ROBIN Lite vogelradar ontwikkeling ten bate van maritieme monitoring van vogeltrek

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ROBIN Lite vogelradar ontwikkeling ten bate van maritieme monitoring van vogeltrek"

Transcriptie

1 ROBIN Lite vogelradar ontwikkeling ten bate van maritieme monitoring van vogeltrek A.J.M. Borst (TNO) project )

2

3 1 / 23 TNO-rapport Eindrapportage projecten ROBIN Lite vogelradar ontwikkeling ten bate van maritieme monitoring van vogeltrek Datum 23 september 2010 Version 2.0 Auteur(s) Ir. A. J.M. Borst Exemplaarnummer Oplage Aantal pagina's 23 Aantal bijlagen Opdrachtgever Projectnaam 1. projectvoorstel "Ontwikkeling van een Iowcost en sea-clutter resistant maritieme radar ten behoeve van de monitoring van vogels en andere toepassingen bij offshore windmolenparken 2. Doorontwikkeling van een lowcost en sea-clutter resistant maritieme radar ten behoeve van de monitoring van vogels en andere toepassingen bij offshore windmolenparken Projectnummer projectnummers: TNO projectnummers: Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, foto-kopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van TNO. Indien dit rapport in opdracht werd uitgebracht, wordt voor de rechten en verplichtingen van opdrachtgever en opdrachtnemer verwezen naar de Algemene Voorwaarden voor onder-zoeksopdrachten aan TNO, dan wel de betreffende terzake tussen de partijen gesloten overeenkomst. Het ter inzage geven van het TNO-rapport aan direct belang-hebbenden is toegestaan TNO

4 2 / 23 Samenvatting De grootschalige ontwikkeling van offshore windmolen parken biedt een nieuw perspectief voor de inzet van vogelradar. Radar heeft de potentie één van de belangrijkste hulpmiddelen te worden bij het continue offshore monitoren van vogelvliegbewegingen. Niet alleen is radarobservatie onafhankelijk van visuele condities, bovendien zijn hiermee op een willekeurig moment alle vogelbewegingen in een groot gebied, zowel op lage als op grotere hoogte te registreren en elektronisch vast te leggen. Naast deze kansen zijn er ook een aantal specifieke uitdagingen die horen bij het offshore karakter. De belangrijkste zijn daarbij de slechtere bereikbaarheid van de systemen voor onderhoud en bediening, de effecten van ruis ten gevolge van golfslag en de uitdagingen om grote hoeveelheden data over grotere afstanden te verplaatsen. In het kader van het programma is daarom door TNO de ontwikkeling van de ROBIN Lite vogelradar ter hand genomen. Met deze vogelradar zal de registratie van vogelbewegingen rond offshore windmolenparken vormgegeven kunnen worden. In zijn huidige vorm bestaat het ROBIN Lite systeem uit twee radars, waarbij een horizontaal roterende scheepsradar gebruikt wordt voor het registreren van horizontale vliegbewegingen en een door TNO flexibel roteerbaar radar gebruikt wordt voor het verkrijgen van zowel hoogte informatie als vleugelslag frequenties. Beide systemen zijn geïntegreerd en de verkregen data, wordt na een geavanceerde filterprocedure opgeslagen in remote toegankelijke databases. Tijdens de ontwikkelingen in het kader van het programma is veel aandacht besteed aan het sea-clutter bestendig maken van het systeem. En hoewel de voorziene filter techniek veelbelovend leek, is vooral de benodigde rekencapaciteit een serieuze hindernis voor het operationeel en dus real-time inzetten van deze techniek. Gezien de noodzaak voor de ontwikkeling van een operationeel sea-clutter bestendig systeem is een alternatieve aanpak ontwikkeld. Gezien de grote belangstelling van de markt voor het ROBIN Lite product heeft TNO de verdere ontwikkeling ter hand genomen in een recent opgerichte spin-off van TNO, Robin Radar Systems.

5 3 / 23 Abstract In order to prevent bird strikes, radar has been used by the military for decades to monitor bird movements. And although these radars have been proven to be effective in tracking thousands of birds simultaneously, widespread use of bird radars has been hindered by the prohibitive costs and specialized character of these military radars. However, recent developments have led to the construction of radar systems based upon common and affordable maritime radars. With the development of these low cost systems, bird radar has become within the reach of a much larger community including stakeholders within areas of civil aviation, impact and risk assessment and bird migration research. Within these application areas, the rapid growth of large scale offshore wind farms has created an emerging interest in the deployment of bird radar for risk and impact assessments within or near these farms. However, deploying these systems in an offshore environment create many challenges including the need for unmanned operation, remote control, transfer of large amounts of data and wave generated noise that affects radar detection of birds in adverse weather conditions. As partner in the program, TNO aims at contributing to this emerging field by the development of a low-cost bird radar system. This system, ROBIN Lite, combines many years of experience in developing and deploying radar for bird strike prevention with modern and affordable radar systems. The current system consists of horizontal S-band maritime radar that is capable of tracking birds up to many kilometers. Connected to this horizontal system is a proprietary TNO design of a pan-tilt radar system providing height and wing beat frequency information of tracked birds. This combination of horizontal and pan-tilt radars creates a system that is capable of tracking birds in three dimensions with a solid basis towards species-recognition. The main aim of the bird radar research is to develop a sea-clutter resistant system suitable for offshore deployment. Sea clutter is the noise generated in the radar signal due to radar reflections of sea waves. This noise severely hampers the detection of birds in an offshore environment. To address this challenge an advanced filtering approach, named DEKODO, has been employed to suppress sea clutter and improve detection capabilities. This filter, originally developed to detect small surface vehicles at high sea states, is capable of detecting and predicating wave fronts and can use this information to improve signal to noise ratios. Data for testing this filter has been collected at two sites, one at the Pier of Scheveningen and one at the Oosterschelde. Using this data it has been demonstrated that suppression of sea clutter is successful, however the severe performance requirements of the filter has become a serious threat for real-time deployment. After extensive testing and performance improvements alternative for DEKODO has been studied. One promising solution, still subject of current research, combines both wave front tracking and advanced classification algorithms to distinguish bird tracks from wave front tracks. Using previous recorded data is has been shown that wave front tracking is possible without performance degradation. Offshore deployment of bird radar requires high levels of automation, remote control and data transfer capabilities. During extensive testing at both a wind farm in Dresden and a site at a military airport in Woensdrecht the ROBIN Lite did perform well. It supports continuous unmanned operation, supports long distance mass data transfer using WiFi, ADSL and SATCOM links and allows a high level of remote control. Remote includes the ability to start and stop the

6 4 / 23 system from a remote location, configure the system and provide full database access. One aspect still under development is the ability to restart the radar themselves, which under normal circumstances requires an operator to manually operate a switch on the radar systems. Given the broad and international market interest in the Robin Lite system, TNO has decided to spin-off the further development and marketing in a recent startup called Robin Radar Systems.

7 5 / 23 Verklarende woordenlijst Zeegang Mulitpath FMCW Clutter DEKODO Zeegang is een door de wind gegenereerd golfpatroon aan het wateroppervlak op zee of op de oceaan. Zeegang wordt uitgedrukt op een schaal van 0 tot 9 waarbij 0 een Vlakke zee betreft zonder deining en zeegang 9 een zeer hoge, wilde zee met een dooreenlopende deining. Multipath is een fenomeen waar bij radiosignalen via meerdere paden de ontvanger bereiken. Typische oorzaken zijn onder andere tunneling effecten en reflecties via wateroppervlakte of gebouwen en Bergen. Bij radar kan multipath leiden to zo genaamde ghost targets In dit report wordt met Frequency Modulated Continuous Wave (FMCW) radar een door TNO ontworpen en ontwikkeld solid state radar met een laag vermogen waardoor het continue aanstralen van objecten veilig is. Clutter of ruis komt in radar processing in meerdere vormen voor. Meest belangrijke zijn ruisbronnen ten gevolge van grond reflecties, ruis ten gevolge van golfslag, ruis veroorzaakt door meteorologische omstandigheden zoals sneeuw en regen en ruis veroorzaakt door bewegende objecten zoals windturbines. DEKODO (Detectie Kleine Oppervlakte Doelen met Radar) is een door TNO ontwikkeld filter specifiek bedoeld voor het onderdrukken van ruis in radar signaal ten gevolge van golfslag

8 6 / 23 Inhoudsopgave Samenvatting/Abstract... 2 Verklarende woordenlijst... 5 Inhoudsopgave Inleiding Achtergrond Doelstellingen ROBIN Lite Systeem ontwikkeling ROBIN Lite ontwerpeisen ROBIN Lite systeem layout ROBIN Lite horizontale radar ROBIN Lite verticale radar ROBIN Lite performance ROBIN Lite registratie ROBIN Lite automatisering, opslag en visualisatie Remote control en data transfer Databaseopslag Datavisualisatie ROBIN Lite overige functionaliteiten Soortherkenning Seaclutter overige functionaliteiten Conclusies en toekomstige ontwikkelingen... 22

9 7 / 23 1 Inleiding 1.1 Achtergrond De komende twee decennia zijn er een groot aantal offshore windmolenparken gepland op de Noordzee. Het is voorzien dat deze windmolenparken een significant aandeel van de productie van elektrische energie in Nederland zullen gaan leveren. De effecten van te plaatsen en geplaatste offshore windmolenparken op milieu en ecologie staan echter altijd in de spotlights. Projectontwikkelaars zijn dan ook altijd verplicht met een EIA (Environmental Impact Assessment) / MER (Milieu Effect Rapportage) de gevolgen van de bouw en exploratie van offshore windmolenparken te kwantificeren en bovendien aan te geven hoe potentieel negatieve effecten op het milieu zullen worden tenietgedaan of zullen worden gereduceerd. Een belangrijk deel van MER s voor offshore windparken is gewijd aan de gevolgen voor de avifauna. Niet alleen moet worden aangegeven wat de effecten zijn op lokaal verblijvende vogels (aanvaringsslachtoffers, habitat verlies, barrièrewerking), ook de gevolgen op de vogeltrek zijn zeer belangrijk (aanvaringsslachtoffers, invloed op trekroutes). Tot nu toe is het bepalen van deze effecten bijzonder moeilijk gebleken, uiteraard een gevolg van het feit dat het monitoren van vogels en vogeltrek op zee bijzonder bewerkelijk is. Dit is een resultante van de grote benodigde logistieke inspanningen (transport/verblijf ter plaatse/etc.) en de specifieke problemen bij observatie van vooral nachtelijke vogelvliegbewegingen boven zee. Het monitoren van vogels is een belangrijk onderwerp voor MER bij de bouw van offshore windmolenparken. Door offshore karakter is het op het zee observeren van vogels met standaard methodieken een arbeidsintensief en kostbaar proces. De inzet van radar biedt hierbij een mogelijke uitkomst voor het continue en arbeidsextensieve monitoren. En hoewel er al radar gebaseerde vogel observatie systemen op de markt bestaan, stelt het offshore karakter bijzonder eisen aan deze systemen. Voorbeelden hiervan zijn de noodzaak tot volledig op afstand controleerbare systemen, transfer van grote hoeveelheden gegevens over grotere afstanden, reflecties ten gevolge van golfslag, soortherkenning, etc. In het kader van het programma is daarom door TNO de ontwikkeling van de ROBIN Lite vogelradar ter hand genomen. Deze vogelradar moest de registratie van vogeltrek rond offshore windmolenparken kunnen vormgeven. Uitgangspunt is dat de ROBIN Lite vogelradar op afstand van een onbemand offshore windmolenpark te bedienen moet zijn, waarbij de resulterende vogeltrekgegevens naar de wal worden gestuurd.

10 8 / Doelstellingen Radar heeft de potentie één van de belangrijkste hulpmiddelen te worden bij het continue offshore monitoren van vogelvliegbewegingen. Niet alleen is radarobservatie onafhankelijk van visuele condities (nacht, mist, etc.), bovendien zijn hiermee op een willekeurig moment alle vogelbewegingen in een groot gebied, zowel op lage als op grotere hoogte te registreren en elektronisch vast te leggen. Door vergaande automatisering kunnen vliegrichtingen, snelheden, dichtheden etc. gekwantificeerd worden. Om het vogeltrekgedrag rond windmolenparken in zee goed te kunnen beschrijven zijn (radar- )systemen benodigd met een bereik wat voldoende is om het windmolenpark en de directe omgeving te bestrijken. Dit leidt ertoe dat de range van een vogelradar minimaal vele kilometers zal dienen te bedragen. De momenteel beschikbare vogelradars die gebaseerd zijn op maritieme (scheeps-) radars hebben een detectiebereik die boven land onder ideale omstandigheden inderdaad kilometers kan bedragen. Boven zee is het detectiebereik echter veelal kleiner door reflecties van golven. Bij een normale golfhoogte in vakjargon aangeduid met sea state of zeegang, wordt als gevolg van de reflecties van de golven een detectiebereik behaald dat zelden groter is dan 1 kilometer. Deze zal zelfs vaak kleiner zijn dan 500 meter. Om in en rond een windturbinepark een studieoppervlak van voldoende omvang te hebben is dit aan de lage kant. Binnen TNO waren de mogelijkheden aanwezig om een relatief low cost vogelradar te ontwikkelen die wel de vereiste gevoeligheid en bereik bezit. Bovendien zal deze radar door vergaande automatisering van de dataverwerking veel minder manuren kosten voor de dataverwerking in vergelijking met bestaande systemen. Het is daarmee dan ook een ideale tool voor continue observatie van vogeltrekgedrag rond een windmolenpark. Deze TNO vogelradar is in de basis de combinatie van een maritieme scheepsradar en Frequency Modulated Continuous Wave (FMCW) radar (dat door TNO ook op andere gebieden wordt ingezet) met het al beschikbare DEKODO (Detectie Kleine Oppervlakte Doelen met Radar) seaclutter-filter en de ROBIN vogel detectie algoritmes. Naast filtering voor seaclutter was filtering voor de reflecties van de rotors van windmolens voorzien. Omdat dit soort radarreflecties bijzonder voorspelbaar zijn is deze laatst genoemde filtering echter relatief eenvoudig.

11 9 / 23 De ROBIN software is gedurende de afgelopen 20 jaar door TNO ontwikkeld voor de Koninklijke Luchtmacht (KLu) en ander Europese luchtmachten. Gebaseerd op radardata van de 2 luchtverkeersleidingradars van de KLu is de ROBIN software in staat om boven geheel Nederland alle vogeltrek te registreren en deze vogeltrekdata te visualiseren. Dit proces is volledig geautomatiseerd. Tienduizenden tracks (vogeltrekbewegingen) worden tegelijkertijd gevolgd en kunnen simultaan worden gevisualiseerd. Door de integratie van bovenstaande modules wordt een vogelradar gevormd die en een adequate gevoeligheid heeft en minimale bedieningsinspanningen vergt en goedkoop in aanschaf zal zijn.

12 10 / 23 2 ROBIN Lite Systeem ontwikkeling 2.1 ROBIN Lite ontwerpeisen In het voortraject zijn diverse gesprekken gevoerd met gebruikers als biologen/ ornithologen gevoerd over de specificaties die voor het ROBIN Lite van toepassing zouden moeten zijn. Uiteindelijk zijn de volgende minimale ontwerpeisen vastgelegd: Performance Bereik: min 4km voor een middelgrote vogel (bij seastate 2) Hoogtebereik: vanaf zeeniveau tot min. 2000m (uitvalshoek min. 18º) Registratie Registratie 2D vliegpad van vogels Registratie 2D verticaal (voor vlieghoogte en flux) Registratie 3D locatie (vliegpad+hoogte) Registratie van aantallen en fluxen van vogels Automatisering, opslag en visualisatie 24/7 continu operationeel remote control en data access Automatische dataverwerking en opslag van de vogeltrek gegevens in een database omgeving Automatische datatransfer naar de wal Visualisatie van vogeltrek Toepassing van GIS informatie Overige functionaliteiten Vogelsoortherkenning Seaclutter filtering Additionele filters voor regen, land en rotor reflecties Low cost 2.2 ROBIN Lite systeem layout Gebaseerd op de eisen/wensen van de gebruikers was het noodzakelijk om een systeemconfiguratie te ontwikkelen gebaseerd op 2 radars: voor het kunnen verkrijgen van 3D vogelinformatie waren zowel een horizontale radar als een verticale radar benodigd. De horizontale radar registreert vogeltrek in het horizontale vlak. De verticale radar voegt hier hoogte-informatie aan toe.

13 11 / 23 Figuur 1: Schematische weergave van het ROBIN Lite systeem bestaande uit een horizontal roterende S-band radar en vrij roteerbaar (pan-tilt) FMCW radar. In totaal zijn er twee sets ROBIN Lite ontwikkeld. Eén set staat standaard op het dak van het TNO laboratorium in Den Haag. De tweede set is beschikbaar voor testdoeleinden in het veld. 2.3 ROBIN Lite horizontale radar Voor de horizontale radar kan in principe iedere willekeurige maritieme (scheeps) radar in de frequentie gebieden X-band en S-Band worden toegepast. Aan de radar hardware zelf waren beperkte wijzigingen noodzakelijk. In verband met de kwaliteit van de antenna en de nauwkeurigheid van de antenna patronen is gekozen voor radars van het merk Furuno. In eerste instantie is gekozen voor een X-Band Furuno radar. Deze is beter dan een S-Band radar in staat om kleinere vogels (zangvogels) te detecteren. Aan de andere kant is deze gevoeliger voor weersinvloeden als regen en sneeuw en heeft deze een iets geringer bereik. Belangrijker is echter de elektronica benodigd om de radarsignalen te kunnen opnemen en te verwerken tot vogelinformatie. Aangezien de radarreflectie van vogels vaak nauwelijks hoger is dan de systeemruis van de radar zijn de eisen die te stellen zijn aan de data-acquisitie dusdanig dat deze elektronica niet als Commercial of the Shelf (COTS) hardware op de markt te verkrijgen is. Daarom is op ontwerp van TNO de data-acquisitie elektronica ontwikkeld door Chess embedded Technology BV uit Haarlem, een gespecialiseerd elektronica ontwikkel bedrijf. De elektronica is dusdanig generiek ontwikkeld dat ook andere radars dan die van Furuno gekoppeld kunnen worden aan ROBIN Lite.

14 12 / 23 Figuur 2:ROBIN Lite horizontale radar in testopstelling bij windmolenpark bij Dresden 2.4 ROBIN Lite verticale radar Door de wens van gebruikers om hoogte te kunnen bepalen en daarbij soortherkenning mogelijk te maken was de inzet van een gekantelde (horizontale) scheepsradar niet mogelijk. Een scheepsradar zendt een relatief hoog vermogen (maximaal 25kW) uit in pulsen. Voor soortherkenning van vogels is het noodzakelijk om de vogel continu te belichten. De radar mag daarbij dus niet snel roteren en moet de vogel blijven tracken. Bij een scheepsradar is dit echter uit veiligheidsoogpunt verboden. Als dit type radar stopt met roteren wordt dan ook automatisch het versturen van de radarpulsen gestopt. Een radartechnologie die wel het continu aanstralen van vogels op één locatie mogelijk maakt is de Frequency Modulated Continuous Wave (FMCW) technologie. Hierbij worden niet radarpulsen uitgezonden, maar wordt er continu uitgezonden. Als gevolg hiervan is het niet meer mogelijk om één antenna zowel als zend en ontvangst antenna te laten functioneren. Er is dus altijd sprake van een zendantenne en een ontvangstantenne, zoals uit onderstaande afbeeldingen blijkt. Naast de wijze van zenden is ook de wijze van signaal generatie anders bij een FMCW radar. De FMCW radar is een zgn. solid state radar. Een solid state radar is intrinsiek minder onderhoudsgevoelig dan een standaard pulse radar (dat gebruik maakt van een meer conventionele magnetron i.p.v. de integrated circuits in een solid state radar) Tijdens de metingen is gebleken dat vogels gedetecteerd werden tot ongeveer 3km. Initieel is gebruik gemaakt van een zendvermogen van 25mW voor de FMCW radar. Dit vermogen is opgevoerd tot ongeveer 500mW waarmee de gevoeligheid van deze radar is verbeterd.

15 13 / 23 Figuur 3. ROBIN Lite verticale radar 2.5 ROBIN Lite performance Het vaststellen van de exacte prestaties, waaronder het bepalen van het horizontale en verticale bereik, van een system als ROBIN is lastig. De uiteindelijke bereikte prestaties met het systeem zijn afhankelijk van vele en complexe factoren, De maximale detectie afstand bijvoorbeeld is, naast het vermogen, afhankelijk van positie van de radar, ground clutter, type en omvang van de vogels, positie van de vogel in de radarbundel, weersomstandigheden, ect. Onderstaande tabel geeft het bereik weer van ROBIN in min of meer optimale omstandigheden: droog weer, vrij zicht en geen bijzondere propagatie omstandigheden. Maximale detectie afstand is hierbij gedefinieerd als de afstand waarop een die haaks op de radar bundel vliegt nog betrouwbaar gedetecteerd kan worden. Maximum range (m) Pulse X-Band Pulse S-Band FMCW Klein (spreeuw) Middel (duif) Groot (gans) De maximale hoogte tot waarop vogels gedetecteerd kunnen worden met een horizontaal radar is een functie van horizontaal bereik en kanteling van de radar (het ROBIN systeem kent twee standen: een hoek van 10 en een hoek van 20 graden). Om uiteindelijk de actuele hoogte te bepalen is een verticaal opgestelde radar nodig. 2.6 ROBIN Lite registratie Het ROBIN Lite systeem kent een aantal mogelijkheden voor het registeren van vliegpaden. Naast de standaard tracking in 2D met de horizontale radar is in combinatie met de FMWC radar het mogelijk om vogels in 3D te volgen. In de zogenaamde staring mode, waarbij de FMCW radar stil staat en in een vaste richting straalt, levert de FMCW radar hoogte en vleugelslag informatie

16 14 / 23 van vogels door de bundel vliegen. In de zogenaamde scanning mode, waarbij het radar een opgegeven gebied scant, wordt hoogte informatie verzameld van vogels in de gescande sector. In de zogenaamde tracking mode, eigenlijk een voortdurend bijgestuurde combinatie van staring en scanning modes, wordt het FMCW radar door de horizontale radar (of door een gebruiker) naar een specifieke vogeltrack gestuurd om daarvan zowel hoogte als vleugelslag frequenties te bepalen. Figuur 4. Een voorbeeld van hoe het ruwe radarsignaal omgezet wordt in individuele tracks die naast de opslag in de database ook gebruikt kunnen worden voor real-time gegevens zoals gemiddelde vliegrichting. 2.7 ROBIN Lite automatisering, opslag en visualisatie Remote control en data transfer Een belangrijk aspect van de ontwikkeling ROBIN Lite is het remote kunnen bedienen van het systeem. Dit is dan ook geïmplementeerd en getest bij trials bij een windmolenpark in Dresden en op het vliegveld van Woensdrecht. Hierbij bleek het systeem weken te kunnen draaien zonder problemen, waarbij continue de data naar Den Haag werd verzonden. Datatransfer is generiek opgezet en gebaseerd op TCP/IP Wide Arena Networks (TCP/IP WAN). Dit is op meerdere wijzen mogelijk, implementaties zijn getest op SATCOM, Wifi en ADSL verbindingen. Figuur 5. Mobiele inzet ROBIN Lite

17 15 / Databaseopslag Vogelinformatie in de vorm van vogeltracks met alle bijbehorende informatie over de vogels betreffende positie, snelheid, richting, reflectiedichtheid, etc. in databaseformaat, zie figuur hieronder, worden opgeslagen. Dit is mogelijk voor alle gangbare databases zoals MS-Acces, MySQL, PostGreSQL, etc. Door de wijze van opslag kunnen alle track gegevens inclusief gegevens over de objecten, filter instellingen, ect via eenvoudige SQL-queries opgevraagd worden voor visualisatie en/of analyse. Figuur 6. Voorbeeld van de structuur en relaties tussen een aantal database tabellen die gebruikt worden om track informatie in op te slaan Datavisualisatie Gebaseerd op de gebruikerswensen is het mogelijk om ROBIN Lite op diverse wijzen te visualiseren. Zo is het mogelijk om radarbeelden als ruwe data op te slaan. Dit houdt in dat altijd alle brongegevens nog beschikbaar blijven voor hernieuwde processing. Nadeel hiervan is dat de

18 16 / 23 hoeveelheid data explosief groeit en al snel tegen beperkingen aanloopt qua dataopslag en verzending over een datalijn (gelimiteerde bandbreedte datalijn). Dit wordt dan ook slechts voor ontwikkeldoeleinden toegepast. Verder kunnen radarbeelden als streaming video worden opgeslagen. Dit biedt de mogelijkheden om de brondata nog steeds manueel en visueel te beoordelen. In de volgende afbeelding is hiervan een momentopname weergegeven. Figuur 7.Momentopname van ROBIN Lite radar streaming video: windmolenpark Dresden

19 17 / 23 Figuur 8.Voorbeeld van hoe cumulatieve aantallen tracks en dominante vliegrichting real-time weergegeven kunnen worden met behulp van de ROBIN software De meest gebruiksvriendelijke methode van datavisualisatie is het gebruik van de in de database opgeslagen synthetische data. Dat houdt in dat gebaseerd op database queries de van belang zijnde vogeltracks kunnen worden geselecteerd en gevisualiseerd gebruik makende van een GIS (Geografische Informatie Systeem), waarbij een verbeterd inzicht wordt verkregen van de vogelbewegingen. Een voorbeeld hiervan is de display van de vogeltrekdata in Google Earth.

20 18 / 23 Figuur 9. Migratie patroon boven vliegveld Woensdrecht semi-realtime weergeven in Google-Earth. Naast 2D grafische weergave mogelijkheden is er ook de mogelijkheid om via een web server toegang te krijgen tot de database. Een van de voorbeelden hiervan is de Robin Remote Viewer, zie onderstaande figuur, die gebruikers in staat stelt van een specifieke periode grafieken te tonen met daarin informatie als het totaal aantal tracks in die periode, ruisniveaus, het voorkomen van regen, etcetera. Deze informatie is vooral erg nuttig bij het configureren en plannen van specifieke registratie sessies omdat met deze gegevens de gebruikers snel een inzicht kan krijgen wanneer specifieke events optreden zoals een plotselinge toename van het aantal tracks bij ochtend en avond migratie. Naast dat dit nuttig is in de voorbereiding, helpt deze informatie de gebruiker om snel specifieke perioden te selecteren uit de database voor nadere analyse.

21 19 / 23 Figuur 10. Voorbeeld grafiek uit de Robin remote dataviewer waarbij gegevens zoals ruisniveau, correctieniveaus, filter resultaten en track informatie in een standaard browser kunnen worden weergeven 2.8 ROBIN Lite overige functionaliteiten Soortherkenning Tijdens het volgen van een vogel met de verticale radar wordt een continu veranderend reflectiepatroon geregistreerd. Met behulp van Fast-Fourier analyse is hieruit de vleugelslagfrequentie te bepalen. Het vleugelslagpatroon samen met de vleugelslagfrequentie is een indicatie van de vogelsoort. Vogelsoortherkenning is nog in ontwikkeling. Op dit moment kan de FMCW radar van geselecteerde tracks deze patronen en frequenties registeren en opslaan voor verdere verwerking. De volgende stap is nu het opbouwen van een database met referentie patronen en de algoritmes voor classificatie.

22 20 / 23 Figuur 11. Screenshot van een opname gemaakt met de FMCW radar. Bovenste panel toont de tracks van vogels die door de radar bundel vliegen. Onderste panel toont de bijbehorende radar reflectie patroon (verschillende kleuren zijn de verschillende tracks) Seaclutter Het DEKODO seaclutter-filter is geïntegreerd in ROBIN Lite. Naast de vele testen op de TNO locatie den Haag zijn een aantal specifieke testen uitgevoerd om de gewenste ROBIN prestaties en functionaliteit te beproeven. Gezien de logistieke uitdagingen die een trial op open zee met zich mee zouden brengen is gekozen om de seaclutter relateerde testen uit te voeren vanaf de kust. Daarbij is onderkend dat de kustzone op zichzelf ook weer specifieke eigenschappen met zich meebrengt zoals het effect van branding. Om de waarde en de effectiviteit van het DEKODO filter te beoordelen zijn er tot nu toe twee registratiesessies uitgevoerd. De eerste was een registratiesessie bij de havenmonding van Scheveningen met windkracht 7 en golfhoogten van ca 3 à 4 meter. Het DEKODO filter bleek seaclutter inderdaad sterk te filteren, maar aangezien er door de weersomstandigheden geen vliegende vogels aanwezig waren, was het niet mogelijk om te beoordelen of de vogels niet door het DEKODO filter werden uitgefilterd. De tweede registratiesessie is uitgevoerd bij het windmolenpark Roggeplaat in Zeeland. Hierbij was er echter nauwelijks sprake van wind (windkracht 1) en golven. Vogels werden tot enige kilometers op zee gedetecteerd, zelfs op lage hoogten (0.5m). Na inzet van het DEKODO filter bleven deze vogels nog steeds zichtbaar in ROBIN Lite. Dit is echter ook geen representatieve registratie om DEKODO te kunnen beoordelen. Hoewel beide registratiesessie niet de gewenste combinatie van veel vogels en sterke seaclutter op hebben geleverd is op basis van uitvoerige testen met deze datasets vooralsnog besloten dat DEKODO nog niet voldoet aan de gestelde eisen. De conclusie is gebaseerd op het feit in het

23 21 / 23 bijzonder de benodigde rekencapaciteit een serieuze beperking is voor het real-time gebruik. Voor deze problemen zijn meerdere oplossingen gezocht waarbij een verbeterde normalisatie methode en het gebruik van tiles (filteren van een klein deel van het beeld) de belangrijkste zijn. Gezien de voorziene beperkingen van het DEKODO filter is gezocht naar een alternatieve methode waarbij er een combinatie gemaakt wordt van een aangepast regenfilter dat de kleinere golven uit kan filteren terwijl voor de grotere golven een speciale tracker is ontwikkeld die individuele golven kan herkennen en daarmee kan onderscheiden van vogel tracks. De eerste testen van een gemodificeerd regenfilter met een radaropstelling in den Helder zijn veelbelovend, terwijl testen van de speciale tracker met behulp van in Scheveningen opgenomen data heeft aangetoond dat de tracker inderdaad in staat is individuele golven te tracken en daarbij geen performance problemen heeft laten zien overige functionaliteiten Ruisonderdrukking is een belangrijke voorwaarde voor het goed en betrouwbaar detecteren van vogels. Om de gevoeligheid van het ROBIN Lite systeem goed te kunnen testen is een eerste verkenning gemaakt van het gebruik van vogels (duiven) uitgerust met GPS loggers. Het met deze metingen verkregen referentie signaal biedt de mogelijkheid om alle opeenvolgende stappen in de data-acquisitie en databewerking (detectie, filtering, tracking en opslag) af te zetten tegen een referentie meting met GPS. Figuur 12 Illustratie behorend bij een trial met GPS loggers. Links de met GPS-logger uitgeruste duif, midden toont het opgenomen GPS pad inclusief clutter map en de rechter figuur geeft een indruk van het GPS-pad (blauw) met de door de radar gedetecteerde reflecties (rood). Groene segmenten zijn gebieden waar sterke clutter optreedt.

VLIEGTUIGEN, VOGELTREK EN RADAR

VLIEGTUIGEN, VOGELTREK EN RADAR VLIEGTUIGEN, VOGELTREK EN RADAR Vogeltrek is een fantastisch fenomeen, maar ook gevaarlijk. Niet alleen voor de vogels zelf, maar ook voor vliegtuigen: een botsing met (een groep) vliegende vogels kan

Nadere informatie

FMCW radar Een radar revolutie?

FMCW radar Een radar revolutie? FMCW radar Een radar revolutie? Navigatie Symposium, 25 nov 2011 Egenolf van Stein Callenfels De Riddle Aluminium Atlantic 36 Dick Zaal Verlengd van 11.00 tot 13,60 m Uitgerust voor lange tochten Broadband

Nadere informatie

Workflow en screenshots Status4Sure

Workflow en screenshots Status4Sure Workflow en screenshots Status4Sure Inleiding Het Status4Sure systeem is een ICT oplossing waarmee de transportopdrachten papierloos door het gehele proces gaan. De status kan gevolgd worden door de logistieke

Nadere informatie

Offshore Outsourcing van Infrastructure Management

Offshore Outsourcing van Infrastructure Management Offshore Outsourcing van Infrastructure Management an emerging opportunity dr. Erik Beulen Atos Origin/Tilburg University 1 Agenda Introductie Ontwikkelingen Risicovergelijking Best practices Conclusies

Nadere informatie

Risk & Requirements Based Testing

Risk & Requirements Based Testing Risk & Requirements Based Testing Tycho Schmidt PreSales Consultant, HP 2006 Hewlett-Packard Development Company, L.P. The information contained herein is subject to change without notice Agenda Introductie

Nadere informatie

Van Papier naar Papierloos met iventionles,

Van Papier naar Papierloos met iventionles, Van Papier naar Papierloos met iventionles, ProcessStations Tracking and Tracing van materialen in het Processing Centre van NIZO food research Annemarie Braber Friday, March 28, 2014 NIZO food research

Nadere informatie

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled is een hoogwaardige, flexibele LED strip. Deze flexibiliteit zorgt voor een zeer brede toepasbaarheid. liniled kan zowel binnen als buiten in functionele en decoratieve

Nadere informatie

Continuous testing in DevOps met Test Automation

Continuous testing in DevOps met Test Automation Continuous ing in met Continuous testing in met Marco Jansen van Doorn Tool Consultant 1 is a software development method that emphasizes communication, collaboration, integration, automation, and measurement

Nadere informatie

Connected Assets, de next step in buitendienstautomatisering. Nush Cekdemir Service & Maintenance Congres, 31 maart 2011

Connected Assets, de next step in buitendienstautomatisering. Nush Cekdemir Service & Maintenance Congres, 31 maart 2011 Connected Assets, de next step in buitendienstautomatisering Nush Cekdemir Service & Maintenance Congres, 31 maart 2011 Wie is Tensing? ± 75 ervaren specialisten Financieel gezond, vooruitzichten 2011

Nadere informatie

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Frans Mofers Nederland cursusmateriaal & CAA's alle cursusmateriaal vrij downloadbaar als PDF betalen voor volgen cursus cursussite

Nadere informatie

Enterprise Open Source. Business case. Power to Innovate 2015 1

Enterprise Open Source. Business case. Power to Innovate 2015 1 Enterprise Open Source. Business case. Power to Innovate 2015 1 Agenda 1 Mooie belofte 2 Business doelen 3 Alternatieve oplossingen 4 Voorkeur uitwerken 5 Business Case Power to Innovate 2015 2 1 Mooie

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

Explorer R4 Rivier Radar

Explorer R4 Rivier Radar Alewijnse Explorer R4 Rivier Radar Explorer R4 Rivier Radar De nieuwe generatie binnenvaartradar Digitale techniek 22 beeldscherm met Multi-Menu Mini conning AIS weergave IVP - Intelligent Video Processing

Nadere informatie

09-10-2015. KPN Internet of Things LoRa en M2M

09-10-2015. KPN Internet of Things LoRa en M2M 09-10-2015 KPN Internet of Things LoRa en M2M The device revolution Van traditionele telefonie naar Internet of Things 50 40 20 jaar 50 miljard apparaten 30 20 10 100 jaar 1 miljard connected woningen

Nadere informatie

Introduction Henk Schwietert

Introduction Henk Schwietert Introduction Henk Schwietert Evalan develops, markets and sells services that use remote monitoring and telemetry solutions. Our Company Evalan develops hard- and software to support these services: mobile

Nadere informatie

Hoge beschikbaarheid in zuivelindustrie door toepassing van conditie gebaseerde onderhoudsstrategie.

Hoge beschikbaarheid in zuivelindustrie door toepassing van conditie gebaseerde onderhoudsstrategie. De PROFINET, PROFIBUS & IO-Link dag 2012 Hoge beschikbaarheid in zuivelindustrie door toepassing van conditie gebaseerde onderhoudsstrategie. Jaap Westeneng Product Manager Asset Management Praktijkcase

Nadere informatie

WWW.EMINENT-ONLINE.COM

WWW.EMINENT-ONLINE.COM WWW.EMINENT-OINE.COM HNDLEIDING USERS MNUL EM1016 HNDLEIDING EM1016 USB NR SERIEEL CONVERTER INHOUDSOPGVE: PGIN 1.0 Introductie.... 2 1.1 Functies en kenmerken.... 2 1.2 Inhoud van de verpakking.... 2

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

FHI dag 3 april 2013 Wiep Folkerts, directeur SEAC

FHI dag 3 april 2013 Wiep Folkerts, directeur SEAC FHI dag 3 april 2013 Wiep Folkerts, directeur SEAC Innovaties in Zonne-energie ~~~~ een bloeiend stukje Nederlandse kenniseconomie Waarom zonne-energie? Prijsdaling PV modules Average module spot price

Nadere informatie

Script. Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals.

Script. Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals. Script Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals. Livestock and fish health influence human health, since animal protein is an indispensable part of our food

Nadere informatie

SHP-TS TwinArc SA SHP-TS 400W TWINARC E40 SL PRODUCT OVERVIEW

SHP-TS TwinArc SA SHP-TS 400W TWINARC E40 SL PRODUCT OVERVIEW Range Features Range of high pressure sodium lamps with double arc tube construction Dual arc tube design guarantees immediate re-strike after a power interruption Doubled lamp life and reduced occurrence

Nadere informatie

Rapportage. Technische implementatiegids Telemonitoring Chronisch Hartfalen

Rapportage. Technische implementatiegids Telemonitoring Chronisch Hartfalen Rapportage Technische implementatiegids Telemonitoring Chronisch Hartfalen 26 juni 2013 Technische implementatiegids Telemonitoring Chronisch Hartfalen Rapport voor ehealthnu (Werkgroep Hartfalen) Datum

Nadere informatie

FUMAGGO WEB SOLUTIONS

FUMAGGO WEB SOLUTIONS FUMAGGO WEB SOLUTIONS Aanpassen design partijenwijzer.nl Offerte voor ProDemos Den Haag Fumaggo Web Solutions Lammenschansweg 93, 2313 DK Leiden KvK Rijnland 52202992 Leiden, 20 juni 2012 2 1 Introductie

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

SPX Model A-360 Azimuth Antenna Rotor Model 1 & 2

SPX Model A-360 Azimuth Antenna Rotor Model 1 & 2 Gauke Boelensstraat 108 NL-9203 RS Drachten The Netherlands Tel: +31 (0) 512 354 126 GSM: +31 (0) 650 882 889 Fax: +31 (0) 847 187 776 www.rfhamdesign.com E-mail: info@rfhamdesign.com Model A-360 Azimuth

Nadere informatie

ProduPlus. Wat is ProduPlus

ProduPlus. Wat is ProduPlus ProduPlus Wat is ProduPlus ProduPlus is een machine monitoring systeem welke ook functies heeft voor order registratie, product data beheer en preventief onderhoud. ProduPlus is ontwikkeld voor gebruik

Nadere informatie

Johto. Flexible light

Johto. Flexible light Johto Flexible light Johto is a high quality lighting system based on LED for technically sophisticated interior and exterior light. It provides homogeneous and dot free illumination in very low installation

Nadere informatie

Software Processen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1. Het software proces

Software Processen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1. Het software proces Software Processen Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1 Het software proces Een gestructureerd set van activiteiten nodig om een software systeem te ontwikkelen Specificatie;

Nadere informatie

HIRLAM Plans for academic research models. Tilly Driesenaar Scientific secretary HIRLAM

HIRLAM Plans for academic research models. Tilly Driesenaar Scientific secretary HIRLAM HIRLAM Plans for academic research models Tilly Driesenaar Scientific secretary HIRLAM Contents Introduction sci-sec tasks Introduction HARMONIE HARMONIE for Universities Sci-sec HIRLAM tasks HIRLAM.org

Nadere informatie

Connect.Me. meten = weten!.eu

Connect.Me. meten = weten!.eu meten = weten!.eu Inhoud Connected Waarom? 3 Connected Hoe? 4 Connected Waar? 6 Connected Wat? 7 Connected Wie? 8 Menu Home > Machines 9 Menu Home > Machines > Machine Info / Machine Properties / Machine

Nadere informatie

Dataopwerkingsprojecten 'zichtbaar' onder controle

Dataopwerkingsprojecten 'zichtbaar' onder controle Dataopwerkingsprojecten 'zichtbaar' onder controle Visualisatie ten behoeve van projectaanpak en datakwaliteit Maurice Willemsen en Joery Korobejnik Spatial Eye en Enexis Asset Management maurice.willemsen@spatial-eye.com

Nadere informatie

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp BT Makelaars Aalsmeerderweg 606 Rozenburg Schiphol Postbus 3109 2130 KC Hoofddorp Telefoon 020-3 166 166 Fax 020-3 166 160 Email: info@btmakelaars.nl Website : www.btmakelaars.nl PROJECT INFORMATION Building

Nadere informatie

zien wat er gebeurt beschermen wat kostbaar is p r o f e s s i o nele videobewaking

zien wat er gebeurt beschermen wat kostbaar is p r o f e s s i o nele videobewaking Echt zien wat er gebeurt beschermen wat kostbaar is p r o f e s s i o nele videobewaking Professionele videobewaking Opnamen die ook achteraf perfect bruikbaar zijn OfficeEye is een compleet en hoogwaardig

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Handleiding Installatie ADS

Handleiding Installatie ADS Handleiding Installatie ADS Versie: 1.0 Versiedatum: 19-03-2014 Inleiding Deze handleiding helpt u met de installatie van Advantage Database Server. Zorg ervoor dat u bij de aanvang van de installatie

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

Workflows voor SharePoint met forms en data K2 VOOR SHAREPOINT

Workflows voor SharePoint met forms en data K2 VOOR SHAREPOINT Slimmer samenwerken met SharePoint Workflows voor SharePoint met forms en data K2 VOOR SHAREPOINT Workflows, forms, reports en data WAAROM KIEZEN VOOR K2? Of u nu workflows moet maken voor items in SharePoint

Nadere informatie

Future Driven Value Creation 02-12-2013

Future Driven Value Creation 02-12-2013 Future Driven Value Creation 02-12-2013 Programma 16:30 Introductie en toelichting op het thema 17.15 Vraagstelling en individueel bezinnen 17:45 Break en broodjes 18:15 Break out sessies (2 groepen) en

Nadere informatie

Data fusion & Geo-psychographical database

Data fusion & Geo-psychographical database Data fusion & Geo-psychographical database Pascal van Hattum University Utrecht Differentiated marketing Target customers as individually as possible Sell the same product or service, but change the marketing

Nadere informatie

De bepaling van de positie van een. onderwatervoertuig (inleiding)

De bepaling van de positie van een. onderwatervoertuig (inleiding) De bepaling van de positie van een onderwatervoertuig (inleiding) juli 2006 Bepaling positie van een onderwatervoertuig. Inleiding: Het volgen van onderwatervoertuigen (submersibles, ROV s etc) was in

Nadere informatie

NOORDZEE SYMPOSIUM 2007

NOORDZEE SYMPOSIUM 2007 NOORDZEE SYMPOSIUM 2007 Hoogvliegers brengen onze kust in kaart Bart Deronde Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (VITO) Teledetectie & aardobservatie processen Inhoud Remote Sensing of teledetectie

Nadere informatie

ERP Testing. HP Nijhof. Testmanager. Testnet November 2005

ERP Testing. HP Nijhof. Testmanager. Testnet November 2005 ERP Testing HP Nijhof Testmanager Testnet November 2005 Solution Sales Meeting7 November 2005 1 Agenda Waarom pakketten testen? Schaarse middelen? Ideale ERP test situatie Vragen 2 De centrale vraag ERP

Nadere informatie

Find Neighbor Polygons in a Layer

Find Neighbor Polygons in a Layer Find Neighbor Polygons in a Layer QGIS Tutorials and Tips Author Ujaval Gandhi http://google.com/+ujavalgandhi Translations by Dick Groskamp This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

07-RPT-005 Testen van de UID (random) generator in testdocumenten van de Nederlandse reisdocumenten

07-RPT-005 Testen van de UID (random) generator in testdocumenten van de Nederlandse reisdocumenten delftechpark 1 2628 xj delft the netherlands 07-RPT-005 Testen van de UID (random) generator in testdocumenten van de Nederlandse reisdocumenten p (+31) 15 269 2500 f (+31) 15 269 2555 info@brightsight.com

Nadere informatie

Interactief, real time security management

Interactief, real time security management P2000 en P2000LE SECURITY MANAGEMENT SYSTEEM Interactief, real time security management P2000 Security Management Systeem Schaalbaar, intuïtief en eenvoudig in gebruik Het Johnson Controls P2000 security

Nadere informatie

GEO-HR: OPPORTUNITIES FOR MARITIME SECURITY OPERATIONS

GEO-HR: OPPORTUNITIES FOR MARITIME SECURITY OPERATIONS GEO-HR: OPPORTUNITIES FOR MARITIME SECURITY OPERATIONS 2nd GEO-HR User Consultation Workshop 25 April 2013 Arthur Smith TNO Defence Research 1 Who is TNO Defence Research? TNO Defence Research: Part of

Nadere informatie

The Control Room of the Future

The Control Room of the Future Even voorstellen: Prodek Automation products Opgericht in 2001 Importeur / distributeur Opleiding / levering / advies / consultancy / dienstverlening Joop de Kwant Directeur Hoe ziet de toekomstige controle

Nadere informatie

Testen en BASEL II. Dennis Janssen. Agenda. Wat is BASEL II? Testen van BASEL II op hoofdlijnen

Testen en BASEL II. Dennis Janssen. Agenda. Wat is BASEL II? Testen van BASEL II op hoofdlijnen Testen en BASEL II Dennis Janssen Test Research Centre LogicaCMG 1 Agenda Wat is BASEL II? Testen van BASEL II op hoofdlijnen BASEL II als hulpmiddel om positie testen te versterken Samenvatting 2 1 Basel

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS werkgever

EXIN WORKFORCE READINESS werkgever EXIN WORKFORCE READINESS werkgever DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is om

Nadere informatie

NCTS - INFORMATIE INZAKE NIEUWIGHEDEN VOOR 2010

NCTS - INFORMATIE INZAKE NIEUWIGHEDEN VOOR 2010 NCTS - INFORMATIE INZAKE NIEUWIGHEDEN VOOR 2010 Op basis van het nieuwe artikel 365, lid 4 (NCTS) en het nieuwe artikel 455bis, lid 4 (NCTS-TIR) van het Communautair Toepassingswetboek inzake douane 1

Nadere informatie

[Hanssen, 2001] R F Hanssen. Radar Interferometry: Data Interpretation and Error Analysis. Kluwer Academic Publishers, Dordrecht 2001.

[Hanssen, 2001] R F Hanssen. Radar Interferometry: Data Interpretation and Error Analysis. Kluwer Academic Publishers, Dordrecht 2001. Hoe werkt het? Beeldvormende radar maakt het mogelijk om dag en nacht, ook in bewolkte omstandigheden, het aardoppervlak waar te nemen vanuit satellieten. De radar zendt duizenden pulsen per seconde uit,

Nadere informatie

Intermax backup exclusion files

Intermax backup exclusion files Intermax backup exclusion files Document type: Referentienummer: Versienummer : Documentatie 1.0 Datum publicatie: Datum laatste wijziging: Auteur: 24-2-2011 24-2-2011 Anton van der Linden Onderwerp: Documentclassificatie:

Nadere informatie

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC (www.nioc.nl) stelt zich conform zijn statuten tot doel: het realiseren van congressen over informatica onderwijs en voorts al hetgeen

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

De social impacts van de sluiting van de bauxietmijn te Coermotibo. Naam: van Cooten, Telina Paramaribo, 21 september 2009

De social impacts van de sluiting van de bauxietmijn te Coermotibo. Naam: van Cooten, Telina Paramaribo, 21 september 2009 De social impacts van de sluiting van de bauxietmijn te Coermotibo Naam: van Cooten, Telina Paramaribo, 21 september 2009 Environmental and Social Assessment Stakeholder Engagement EIA Fishing Biodiversity

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS professional

EXIN WORKFORCE READINESS professional EXIN WORKFORCE READINESS professional DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is

Nadere informatie

Meten is weten? Performance benchmark bij een geo-ict migratietraject

Meten is weten? Performance benchmark bij een geo-ict migratietraject Meten is weten? Performance benchmark bij een geo-ict migratietraject Student: Begeleiders: Professor: Sandra Desabandu (s.desabandu@zoetermeer.nl Edward Verbree (GIMA/TU Delft) en Pieter Bresters (CBS)

Nadere informatie

Raingain 2 de National Observers Group Meeting (BE) Aartselaar, 15 mei 2013

Raingain 2 de National Observers Group Meeting (BE) Aartselaar, 15 mei 2013 Raingain 2 de National Observers Group Meeting (BE) Aartselaar, 15 mei 2013 1 Agenda 9.30 Welkom en voorstelling agenda (JVA) 9.40 Update van het project (MCtV) 10.00 Debriefing andere NOG-vergaderingen

Nadere informatie

Enterprisearchitectuur

Enterprisearchitectuur Les 2 Enterprisearchitectuur Enterprisearchitectuur ITarchitectuur Servicegeoriënteerde architectuur Conceptuele basis Organisatiebrede scope Gericht op strategie en communicatie Individuele systeemscope

Nadere informatie

Groep. StrateGis. Groep Gebiedsontwikkeling. Rekenmodellen. StrateGis Groep BV Herenstraat 122 2271 CL Voorburg www.strategis.nl

Groep. StrateGis. Groep Gebiedsontwikkeling. Rekenmodellen. StrateGis Groep BV Herenstraat 122 2271 CL Voorburg www.strategis.nl StrateGis Groep Groep Gebiedsontwikkeling Rekenmodellen StrateGis Groep BV Herenstraat 122 2271 CL Voorburg www.strategis.nl 1 Inleiding StrateGis is een jong en innovatief spin-off bedrijf van TNO Gebouw

Nadere informatie

Support Center GIS-Flanders

Support Center GIS-Flanders Support Center GIS-Flanders Our mission: Ensuring the optimal use of geographic information in Flanders Het Ondersteunend Centrum GIS-Vlaanderen is

Nadere informatie

SPX AX-400 Azimuth & Elevation antenna rotator Model 1 & 2

SPX AX-400 Azimuth & Elevation antenna rotator Model 1 & 2 Gauke Boelensstraat 108 NL-9203 RS Drachten The Netherlands Tel: +31 (0) 512 354 126 GSM: +31 (0) 650 882 889 Fax: +31 (0) 847 187 776 www.rfhamdesign.com E-mail: info@rfhamdesign.com SPX AX-400 Azimuth

Nadere informatie

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur Security Les 1 Leerling: Klas: Docent: Marno Brink 41B Meneer Vagevuur Voorwoord: In dit document gaan we beginnen met de eerste security les we moeten via http://www.politiebronnen.nl moeten we de IP

Nadere informatie

Grenzeloos vertrouwen in een tool!?

Grenzeloos vertrouwen in een tool!? Grenzeloos vertrouwen in een tool!? TestNet voorjaarsevenement Maandag 30 juni 2008 Rick de Jong Agenda Korte introductie Kritische kijk op het gebruik van tools Intake en selectie van tools Het omarmen

Nadere informatie

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Extreem veilig Het product Alle koppeling zijn speciaal ontworpen en vervaardigd uit hoogwaardig RVS 316L en uitgevoerd met hoogwaardige pakkingen. Op alle koppelingen zorgt het gepatenteerde veiligheid

Nadere informatie

Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL

Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL Wilma Fokker, IBM account manager BA Ton Rijkers, Business Project Manager EMI Music IBM Cognos Express Think big. Smart small. Easy to install pre-configured

Nadere informatie

Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009. Cross reference ISM - COBIT

Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009. Cross reference ISM - COBIT Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009 Cross reference ISM - COBIT ME: Monitor & Evaluate Cross reference ISM - COBIT Management summary Organisaties gebruiken doorgaans twee soorten instrumenten

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS opleider

EXIN WORKFORCE READINESS opleider EXIN WORKFORCE READINESS opleider DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is om

Nadere informatie

BVBA POMAC-LUB-SERVICES SPRL Korte Bruggestraat 28 B-8970 Poperinge Tel. 057/33 48 36 Fax 057/33 61 27 info@pomac.be internet: www.pomac.

BVBA POMAC-LUB-SERVICES SPRL Korte Bruggestraat 28 B-8970 Poperinge Tel. 057/33 48 36 Fax 057/33 61 27 info@pomac.be internet: www.pomac. Smeersysteem voor conveyors Conveyors lubrication systems KS-007a-1-NE SMEERSYSTEEM VOOR MONO OF BIRAIL CONVEYORS Dit systeem is ontworpen voor het gedoseerd smeren van de lagers van de rollen van conveyors

Nadere informatie

datavisualisatie Stappen 14-12-12 verzamelen en opschonen analyseren van data interpeteren hoorcollege 4 visualisatie representeren

datavisualisatie Stappen 14-12-12 verzamelen en opschonen analyseren van data interpeteren hoorcollege 4 visualisatie representeren Stappen datavisualisatie hoorcollege 4 visualisatie HVA CMD V2 12 december 2012 verzamelen en opschonen analyseren van data interpeteren representeren in context plaatsen 1 "Ultimately, the key to a successful

Nadere informatie

HANDLEIDING - ACTIEVE MOTORKRAAN

HANDLEIDING - ACTIEVE MOTORKRAAN M A N U A L HANDLEIDING - ACTIEVE MOTORKRAAN MANUAL - ACTIVE MOTOR VALVE Model E710877 E710878 E710856 E710972 E710973 www.tasseron.nl Inhoud / Content NEDERLANDS Hoofdstuk Pagina NL 1 ALGEMEEN 2 NL 1.1

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Influence of Mindfulness Training on Parental Stress, Emotional Self-Efficacy

Nadere informatie

SURFnet User Survey 2006

SURFnet User Survey 2006 SURFnet User Survey 2006 Walter van Dijk Madrid, 21 September 2006 Agenda A few facts General picture resulting from the survey Consequences for the service portfolio Consequences for the yearly innovation

Nadere informatie

Blad: 1/5 van Auditrapport met projectnummer: 89200705-20 d.d. 4 februari 2013 Auditrapport Organisatie : TRES Werkend leren Soort audit : Clienten audit Toetsingsnorm : Blik op Werk Hoofdlocatie : Utrecht

Nadere informatie

FileFrame Integratie emailcampagne management

FileFrame Integratie emailcampagne management FileFrame Integratie emailcampagne management 4orange, 2013 Hogehilweg 24 1101 CD Amsterdam Zuidoost www.4orange.nl Fileframe integratie emailcampagne management Onderdeel van campagne management Inhoud

Nadere informatie

ICARUS Illumina E653BK on Windows 8 (upgraded) how to install USB drivers

ICARUS Illumina E653BK on Windows 8 (upgraded) how to install USB drivers ICARUS Illumina E653BK on Windows 8 (upgraded) how to install USB drivers English Instructions Windows 8 out-of-the-box supports the ICARUS Illumina (E653) e-reader. However, when users upgrade their Windows

Nadere informatie

Innovatie instrument en financierings mogelijkheden

Innovatie instrument en financierings mogelijkheden HealthGrain Holland, Den Haag 5 juli 2011 Innovatie instrument en financierings mogelijkheden Frans van den Berg, Innovatiemakelaar Food & Nutrition Delta Food & Nutrition Delta? FND is deel van het Innovatieprogramma

Nadere informatie

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012 Advanced Instrumentation Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet 10 Oktober 2012 Agenda Wat is Advanced Instrumentation? Hoe past Advanced Instrumentation in de keten van fundamenteel onderzoek

Nadere informatie

Any data from any source available at any time as information on your favorite mobile device

Any data from any source available at any time as information on your favorite mobile device MOBILE BUSINESS APPS Any data from any source available at any time as information on your favorite mobile device YOUR VIEW ON BUSINESS Introductie Oplossingen Any2info is een innovatieve ICT-onderneming

Nadere informatie

The observational method wat te doen?

The observational method wat te doen? The observational method wat te doen? Mandy Korff Wat is de Observational method? The Observational Method in ground engineering is a continuous, managed, integrated, process of design, construction control,

Nadere informatie

Office 2010 en SharePoint 2010: bedrijfsproductiviteit op zijn best. Praktische informatie

Office 2010 en SharePoint 2010: bedrijfsproductiviteit op zijn best. Praktische informatie Office 2010 en SharePoint 2010: bedrijfsproductiviteit op zijn best Praktische informatie De informatie in dit document vertegenwoordigt de huidige visie van Microsoft Corporation op zaken die ten tijde

Nadere informatie

Demo applicatie. Functionele Beschrijving SPITS

Demo applicatie. Functionele Beschrijving SPITS Demo applicatie Aantonen functioneren LogiFlor systematiek Functionele Beschrijving SPITS Standaardisatie Project Informatievoorziening Transport Sierteelt onderwerp: Functionele beschrijving Demo applicatie

Nadere informatie

Stadsvilla s Grienden. Puttershoek 1997-2004

Stadsvilla s Grienden. Puttershoek 1997-2004 Stadsvilla s Grienden Puttershoek 1997-2004 Stadsvilla s Grienden Puttershoek 1997-2004 nieuwbouw 46 woningen in de vrije huursector en medisch centrum in 2 fasen, Penningkruid, Puttershoek bouwsom ca.

Nadere informatie

Traffic andcollisionavoidance

Traffic andcollisionavoidance Traffic andcollisionavoidance voor de grote en kleine luchtvaart DFN-dag 25 mei 2013 TCAS = Traffic Alert andcollisionavoidance system Implementatie van een ACAS Een AirborneCollisionAvoidanceSystemof

Nadere informatie

Thin-Clients architectuur bij een farmaceutisch bedrijf.

Thin-Clients architectuur bij een farmaceutisch bedrijf. Thin-Clients architectuur bij een farmaceutisch bedrijf. Vincent Wagenaar Raster Products BV (vw@raster-products.com) Erik van Noort Strypes Nederland BV (erik.van.noort@merck.com) Raster Products B.V.

Nadere informatie

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Titel, samenvatting en biografie Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Samenvatting: Nieuwe projecten nemen toe in complexiteit: afhankelijkheden tussen software componenten,

Nadere informatie

Beveiliging in Industriële netwerken. Waarom monitoring een goed idee is

Beveiliging in Industriële netwerken. Waarom monitoring een goed idee is Beveiliging in Industriële netwerken Waarom monitoring een goed idee is Korte introductie / voorstellen: - Sinds 1951, Benelux - Monitoring, groeit naar security - ICT omgevingen, groeit naar Industrie

Nadere informatie

Maturity van security architectuur

Maturity van security architectuur Renato Kuiper Principal Consultant LogicaCMG renato.kuiper@logicacmg.com LogicaCMG 2006. All rights reserved Over de spreker Renato Kuiper Principal consultant Information Security bij LogicaCMG Hoofdredacteur

Nadere informatie

ROBOT EN MENS FEITEN EN FABELS. Maarten Braadbaart Product Manager SICK B.V. Maarten.braadbaart@sick.nl

ROBOT EN MENS FEITEN EN FABELS. Maarten Braadbaart Product Manager SICK B.V. Maarten.braadbaart@sick.nl ROBOT EN MENS FEITEN EN FABELS Maarten Braadbaart Product Manager SICK B.V. Maarten.braadbaart@sick.nl COLLABORATIVE ROBOT 2 COLLABORATIVE ROBOT? 3 COLLABORATIVE ROBOT? 4 HUMAN ROBOT COLLABORATION APPLICATIE

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

De PROFIBUS, PROFINET & IO-Link dag. Edegem, 8 juni 2010. PROFIBUS Belgium VZW PROFIBUS, PROFINET & IO-Link

De PROFIBUS, PROFINET & IO-Link dag. Edegem, 8 juni 2010. PROFIBUS Belgium VZW PROFIBUS, PROFINET & IO-Link De PROFIBUS, PROFINET & IO-Link dag Edegem, 8 juni 2010 PROFIBUS Belgium VZW PROFIBUS, PROFINET & IO-Link 2010 2 Agenda 1. Omschrijving project 2. Voorstelling materialen 3. Redundancy 4. Visualisatie

Nadere informatie

Professional Services. Site Survey Services

Professional Services. Site Survey Services Professional Services Site Survey Services Site Survey Services Alcadis is gespecialiseerd in het ontwerpen van Wi-Fi infrastructuren. Samen met onze partners hebben wij voor de meest complexe locaties

Nadere informatie