 18-sep 2-sep 22-sep 24-sep 26-sep 28-sep 3-sep Instraling (J/cm2) 46 Algenatlas IJsselmeer 23

47 16 3 September 23 Mediaan Chlorofyl-a concentratie 47 Algenatlas IJsselmeer 23

48 Windsnelheid (m/s) NW WNW W WZW NNW N 25% 2% 15% 1% 5% % NNO NO ONO O OZO Vanaf oktober vinden we lage chlorofyl-a waarden in het gehele IJsselmeer. De in situ bepalingen geven hogere waarden. ZW ZO 1-okt 6-okt 11-okt 16-okt 21-okt 26-okt 31-okt ZZW Z ZZO 3 25 Instraling (J/cm2) Oct 6-Oct 11-Oct 16-Oct 21-Oct 26-Oct 31-Oct 48 Algenatlas IJsselmeer 23

49 Oktober 23 Mediaan Chlorofyl-a concentratie 49 Algenatlas IJsselmeer 23

50 Windsnelheid (m/s) NW WNW W WZW ZW NNW N 25% 2% 15% 1% 5% % NNO NO ONO O OZO ZO In november ligt de instraling gemiddeld onder de 5 J/cm 2. Dit is er samen met de relatief lage water temperatuur voor verantwoordelijk dat er relatief weinig algen in het IJsselmeer zijn. 1-nov 6-nov 11-nov 16-nov 21-nov 26-nov ZZW Z ZZO 3 25 Instraling (J/cm2) Nov 6-Nov 11-Nov 16-Nov 21-Nov 26-Nov 5 Algenatlas IJsselmeer 23

51 November 23 Mediaan Chlorofyl-a concentratie 51 Algenatlas IJsselmeer 23

52 Windsnelheid (m/s) NW WNW W WZW NNW N 25% 2% 15% 1% 5% % NNO NO ONO O OZO De lage waarden voor de instraling van december zijn vergelijkbaar met de lage waarden in januari; de watertemperatuur en chlorofyl-a concentratie zijn bij gevolg ook relatief laag. 1-dec 6-dec 11-dec 16-dec 21-dec 26-dec 31-dec ZW ZZW Z ZZO ZO 3 25 Instraling (J/cm2) Dec 6-Dec 11-Dec 16-Dec 21-Dec 26-Dec 31-Dec 52 Algenatlas IJsselmeer 23

Noordzee-atlas voor zwevend stof

Noordzee-atlas voor zwevend stof Noordzee-atlas voor zwevend stof op basis van satellietbeelden in 2000 RIKZ/IT/2002.102 Ministerie van Verkeer en Waterstaat Rijksinstituut voor Kust en Zee/RIKZ Noordzee-atlas voor zwevend stof op basis

Nadere informatie

Maandoverzicht van het weer in Nederland. november 2014

Maandoverzicht van het weer in Nederland. november 2014 Maandoverzicht van het weer in Nederland november 2014 November 2014: Zeer zacht, zeer zonnig en droog Met veel zon en weinig wind ging de maand november bijna zomers van start. Op 1 november beleefde

Nadere informatie

Maandoverzicht van het weer in Nederland. oktober 2015

Maandoverzicht van het weer in Nederland. oktober 2015 Maandoverzicht van het weer in Nederland oktober 2015 Oktober 2015: Vrij koud, droog en normale hoeveelheid zon Met een gemiddelde temperatuur van 9,9 C tegen een langjarig gemiddelde van 10,7 C was oktober

Nadere informatie

jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec

jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec 2015 Jaar 2015: Warm, zeer zoning en normale hoeveelheid neerslag De gemiddelde jaartemperatuur in is uitgekomen op 10,9 C, tegen 10,1 C normaal. Daarmee eindigde 2015 op een gedeelde vijfde plaats in

Nadere informatie

Maandoverzicht van het weer in Nederland. december 2015

Maandoverzicht van het weer in Nederland. december 2015 Maandoverzicht van het weer in Nederland december 2015 December 2015: Record zacht, droog en zonnig Met in een gemiddelde temperatuur van 9,6 C is december met afstand de zachtste decembermaand sinds tenminste

Nadere informatie

Bepaling primaire impacten van klimaatsveranderingen

Bepaling primaire impacten van klimaatsveranderingen Bepaling primaire impacten van klimaatsveranderingen Dries Van den Eynde, José Ozer, Stephanie Ponsar Beheerseenheid Mathematisch Model Noordzee Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen Gulledelle

Nadere informatie

Summary and samenvatting

Summary and samenvatting Samenvatting Dit proefschrift, met als titel Dik Water en Vloeibaar Zand Optische eigenschappen en methoden van remote sensing voor de extreem troebele Waddenzee onderzoekt in hoeverre data van het satelliet

Nadere informatie

Briefrapport 680705013/2009 D. Mooibroek P.L. Nguyen J.P. Wesseling. Meteorologie voor standaard rekenmethoden in 2008

Briefrapport 680705013/2009 D. Mooibroek P.L. Nguyen J.P. Wesseling. Meteorologie voor standaard rekenmethoden in 2008 Briefrapport 680705013/2009 D. Mooibroek P.L. Nguyen J.P. Wesseling Meteorologie voor standaard rekenmethoden in 2008 RIVM Briefrapport 680705013/2009 Meteorologie voor standaardrekenmethoden in 2008 D.

Nadere informatie

Een zeer lage Rijnafvoer, nog geen problemen met de watervoorziening.

Een zeer lage Rijnafvoer, nog geen problemen met de watervoorziening. Watermanagementcentrum Nederland Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW) Droogtebericht 2 mei 2011 Nummer 2011-04 Een zeer lage Rijnafvoer, nog geen problemen met de watervoorziening. Afgelopen

Nadere informatie

Opmaak-Satelliet-pam 20-06-2005 16:47 Pagina 70

Opmaak-Satelliet-pam 20-06-2005 16:47 Pagina 70 Opmaak-Satelliet-pam 20-06-2005 16:47 Pagina 70 Saharastof veroorzaakt de bruine tinten in de bewolking boven onder andere Engeland en Schotland. De tint van de Noordzee ten noorden en noordwesten van

Nadere informatie

Hydrologische mogelijkheden voor opzet van het zomerpeil op het IJsselmeer

Hydrologische mogelijkheden voor opzet van het zomerpeil op het IJsselmeer Hydrologische mogelijkheden voor opzet van het zomerpeil op het IJsselmeer Hydrologische mogelijkheden voor opzet van het zomerpeil op het IJsselmeer Karen Meijer Joachim Hunink 1205221-002 Deltares,

Nadere informatie

Steef Peters (peters@waterinsight.nl) www.bluelegmonitor.com IVM-VU. Water Insight (2005) BlueLeg Monitor(2012)

Steef Peters (peters@waterinsight.nl) www.bluelegmonitor.com IVM-VU. Water Insight (2005) BlueLeg Monitor(2012) WISP blauwalgen monitoring met remote sensing Steef Peters (peters@waterinsight.nl) www.bluelegmonitor.com Met enige illustraties uit: Blue-green catastrophe: NIOO PhD thesis by Stefan Simis en daaruit

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

JAARRAPPORT WAARNEMINGEN ZEEBRUGGE METEOPARK 2014

JAARRAPPORT WAARNEMINGEN ZEEBRUGGE METEOPARK 2014 JAARRAPPORT WAARNEMINGEN ZEEBRUGGE METEOPARK 2014 Het Oceanografisch Meteorologisch Station (OMS) is sinds 2013 gehuisvest in het MRCC-gebouw aan het Maritiem Plein op Oostende Oosteroever. De waarnemingen

Nadere informatie

Maandoverzicht van het weer in Nederland. juli 2015

Maandoverzicht van het weer in Nederland. juli 2015 Maandoverzicht van het weer in Nederland juli 2015 Juli 2015: Vrij warm, vrij nat en vrij zonnig Met een gemiddelde temperatuur van 18,4 C tegen een langjarig gemiddelde van 17,9 C was juli een vrij warme

Nadere informatie

Bepaling van de primaire impacten van globale klimaatsveranderingen

Bepaling van de primaire impacten van globale klimaatsveranderingen Bepaling van de primaire impacten van globale klimaatsveranderingen Dries Van den Eynde, Stéphanie Ponsar, José Ozer & Fritz Francken Beheerseenheid Mathematisch Model Noordzee Gulledelle 100, B-1200 Brussel

Nadere informatie

[Hanssen, 2001] R F Hanssen. Radar Interferometry: Data Interpretation and Error Analysis. Kluwer Academic Publishers, Dordrecht 2001.

[Hanssen, 2001] R F Hanssen. Radar Interferometry: Data Interpretation and Error Analysis. Kluwer Academic Publishers, Dordrecht 2001. Hoe werkt het? Beeldvormende radar maakt het mogelijk om dag en nacht, ook in bewolkte omstandigheden, het aardoppervlak waar te nemen vanuit satellieten. De radar zendt duizenden pulsen per seconde uit,

Nadere informatie

Droogtebericht. Watermanagementcentrum Nederland. Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW) 23 september 2013 Nummer 2013-10

Droogtebericht. Watermanagementcentrum Nederland. Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW) 23 september 2013 Nummer 2013-10 Watermanagementcentrum Nederland Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW) Droogtebericht 23 september 2013 Nummer 2013-10 Laatste Droogtebericht 2013. De neerslag in de afgelopen periode heeft

Nadere informatie

Veranderend weer en klimaatverandering

Veranderend weer en klimaatverandering Veranderend weer en klimaatverandering Mensen reageren op het weer. Trek je een T-shirt aan of wordt het een trui? Ga je met de tram omdat het regent, of neem je de fiets omdat het toch droog blijft? Is

Nadere informatie

WOW-NL in de klas. Les 2 Aan de slag met WOW-NL. Primair Onderwijs. bovenbouw. WOW-NL Les 2 1

WOW-NL in de klas. Les 2 Aan de slag met WOW-NL. Primair Onderwijs. bovenbouw. WOW-NL Les 2 1 WOW-NL in de klas Les 2 Aan de slag met WOW-NL Primair Onderwijs bovenbouw WOW-NL Les 2 1 Colofon Het lespakket WOW-NL is ontwikkeld door De Praktijk in opdracht van het KNMI, op basis van lesmaterialen

Nadere informatie

3 Aan: Geïnteresseerden Droogteberichtgeving

3 Aan: Geïnteresseerden Droogteberichtgeving 3 Aan: Geïnteresseerden Droogteberichtgeving Droogtebericht Droogtebericht voor waterbeheerders, Huidige situatie en verwachtingen voor rivierafvoeren, (water)temperaturen en grondwater Nadat begin mei

Nadere informatie

Hoe komen de annual air quality kaarten tot stand?

Hoe komen de annual air quality kaarten tot stand? Hoe komen de annual air quality kaarten tot stand? De annual air quality kaarten tonen het resultaat van een koppeling van twee gegevensbronnen: de interpolatie van luchtkwaliteitsmetingen (RIO-interpolatiemodel)

Nadere informatie

De digitale windtunnel

De digitale windtunnel De digitale windtunnel CFD modellen. Erik den Tonkelaar(DGMR), Hannes Sanders(ARCADIS) De digitale windtunnel In deze presentatie: CFD in het algemeen Onderzoek WinMiskan in kader van COB Voor- en nadelen

Nadere informatie

Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden

Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden Victor N. de Jonge, november 2013 Het Eems estuarium vormt ecologisch gezien één groot geheel, maar dat

Nadere informatie

RISICOSIGNALERING Storm

RISICOSIGNALERING Storm RISICOSIGNALERING Storm Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut INLEIDING Storm Er is sprake van storm (9 Beaufort) bij een gemiddelde wind van 75-88 km/uur (21m/s), van zware storm (10 Beaufort)

Nadere informatie

RISICOSIGNALERING Droogte

RISICOSIGNALERING Droogte RISICOSIGNALERING Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut IEIDING heeft invloed op de groei van planten en gewassen, op de grondwaterstanden en daarmee indirect op bijvoorbeeld energiebedrijven

Nadere informatie

Beknopt stormverslag 15-16/10/2002

Beknopt stormverslag 15-16/10/2002 Beknopt stormverslag 15-16/1/22 Een grote Rossby-golf boven de Atlantische Oceaan zorgde er voor dat de depressies een vrij zuidelijke koers volgden. Boven Scandinavië lag een hogedrukgebied van 135 hpa

Nadere informatie

Droogtemonitor (update)

Droogtemonitor (update) Watermanagementcentrum Nederland Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW) Droogtemonitor (update) 8 september 2015 (update van droogtemonitor 25 augustus) Nummer 2015-14 Droogte voorbij, afvoeren

Nadere informatie

Beknopt verslag van de stormperiode 8 en 9 november 2001

Beknopt verslag van de stormperiode 8 en 9 november 2001 Beknopt verslag van de stormperiode 8 en 9 november 21 Tussen een complexe depressie over Scandinavië en een hogedrukgebied over de nabije Atlantische Oceaan ontwikkelt er zich een sterke noordwestelijke

Nadere informatie

Windroosanalyse naar de invloed van Eindhoven Airport op de lokale luchtkwaliteit in 2011

Windroosanalyse naar de invloed van Eindhoven Airport op de lokale luchtkwaliteit in 2011 TNO-rapport TNO-060-UT-12-01634 Windroosanalyse naar de invloed van Eindhoven Airport op de lokale luchtkwaliteit in 11 Gebouwde Omgeving Princetonlaan 6 3584 CB Utrecht Postbus 80015 3508 TA Utrecht www.tno.nl

Nadere informatie

Fijn stof in IJmond. TNO-rapport 2007-A-R0955/B. Laan van Westenenk 501 Postbus 342 7300 AH Apeldoorn. www.tno.nl T 055 549 34 93 F 055 549 98 37

Fijn stof in IJmond. TNO-rapport 2007-A-R0955/B. Laan van Westenenk 501 Postbus 342 7300 AH Apeldoorn. www.tno.nl T 055 549 34 93 F 055 549 98 37 Laan van Westenenk 1 Postbus 342 73 AH Apeldoorn TNO-rapport 27-A-R/B Fijn stof in IJmond www.tno.nl T 49 34 93 F 49 98 37 Datum september 27 Auteur(s) Menno Keuken Sander Jonkers Projectnummer 34.7434

Nadere informatie

Amsterdam In de peilfilters zijn de grondwaterstanden waargenomen. Dit is met

Amsterdam In de peilfilters zijn de grondwaterstanden waargenomen. Dit is met Aan Contactpersoon Jeroen Ponten Onderwerp Partikulier polderriool in het woonblok 1e Helmersstraat, G. brandtstraat, Overtoom, 2e C. Huygensstraat Doorkiesnummer 020 608 36 36 Fax afdeling 020 608 39

Nadere informatie

De Dynamiek van Mosselbanken Invloed van stroming en golven

De Dynamiek van Mosselbanken Invloed van stroming en golven De Dynamiek van Mosselbanken Invloed van stroming en golven Jasper Donker 1 3 Waterbeweging in de Waddenzee Waterstand / waterdiepte Stromingen door getij en wind Golfwerking Feedback: terugkoppeling

Nadere informatie

Tochttechnieken Cursus Coördinatie Bijlage cursus 5

Tochttechnieken Cursus Coördinatie Bijlage cursus 5 Tochttechnieken Cursus Bijlage cursus 5 Door: Maurits Westerik Jong Nederland De Lutte. December 2008 Inhoudsopgave 1. Kompas... 3 2. Kaarten... 4 3. Coördinaten... 5 4. Kruispeiling... 6 Jong Nederland,

Nadere informatie

Projectnummer: B02047.000031.0100. Opgesteld door: dr.ir. B.T. Grasmeijer. Ons kenmerk: 077391437:0.3. Kopieën aan:

Projectnummer: B02047.000031.0100. Opgesteld door: dr.ir. B.T. Grasmeijer. Ons kenmerk: 077391437:0.3. Kopieën aan: MEMO ARCADIS NEDERLAND BV Hanzelaan 286 Postbus 137 8000 AC Zwolle Tel +31 38 7777 700 Fax +31 38 7777 710 www.arcadis.nl Onderwerp: Gevoeligheidsanalyse effecten baggerspecieverspreiding (concept) Zwolle,

Nadere informatie

Geluidsbelasting door windturbine Slikkerdijk

Geluidsbelasting door windturbine Slikkerdijk Samenvatting en conclusies In de maand december zijn gedurende vijftien dagen in het begin van de nacht metingen verricht naar het geluidsbelasting van de woonboerderij aan de Walingsweg 20 Wieringerwaard

Nadere informatie

Conclusies. Martijn de Ruyter de Wildt en Henk Eskes. KNMI, afdeling Chemie en Klimaat Telefoon +31-30-2206431 e-mail mruijterd@knmi.

Conclusies. Martijn de Ruyter de Wildt en Henk Eskes. KNMI, afdeling Chemie en Klimaat Telefoon +31-30-2206431 e-mail mruijterd@knmi. Lotos-Euros v1.7: validatierapport voor 10 en bias-correctie Martijn de Ruyter de Wildt en Henk Eskes KNMI, afdeling Chemie en Klimaat Telefoon +31-30-2206431 e-mail mruijterd@knmi.nl Conclusies Bias-correctie:

Nadere informatie

Maandoverzicht van het weer in Nederland

Maandoverzicht van het weer in Nederland Maandoverzicht van het weer in Nederland juli 2011 Juli 2011: Zeer nat, koel en somber Juli was een zeer natte maand met weinig zon en lage temperaturen. Gemiddeld over het land viel 135 mm neerslag tegen

Nadere informatie

The Color of X-rays. Spectral Computed Tomography Using Energy Sensitive Pixel Detectors E.J. Schioppa

The Color of X-rays. Spectral Computed Tomography Using Energy Sensitive Pixel Detectors E.J. Schioppa The Color of X-rays. Spectral Computed Tomography Using Energy Sensitive Pixel Detectors E.J. Schioppa Samenvatting Het netvlies van het oog is niet gevoelig voor deze straling: het oog dat vlak voor het

Nadere informatie

Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling

Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling Zwevende stof vormt een complex mengsel van allerlei verschillende deeltjes, en speelt een belangrijke rol

Nadere informatie

Het weer: docentenblad

Het weer: docentenblad Het weer: docentenblad Over weerstations Overal in de wereld zijn weerstations te vinden. Daar wordt op eenzelfde manier en met dezelfde instrumenten, namelijk volgens eisen van de Wereld Meteorologische

Nadere informatie

Toelichting maandoverzicht van het weer in Nederland

Toelichting maandoverzicht van het weer in Nederland Bezoekadres Wilhelminalaan 10 3732 GK De Bilt Postbus 201 3730 AE De Bilt T 030-220 69 11 F 030-221 04 07 www.knmi.nl Toelichting maandoverzicht van het weer in Nederland 1 Inleiding In het Maandoverzicht

Nadere informatie

Fysische modellen De Aarde zonder en met atmosfeer

Fysische modellen De Aarde zonder en met atmosfeer Fysische modellen De Aarde zonder en met atmosfeer J. Kortland Cdb, Universiteit Utrecht Inleiding Bij het ontwerpen van een computermodel van de broeikas Aarde maak je gebruik van fysische modellen. Deze

Nadere informatie

N o t i t i e. Lactosebepalingen MPR Datum: Arnhem, 29 augustus 2006 Onze referentie: R&D/06.0108/MH/HWA Bijlage(n): -

N o t i t i e. Lactosebepalingen MPR Datum: Arnhem, 29 augustus 2006 Onze referentie: R&D/06.0108/MH/HWA Bijlage(n): - Auteur: Horneman Betreft: Lactosebepalingen MPR Datum: Arnhem, 29 augustus 2006 Onze referentie: R&D/06.0108/MH/HWA Bijlage(n): - N o t i t i e Sinds begin 2006 worden resultaten van lactosebepalingen

Nadere informatie

DOORSTROMING LAAKKANAAL

DOORSTROMING LAAKKANAAL DOORSTROMING LAAKKANAAL GEMEENTE DEN HAAG 15 oktober 2013 : - Definitief C03041.003103. Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Overzicht beschikbare gegevens... 5 2.1 Geometrie Laakkanaal... 5 2.2 Bodemprofiel...

Nadere informatie

Chemisch wateronderzoek 1. klimaatstad. water leeft 2. Abio. klimaatstad

Chemisch wateronderzoek 1. klimaatstad. water leeft 2. Abio. klimaatstad Chemisch wateronderzoek 1 water leeft 2 Abio Chemisch wateronderzoek 2 Chemisch wateronderzoek 3 WATER LEEFT Chemisch wateronderzoek Een goede waterkwaliteit is van groot belang voor het leven van waterdieren

Nadere informatie

Remote sensing in perspectief. Van kenniscyclus naar beleidscyclus. Roeland Allewijn. Rijksinstituut voor Kust en Zee

Remote sensing in perspectief. Van kenniscyclus naar beleidscyclus. Roeland Allewijn. Rijksinstituut voor Kust en Zee Remote sensing in perspectief Van kenniscyclus naar beleidscyclus Roeland Allewijn Rijksinstituut voor Kust en Zee Van jonge onderzoeker naar iets oudere manager De informatie- en kenniscyclus Van RS data

Nadere informatie

Mac-Solar Stralingsmeter (SLM18c-2) met geïntegreerde sensor, energierendement van zonne-installaties

Mac-Solar Stralingsmeter (SLM18c-2) met geïntegreerde sensor, energierendement van zonne-installaties Mac-Solar Stralingsmeter (SLM18c-2) met geïntegreerde sensor, energierendement van zonne-installaties De zonnestralingsmeter Mac-Solar is een ideaal, handmatig apparaat voor zonneingenieurs, architecten

Nadere informatie

Korte termijn voorspelling van de opbrengst van PV-systemen

Korte termijn voorspelling van de opbrengst van PV-systemen DECEMBER 21 ECN-C--1-128 Korte termijn voorspelling van de opbrengst van PV-systemen N.J.C.M. van der Borg W.D. van den Berg* * Meteo Consult Verantwoording De in dit rapport beschreven werkzaamheden zijn

Nadere informatie

Aardbevingen en gaswinning. Bernard Dost KNMI

Aardbevingen en gaswinning. Bernard Dost KNMI Aardbevingen en gaswinning Bernard Dost KNMI Aardbevingen in Nederland (1300-2013) Natuurlijke aardbevingen Rood: 1980-2013 Roze: 1904-1980 Licht roze: 1986

Nadere informatie

jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec

jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec 2011 Jaar 2011: Zeer warm, zeer zonnig en aan de natte kant De gemiddelde jaartemperatuur in is uitgekomen op 10,9 C, tegen een langjarig gemiddelde van 10,1 C. Het jaar 2011 eindigde daarmee op een gedeelde

Nadere informatie

Opgesteld door: drs. G.W. Brandsen. Gecontroleerd door: ing. N.G.C.M. Quaijtaal. Projectnummer: B02015.000151.0100. Ons kenmerk: 077443609:A

Opgesteld door: drs. G.W. Brandsen. Gecontroleerd door: ing. N.G.C.M. Quaijtaal. Projectnummer: B02015.000151.0100. Ons kenmerk: 077443609:A MEMO ARCADIS NEDERLAND BV Mercatorplein 1 Postbus 1018 5200 BA 's-hertogenbosch Tel 073 6809 211 Fax 073 6144 606 www.arcadis.nl Onderwerp: Gebruik Heatsavr in Buitenbad De Bercken in Reuver 's-hertogenbosch,

Nadere informatie

Phydrostatisch = gh (6)

Phydrostatisch = gh (6) Proefopstellingen: Bernoulli-opstelling De Bernoulli-vergelijking (2) kan goed worden bestudeerd met een opstelling zoals in figuur 4. In de figuur staat de luchtdruk aangegeven met P0. Uiterst links staat

Nadere informatie

Zorg en Hoop 0.8. Nickerie 0.0 Hoogste waarde Kustgebied: Albina 18.0 Hoogste waarde Binnenland: Laduani 19.6

Zorg en Hoop 0.8. Nickerie 0.0 Hoogste waarde Kustgebied: Albina 18.0 Hoogste waarde Binnenland: Laduani 19.6 Het Nationaal Meteorologisch Centrum is te bereiken op het tel no: 597-6806599/597-325190 Fax: 597-325190 Mail adres: infometeozan@publicworks.gov.sr WEERS T.B.V. SURINAME Geldig van 14.30ltlt 22 juni

Nadere informatie

Blauwalgenbestrijding met waterstofperoxide Resultaten experimenten 2009. Bart Reeze (ARCADIS) Hans Matthijs en Petra Visser (UvA)

Blauwalgenbestrijding met waterstofperoxide Resultaten experimenten 2009. Bart Reeze (ARCADIS) Hans Matthijs en Petra Visser (UvA) Blauwalgenbestrijding met waterstofperoxide Resultaten experimenten 2009 Bart Reeze (ARCADIS) Hans Matthijs en Petra Visser (UvA) 1 Inhoud presentatie Waar komt dit idee vandaan? Ontwikkelingsgeschiedenis

Nadere informatie

Helder water door quaggamossel

Helder water door quaggamossel Helder water door quaggamossel Kansen en risico s Een nieuwe mosselsoort, de quaggamossel, heeft zich in een deel van de Rijnlandse wateren kunnen vestigen. De mossel filtert algen en zwevend stof uit

Nadere informatie

Kengetallen. E-5 MPR-Kwaliteit. Inleiding. MPR 24 uur. 4 Betekenis van MPR 24 uur

Kengetallen. E-5 MPR-Kwaliteit. Inleiding. MPR 24 uur. 4 Betekenis van MPR 24 uur Kengetallen E-5 MPR-Kwaliteit Inleiding Via Melkproductieregistratie (MPR) worden gegevens over de melk-, vet en eiwitproductie van de veestapel verzameld. Deze gegevens zijn de basis van managementinformatie

Nadere informatie

Windroosanalyse naar de invloed van Eindhoven Airport op de lokale luchtkwaliteit in 2012

Windroosanalyse naar de invloed van Eindhoven Airport op de lokale luchtkwaliteit in 2012 TNO-rapport TNO 2013 R11473 Windroosanalyse naar de invloed van Eindhoven Airport op de lokale luchtkwaliteit in 2012 Gebouwde Omgeving Princetonlaan 6 3584 CB Utrecht Postbus 80015 3508 TA Utrecht www.tno.nl

Nadere informatie

ROOKPLUIM ANALYSE. NEO BV Utrechtseweg 3E, 3811 NA, Amersfoort, the Netherlands

ROOKPLUIM ANALYSE. NEO BV Utrechtseweg 3E, 3811 NA, Amersfoort, the Netherlands ROOKPLUIM ANALYSE NEO BV Utrechtseweg 3E, 3811 NA, Amersfoort, the Netherlands Delft University of Technology, Geoscience and Remote Sensing Stevinweg 1, 2628 CN Delft, the Netherlands Auteur Versie Datum

Nadere informatie

Bert Bellert, Waterdienst. 5 september 2011

Bert Bellert, Waterdienst. 5 september 2011 Ammonium in de Emissieregistratie?! Natuurlijke processen, antropogene bronnen en emissies in de ER Bert Bellert, Waterdienst Ammonium als stof ook in ER??: In kader welke prioritaire stoffen, probleemstoffen,

Nadere informatie

De invoering van nieuwe waarnemingsmethoden in de Consumentenprijsindex (CPI) Nieuwe methoden voor vliegtickets en pakketreizen

De invoering van nieuwe waarnemingsmethoden in de Consumentenprijsindex (CPI) Nieuwe methoden voor vliegtickets en pakketreizen Centraal Bureau voor de Statistiek Economie, Bedrijven en NR Overheidsfinanciën en Consumentenprijzen Postbus 24500 2490 HA Den Haag De invoering van nieuwe waarnemingsmethoden in de Consumentenprijsindex

Nadere informatie

Eerste kaart roetconcentraties Nederland Roet aanvullende maat voor gezondheidseffecten luchtvervuiling

Eerste kaart roetconcentraties Nederland Roet aanvullende maat voor gezondheidseffecten luchtvervuiling Eerste kaart roetconcentraties Nederland Roet aanvullende maat voor gezondheidseffecten luchtvervuiling RIVM/DCMR, december 2013 Roet is een aanvullende maat om de gezondheidseffecten weer te geven van

Nadere informatie

Een les met WOW - Luchtdruk

Een les met WOW - Luchtdruk Een les met WOW - Luchtdruk Weather Observations Website VMBO WOW handleiding 1 Colofon Deze handleiding is gemaakt door het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap (KNAG) in opdracht van het

Nadere informatie

SAMENVATTING. F = k w (C zeewater - C lucht ) (1)

SAMENVATTING. F = k w (C zeewater - C lucht ) (1) SAMENVATTING Menselijke activiteiten brengen een grote hoeveelheid kooldioxide (CO 2 ) in de atmosfeer. Het wordt nu algemeen erkend dat dit kan leiden tot opwarming van de aarde. Dit inzicht heeft geleid

Nadere informatie

Inhoudsopgave hoofdstuk 15

Inhoudsopgave hoofdstuk 15 -248- Inhoudsopgave hoofdstuk 15 Samenvatting hoofdstuk 15 Tabellen: 15.1 Grondgebied van Delft en bevolkingsdichtheid in Delft, Haaglanden, Zuid-Holland en Nederland op 1 januari 15.2 Oppervlakte en grondgebruik

Nadere informatie

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Resultaten WAHYD Hoe zit het in elkaar: afkijken bij Noord-Brabant In het onderzoeksproject WAHYD (Waterkwaliteit op basis van Afkomst en HYDrologische systeemanalyse)

Nadere informatie

Vandaag de dag komt men satellietbeelden overal tegen: in het weerbericht op tv, in de kranten en soms zelfs in de reclame.

Vandaag de dag komt men satellietbeelden overal tegen: in het weerbericht op tv, in de kranten en soms zelfs in de reclame. Deel II. De satellietbeelden Vanuit de ruimte kan men de aarde observeren en die observaties gebruiken om het weer te voorspellen, de klimaatsveranderingen te bestuderen, te meten of het ozongat groter

Nadere informatie

Maandthema februari 2015. Vuur en Licht

Maandthema februari 2015. Vuur en Licht Maandthema februari 2015 Vuur en Licht 1 Vuur en Licht tezamen 2 Vuur Vuur is het zichtbare (licht) en voelbare (warmte) verschijnsel dat optreedt als een brandbare stof een oxidatiereactie ondergaat bij

Nadere informatie

Flying Sensor Rapport

Flying Sensor Rapport Flying Sensor Rapport Locatie: Dintelse Gorzen Noord-Brabant Nederland Vluchtdatum: 21-mei-2014 Flying Sensor: Pelican Client: Natuurmonumenten HiView Costerweg 1V 6702AA Wageningen www.hiview.nl info@hiview.nl

Nadere informatie

In tabel 1 zie je de eenmaandsrendementen van het aandeel LUXA over 2005, steeds afgerond op twee decimalen.

In tabel 1 zie je de eenmaandsrendementen van het aandeel LUXA over 2005, steeds afgerond op twee decimalen. Beleggen in aandelen De waarde van aandelen kan sterk schommelen. Zo kan een aandeel op dit moment 23,30 euro waard zijn en over een maand gezakt zijn tot 21,10 euro, dat is een daling met ongeveer 9,44%.

Nadere informatie

2.2.1 Noordelijke kust

2.2.1 Noordelijke kust In opdracht van Rijkswaterstaat RIZA is onderzoek gedaan naar de ergst denkbare overstroming voor verschillende regio s. Dit onderzoek is uitgevoerd door adviesbureau HKV in juli en augustus 2007. Hierbij

Nadere informatie

Biomanipulatie met mosselen

Biomanipulatie met mosselen Biomanipulatie met mosselen Mogelijkheid om algenoverlast te lijf te gaan? Resulten enclosureproef Guido Waajen Waterschap Brabantse Delta Boxtel, 1 maart 2013 Platform Blauwalgen Inhoud Aanleiding, kader

Nadere informatie

facebook nederland engagement de likes voorbij najaar 2012

facebook nederland engagement de likes voorbij najaar 2012 facebook engagement nederland najaar 2012 de likes voorbij Facebook Engagement binnen Nederland Veel marketeers denken dat het aantal fans dat een Facebook pagina heeft gelijk is aan het bereik van een

Nadere informatie

Kleurperceptie en kleur meten

Kleurperceptie en kleur meten Kleurperceptie en kleur meten het berekenen van kleurpunten in het CIELab systeem 1 Inleiding Dagelijks zien we om ons heen allerlei objecten die een kleur hebben. Kleurwaarneming is belangrijk voor ons

Nadere informatie

Zondag zeer zware onweersbuien?

Zondag zeer zware onweersbuien? Zondag zeer zware onweersbuien? Zondag kan een interessante dag worden voor onweersliefhebbers. Het wordt waarschijnlijk een tropisch hete dag (meer dan 30 graden). Het kan een dag worden die mensen lang

Nadere informatie

Hiatus: is de mondiale opwarming aan het vertragen?

Hiatus: is de mondiale opwarming aan het vertragen? Hiatus: is de mondiale opwarming aan het vertragen? In de periode 1998-2012 is de mondiale temperatuurtrend beduidend kleiner dan in de decennia ervoor. Deze trendbreuk wordt ook wel hiatus genoemd. De

Nadere informatie

Examen VWO. wiskunde A1

Examen VWO. wiskunde A1 wiskunde A1 Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 25 mei 13.30 16.30 uur 20 05 Voor dit examen zijn maximaal 83 punten te behalen; het examen bestaat uit 21 vragen. Voor

Nadere informatie

TS1401-1. Gebruiksaanwijzing Nederlands

TS1401-1. Gebruiksaanwijzing Nederlands TS1401-1 Gebruiksaanwijzing Nederlands Inhoud 1. Specificaties... 3 2. Aan de slag... 5 2.1. Onderdelenlijst... 5 2.2. Voorzorgsmaatregelen... 5 2.3. Plaatsen van de batterij... 6 3. Bedieningsinstructies...

Nadere informatie

NO, NO2 en NOx in de buitenlucht. Michiel Roemer

NO, NO2 en NOx in de buitenlucht. Michiel Roemer NO, NO2 en NOx in de buitenlucht Michiel Roemer Inhoudsopgave Wat zijn NO, NO2 en NOx? Waar komt het vandaan? Welke bronnen dragen bij? Wat zijn de concentraties in de buitenlucht? Maatregelen Wat is NO2?

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT Naam: Klas: Datum: 1 Situering van het biotoop Plaats: Type water: vijver / meer / ven / moeras/ rivier / kanaal / poel / beek / sloot / bron Omgeving: woonkern / landbouwgebied

Nadere informatie

Klimaatverandering & schadelast. April 2015

Klimaatverandering & schadelast. April 2015 Klimaatverandering & schadelast April 2015 Samenvatting Het Centrum voor Verzekeringsstatistiek, onderdeel van het Verbond, heeft berekend in hoeverre de klimaatscenario s van het KNMI (2014) voor klimaatverandering

Nadere informatie

Bijlage 1. Geohydrologische beschrijving zoekgebied RBT rond Bornerbroek

Bijlage 1. Geohydrologische beschrijving zoekgebied RBT rond Bornerbroek Bijlage 1 Geohydrologische beschrijving zoekgebied RBT rond Bornerbroek Bijlagel Geohydrologische beschrijving zoekgebied RBT rond Bornerbroek Bodemopbouw en Geohydrologie Inleiding In deze bijlage wordt

Nadere informatie

Lage afvoer Rijn leidt bijna tot laagst gemeten waterstand bij Lobith

Lage afvoer Rijn leidt bijna tot laagst gemeten waterstand bij Lobith Watermanagementcentrum Nederland Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW) Droogtebericht 28 november 2011 Nummer 2011-19 Lage afvoer Rijn leidt bijna tot laagst gemeten waterstand bij Lobith

Nadere informatie

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme Zonnestraling Samenvatting De Zon zendt elektromagnetische straling uit. Hierbij verplaatst energie zich via elektromagnetische golven. De golflengte van de straling hangt samen met de energie-inhoud.

Nadere informatie

De aardse atmosfeer. Robert Parson Associate Professor Department of Chemistry and Biochemistry University of Colorado

De aardse atmosfeer. Robert Parson Associate Professor Department of Chemistry and Biochemistry University of Colorado De aardse atmosfeer Robert Parson Associate Professor Department of Chemistry and Biochemistry University of Colorado Vertaling en tekstbewerking: Gjalt T.Prins Cdß, Universiteit Utrecht Inleiding De ozonlaag

Nadere informatie

17. Kleurrijk oceaanwater

17. Kleurrijk oceaanwater Opmaak-Satelliet-pam 21-06-2005 16:38 Pagina 114 17. Kleurrijk oceaanwater Het aardoppervlak bestaat voor tweederde uit water. Geen wonder dat de kunstmanen die in een baan om de aarde zijn gebracht om

Nadere informatie

In opdracht van: P.A. Burgos Ministerie van Gezondheid, Milieu en Natuur Klein Kwartier 33 Willemstad Curaçao

In opdracht van: P.A. Burgos Ministerie van Gezondheid, Milieu en Natuur Klein Kwartier 33 Willemstad Curaçao GGD/LO 14-1104 Meetresultaten luchtkwaliteit 2013 Curaçao Amsterdam, maart 2014 Auteur: D. de Jonge GGD Amsterdam LO afdeling Luchtkwaliteit Postbus 2200 1000 CE AMSTERDAM In opdracht van: P.A. Burgos

Nadere informatie

Synoptische situatie

Synoptische situatie Synoptische situatie Op zondag 23 september bevond een depressie met kerndruk van 993 hpa zich ten noordwesten van Spanje. Een warmtefront gekoppeld hieraan trok zondagavond over het land. De depressie

Nadere informatie

Rapportage Luchtmetingen in het Havengebied Amsterdam 2014

Rapportage Luchtmetingen in het Havengebied Amsterdam 2014 Rapportage Luchtmetingen in het Havengebied Amsterdam 2014 In opdracht van: Havenbedrijf Amsterdam N.V. M. Hooijboer afdeling Ruimte en Milieu postbus 19406 1000 GK Amsterdam Amsterdam, juni 2015 Auteur:

Nadere informatie

BIJLAGE G VERSPREIDING ZOETWATERNEVEL LANGS DE IJSSELMEERDIJK

BIJLAGE G VERSPREIDING ZOETWATERNEVEL LANGS DE IJSSELMEERDIJK BIJLAGE G VERSPREIDING ZOETWATERNEVEL LANGS DE IJSSELMEERDIJK VERSPREIDING ZOETWATERNEVEL LANGS DE IJSSELMEERDIJK Inleiding Deze tekst evat een eoordeling van de effecten van de plaatsing van windturines

Nadere informatie

3 november 2014. Inleiding

3 november 2014. Inleiding 3 november 2014 Inleiding In 2006 publiceerde het KNMI vier mogelijke scenario s voor toekomstige veranderingen in het klimaat. Het Verbond van Verzekeraars heeft vervolgens doorgerekend wat de verwachte

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Turner, Monica L. Title: Metals in the diffuse gas around high-redshift galaxies

Nadere informatie

Tussenverslag wadsedimentatiemetingen Ameland, Engelsmanplaat, Paesens en Schiermonnikoog. jaar 2009. Johan Krol

Tussenverslag wadsedimentatiemetingen Ameland, Engelsmanplaat, Paesens en Schiermonnikoog. jaar 2009. Johan Krol Tussenverslag wadsedimentatiemetingen Ameland, Engelsmanplaat, Paesens en Schiermonnikoog jaar 9 Johan Krol Nes, januari 1 Inhoudopgave. 1. Methode pag. Onderzoeksgebieden pag 7.1 Oost-Ameland pag 7. West-Ameland

Nadere informatie

DROP - adaptatie aan waterschaarste en droogte

DROP - adaptatie aan waterschaarste en droogte DROP - adaptatie aan waterschaarste en droogte Willem Defloor 26 september 2014, Waterforum Waterschaarste en droogte Overzicht 1. Globaal kader 2. EU Drop project 3. Droogte-indicatoren / waterinfo.be

Nadere informatie

Waterplanten en Waterkwaliteit

Waterplanten en Waterkwaliteit Waterplanten en Waterkwaliteit Leon van den Berg Moni Poelen Monique van Kempen Laury Loeffen Sarah Faye Harpenslager Jeroen Geurts Fons Smolders Leon Lamers Platform Ecologisch Herstel Meren Vrijdag 11

Nadere informatie

NEDERLAND IN BEWEGING - Aardobservatie, NAP, bodemdaling - Prof.dr.ir. P.J.G. Teunissen DEOS TU Delft en NCG-KNAW

NEDERLAND IN BEWEGING - Aardobservatie, NAP, bodemdaling - Prof.dr.ir. P.J.G. Teunissen DEOS TU Delft en NCG-KNAW NEDERLAND IN BEWEGING - Aardobservatie, NAP, bodemdaling - Prof.dr.ir. P.J.G. Teunissen DEOS TU Delft en NCG-KNAW Nederland-Waterland Nederland is beroemd om zijn strijd tegen het water. Het ontstaan van

Nadere informatie

Hoe smartphonegebruikers. weerstations werden. Hidde Leijnse

Hoe smartphonegebruikers. weerstations werden. Hidde Leijnse Hoe smartphonegebruikers mobiele weerstations werden Hidde Leijnse Hoe smartphonegebruikers mobiele weerstations werden Aart Overeem 1,2, James Robinson 4, Hidde Leijnse 1, Gert-Jan Steeneveld 2, Berthold

Nadere informatie

ZONNELOPER N N WWW.EU-UNAWE.ORG/NL WWW.ASTRONOMIE.NL 52 NL. 90 NOORDPOOL maart. juni juli. aug. sept. okt. mei. april. feb

ZONNELOPER N N WWW.EU-UNAWE.ORG/NL WWW.ASTRONOMIE.NL 52 NL. 90 NOORDPOOL maart. juni juli. aug. sept. okt. mei. april. feb 40 N VALAB N ZONNELOPER NW NO STAND VAN DE ZON IN GRADEN BOVEN DE HORIZON 10 20 W O 30 50 60 ZW ZO 70 Z 52 NL BREEDTEGRAAD 80 70 60 50 40 30 20 10 0 EVENAAR KALENDER NE zomerzonnewende mei april juni juli

Nadere informatie

Aantal pagina's 5. Doorkiesnummer +31(0)88335 7160

Aantal pagina's 5. Doorkiesnummer +31(0)88335 7160 Memo Aan Port of Rotterdam, T.a.v. de heer P. Zivojnovic, Postbus 6622, 3002 AP ROTTERDAM Datum Van Johan Valstar, Annemieke Marsman Aantal pagina's 5 Doorkiesnummer +31(0)88335 7160 E-mail johan.valstar

Nadere informatie