Eerst proces, dan prestatie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Eerst proces, dan prestatie"

Transcriptie

1 HOOFDRAPPORTAGE Eerst proces, dan prestatie Naar een optimale afstemming tussen aanbieders, bewoners en de woning in renovaties richting energieneutraliteit.

2 Omslagfoto s (bewerkt) afkomstig van EnergieSprong en HEEMwonen Project BoB (Bewoners ontmoeten Bouwers) Eerst proces, dan prestatie Hoofdrapportage Studie in opdracht van Platform 31 Auteurs: Sylvia Breukers, Luc van Summeren en Ruth Mourik April 2014 DuneWorks B.V. 2

3 Inhoud Beknopte Samenvatting... 5 Korte selectie van bevindingen vanuit bewonersperspectief... 5 Vervolgstap: een eerste stap richting het gebruik van segmentering... 5 Tien aanbevelingen voor aanbieders Introductie energiezuiniger wonen Aanleiding en achtergrond Leeswijzer Lessen op basis van literatuuronderzoek en bewonersgesprekken Ontwerpfase Keuze-opties zijn belangrijk Standaardoplossingen passen niet overal Ken de motivaties van de bewoners Gebruik de renovatie als beginpunt voor verbetering van de woning en van de buurt Hoe moeilijk of gemakkelijk wil je het de mensen maken? Hoe leuk of vervelend wil je het de mensen maken? Renovatieproces Heldere afspraken en belofte maakt schuld Laat zien wat de buurtaanpak is Ga en blijf in contact met bewoners Let etra goed op kwetsbare bewoners Mensen zijn epert over hun eigen woning Verdeling van lusten en lasten: concrete afspraken op papier Gebruiksfase Nazorg begint met een goed gesprek Prestatiegarantie van de woning: meten en terugkoppelen Prestatiegarantie op gebruiksvriendelijkheid Gebruiksvriendelijkheid van de prestatiegarantie Repareer de laatste dingetjes Zorg ervoor dat mensen feedback op de werking van de installaties krijgen Wanneer mogen mensen hun ramen/deuren openen? Evalueer de gebruiksvriendelijkheid en bruikbaarheid Onderhoud aan installaties Slecht proces maar toch een goede uitkomst? Lessen particuliere woningeigenaren Gegarandeerd partnerschap Vertaling bevindingen richting energieprestatiegarantie-contracten Segmenten om bewoners beter te benaderen en te begeleiden

4 4.1 Segmenteringen: overschat of onderbenut? Segmenten voor renovatie richting 0-op-de-meter Gebruik segmenten in de praktijk van energieprestatiegarantie-contracten Ter afsluiting

5 Beknopte Samenvatting In deze studie, uitgevoerd voor het Innovatieprogramma Energiesprong, hebben we de (processen van) afstemming tussen aanbieders en bewoners, en tussen bewoners en woning (technologie/installaties) onderzocht in de praktijk en literatuur en lessen getrokken over renovaties richting energieneutraliteit. Achterliggende gedachte is dat een succesvolle afstemming de basis vormt voor prestatiegaranties en prestatieafspraken tussen aanbieders en bewoners. Een succesvolle renovatie richting energieneutraliteit betekent dat de kwaliteit en de energieprestatie van de woning verbeterd zijn, en dat bewoners en aanbieders tevreden zijn met het proces, de uitkomst en het gebruik. Om dat te bereiken is een goede afstemming tussen aanbieders en bewoners, alsook tussen bewoners en woning (en installaties) cruciaal. Korte selectie van bevindingen vanuit bewonersperspectief ONTWERPFASE EN VOORBEREIDING: Geef me wat te kiezen! En niet alleen op energiegebied En let op: standaardmensen en standaardwensen bestaan niet RENOVATIEPROCES: We willen weten waar we aan toe zijn: houd ons op de hoogte! Houd rekening met onze situatie! Bij wie kunnen we echt terecht met onze klachten? GEBRUIKSFASE: Vraag ons hoe het voor ons geweest is! Neem de tijd om ons alles goed uit te leggen! Een lagere energierekening? Eerst zien dan geloven. Ook zonder lagere energierekening ben ik tevreden. Heel onhandig: er zijn geen ramen meer beneden. En ik kan niet bij de bedieningspanelen Vervolgstap: een eerste stap richting het gebruik van segmentering In de sociale huursector waar de nadruk op lag in deze studie is nog weinig ervaring met prestatiecontracten waar bewoners partij in zijn. Bij nieuwe of startende pilots kan het gebruik van bewonerssegmenten dienen om de kwaliteit en uitkomst van de interactie met de bewoners te verbeteren. In de hoofdrapportage worden per segment aanbevelingen gegeven hoe deze interactie vorm te geven voor verschillende segmenten. De aanbevelingen wijzen de weg richting een toegesneden aanpak die rekening houdt met de behoeften, verwachtingen en wensen van verschillende bewoners. Deze afstemming tussen aanbieders en bewoners kan beide partijen in staat stellen een proces vorm te geven waarin zowel woon/gebruikskwaliteit als de verwachte besparingen gerealiseerd worden. 5

6 Tien aanbevelingen voor aanbieders 1. Bouw aan vertrouwen: dat is de sleutel Goede communicatie en betrokkenheid zijn belangrijk gedurende de voorbereiding, renovatie en gebruiksfase. En zonder vertrouwen wordt het afsluiten van een prestatiegarantie-contract tussen aanbieder en bewoners erg lastig. 2. Gebruik een persoonlijke benadering versus standaardisering: koester je contactmomenten Bewoners hebben behoefte aan een persoonlijke benadering, passende oplossingen en goede nazorg aan huis dit is ook belangrijk is voor optimaal gebruik van de installaties. 3. Let op kwetsbare bewoners Kwetsbare bewoners hebben niet altijd baat bij de renovatie, let etra op deze mensen. 4. Blijf afstemmen en communiceren Ook bewoners hebben behoefte aan heldere timing en planning. Veranderingen hierin en in de aard van de werkzaamheden dienen tijdig te worden doorgegeven. 5. Vergeet niet dat de renovatie voor de bewoners geen einddoel is, maar een nieuw begin De renovatie is onderdeel van een proces van verbetering van de buurt, woning en leefklimaat. Het is een kans om een buurt en haar bewoners richting verdere verduurzaming te begeleiden. 6. Focus op gebruiksvriendelijkheid: dit bepaalt de prestaties De gebruiksvriendelijkheid van de (vernieuwde) woning beïnvloedt hoe deze gebruikt wordt en is een essentiële bouwsteen voor eventuele toekomstige energieprestatiegarantie contracten. 7. Routines veranderen niet vanzelf: zorg voor actieve begeleiding Terugkom-momenten organiseren en actieve begeleiding aanbieden kan helpen hardnekkige routines te veranderen, met alleen een handleiding lukt dat niet. 8. Evalueer om lessen te leren Monitoren en evaluatie van gebruikersaspecten zijn belangrijk, niet alleen om te leren hoe maar ook waarom ze zich op een bepaalde manier (zijn gaan) gedragen. 9. Een prestatiegarantie-contract besteedt ook aandacht aan gebruik, nazorg en begeleiding Een prestatiecontract met aandacht voor gebruik, nazorg en begeleiding, inclusief compensatie bij nietnakomen van afspraken en garanties, kan helpen om de relatie tussen woningbouwcorporatie en bewoners positief vorm te geven. 10. Verbreed de aanpak onder particulieren die iets minder early adopter zijn Gemotiveerde particuliere eigenaren met minder kennis en financiële middelen dan in onze studie, moeten op andere manieren worden betrokken. Ga aan de slag samen met deze bewoners en onderzoek welke processen van co-ontwerpen er mogelijk zijn. 6

7 7

8 1. Introductie energiezuiniger wonen 1.1 Aanleiding en achtergrond Deze studie is uitgevoerd in opdracht van het innovatieprogramma Energiesprong. 1 Doel van de studie is om de mogelijkheden te verkennen om bij renovatie van woningen te werken met zogenaamde energieprestatiegarantie-contracten tussen aanbieders (woningbouwcorporatie, bouwer, consortium van partijen) en bewoners. Een energieprestatiegarantie-contract verschaft een garantie dat de beloofde energiebesparing ook daadwerkelijk gehaald zal worden. Uitgangspunt is dat de uiteindelijke energieprestatie van de woning bepaald wordt door zowel de samenstelling en uitvoeringskwaliteit van het fysieke energiesysteem (bouwkundig, installatietechnisch, aanwezige apparatuur en infrastructuur) als ook door het gebruik daarvan door de eindgebruikers: de bewoners. In deze studie is voornamelijk gekeken naar woningen waarbij het doel was om een besparing in het energieverbruik van 60 tot 80% van het historisch verbruik te realiseren. De besparing kan worden behaald met behulp van zowel besparing op het gebouwgebonden als het gebruikersgebonden energieverbruik. Sinds 2006 zien we een toename in aandacht voor de eindgebruiker en het huishoudelijke energieverbruik. 2 Tegelijkertijd blijft de energieprestatiecoëfficiënt (EPC) de dominante standaard bij projectontwikkeling. 3 De komende jaren zullen uitwijzen of de toename in beleidsaandacht voor de eindgebruiker resulteert in projecten waarbij het ontwerp, renovatieproces en de resulterende woningen inderdaad beter aansluiten bij de behoeften van eindgebruiker en of dat ook zal resulteren in verbeterde energieprestaties. In dat licht is het zinnig om te bekijken hoe de afstemming met eindgebruikers momenteel verloopt in renovatieprojecten richting energieneutraliteit en daar gaat deze studie op in. We richten ons voornamelijk op de bewoners in renovatietrajecten. We maken nadrukkelijk onderscheid tussen huurders, die als het ware meegenomen worden in een renovatietraject en particuliere woningeigenaren die vaak zelf een proactieve rol spelen in het voorbereiden, begeleiden en financieren van de renovatie richting energieneutraliteit. Over het algemeen wordt het belang van het goed en tijdig betrekken van eindgebruikers in innovatieprocessen toenemend onderkend. Dat betrekken is er niet alleen op gericht om eindgebruikers te leren hoe ze nieuwe toepassingen goed dienen te gebruiken, want vaak genoeg worden nieuwe toepassingen bewust anders gebruikt dan vooraf voorzien in het ontwerp. Eerder gaat het om een optimale afstemming tussen de toepassing en eindgebruikers, waarbij eindgebruikers op verschillende manieren betrokken kunnen worden. Succesvolle innovaties zijn het resultaat van een succesvol proces van afstemming tussen de innovatie en de maatschappij waarbij fleibiliteit aan zowel de kant van de innovatie als de maatschappij essentieel zijn voor een goede afstemming. Onderhandeling maar ook confrontatie en conflict kunnen deel uitmaken van het afstemmingsproces dat nodig is om tot acceptatie en inbedding van nieuwe toepassingen te komen. 1 In de Bijlagen meer informatie over de Energiesprong. 2 Zie de Bijlagen voor een uitgebreidere uitleg van deze verschuiving 3 De ECP meet de energieprestatie en wordt vastgesteld op basis van gebouweigenschappen en gebouw-gebonden installaties. De EPC gaat daarbij uitgegaan van standaardomstandigheden en standaard bewonersgedrag (Bouwbesluit 2012). 8

9 Een renovatietraject richting energieneutraliteit kan gezien worden als een innovatief project dat eveneens afstemming nodig heeft. Een succesvolle renovatie die mogelijkheden biedt voor energieprestatiegarantie-contracten kan gedefinieerd worden als een renovatie waarbij niet alleen de energieprestatie van het gebouw verbeterd is, maar waarbij ook zowel aanbieders als bewoners tevreden zijn met gebruik, uitkomst en proces. Een succesvolle renovatie houdt daarmee in dat de nieuwe of gerenoveerde installaties (ventilatie, verwarming, decentrale opwek) zodanig zijn vormgegeven dat ze passen en goed bruikbaar zijn in de dagelijkse routines van mensen, of dat de routineveranderingen die nodig zijn, gemakkelijk zijn (niet verstorend of comfort-ondermijnend). Alleen dan kan er redelijkerwijs verwacht worden dat de (vernieuwde of nieuwe) installaties zodanig gebruikt worden dat de energieprestatie gehaald gaat worden. Deze afstemming is soms lastig, zoals ook naar voren komt in bestaande literatuur, en doorloopt drie fasen: het ontwerpproces, het renovatieproces en de gebruiksfase. In elk van die fases kunnen andere afstemmingsvraagstukken spelen en andere mismatches optreden. In deze studie onderzoeken we de (processen van) afstemming tussen aanbieders en bewoners, en tussen bewoners en woning (technologie/installaties) als ingang om lessen te trekken over renovaties richting energieneutraliteit. Achterliggende gedachte hierbij is dat een succesvolle afstemming de basis vormt voor prestatiegaranties en prestatieafspraken tussen aanbieders en bewoners. 1.2 Leeswijzer Dit rapport is als volgt opgebouwd. Eerst gaat hoofdstuk 2 in op de geleerde lessen met betrekking tot de afstemming van wensen en behoeften die uit zowel de literatuurstudie als uit de bewonersgesprekken komen. Vervolgens vertalen we deze bevindingen in hoofdstuk 3 naar aanbevelingen voor het maken van prestatieafspraken. Hoofdstuk 4 presenteert een viertal segmenten (uit een eerdere studie) om te laten zien hoe segmenten als startpunt voor een afstemmingsproces tussen aanbieders en bewoners kunnen dienen in een renovatietraject. Hoofdstuk 5 ten slotte sluit af met een korte vooruitblik op hoe de bevindingen en aanbevelingen in de praktijk gebruikt kunnen worden. De Bijlagen vormen een afzonderlijk achtergronddocument met aandacht voor de uitgangspunten en focus van het BoB (Bewoners ontmoeten Bouwers) onderzoek, achtergronden over energieprestatiegarantie-contracten en energiebesparing in de gebouwde omgeving, de uitgebreide literatuurstudie, de gehanteerde methode en de uitgebreide analyse van bevindingen uit de bewonersgesprekken, een korte discussie over het nut van segmentering en de lijst met geraadpleegde literatuur Lessen op basis van literatuuronderzoek en bewonersgesprekken De bevindingen in dit hoofdstuk zijn gebaseerd op literatuuronderzoek, gesprekken met bewoners en gesprekken met aanbieders. Er zijn drie projecten van de Energiesprong geselecteerd voor gesprekken met bewoners en aanbieders en de bevindingen daaruit worden gestaafd door de literatuuranalyse. 5 Hoewel het empirische veldwerk zich beperkt heeft tot 28 gesprekken en daarmee niet als representatief kan worden aangemerkt, hebben de gesprekken bij mensen thuis (inclusief een rondgang door de woning 4 Als u de Bijlagen wilt ontvangen, mail naar 5 Zie de Bijlagen voor de methode (opzet onderzoek, selectie cases, aanpak literatuuronderzoek en veldwerk) 9

10 in de meest gevallen) wel een verdiepingsslag mogelijk gemaakt in het identificeren en duiden van zaken die door bewoners zelf als relevant worden aangemerkt. Dit, in combinatie met de analyse van bestaande literatuur over gebruikers, woningen en installaties, resulteert in bevindingen die gegeneraliseerd kunnen worden naar een bredere populatie. De bevindingen brengen een verscheidenheid aan kwesties naar voren die relevant zijn om rekening mee te houden bij het vormgeven en afstemmen op de bewoners van renovatieprojecten richting energieneutraliteit. Het is niet de bedoeling om een oordeel over de projecten zelf te geven. We pikken kwesties eruit die voor verbetering vatbaar zijn. Ook pretenderen we geen volledigheid en toekomstig onderzoek en evaluaties van projecten zullen hoogstwaarschijnlijk nog bevindingen toevoegen aan de onze. We gebruiken citaten uit bewonersgesprekken ter illustratie van bevindingen. Twee projecten waar we de meeste bewoners gesproken hebben betroffen hoofdzakelijk het sociale huursegment: De Bestaande Wijk van Morgen, Kerkrade (tabel 1) en Energiesprong Amsterdamse Buurt, Haarlem (tabel 2). De bevindingen voor particuliere bewoners die deelnemen in het project Wel de Lusten, Niet de Lasten in Utrecht (tabel 3) zijn erg summier en daarom hebben we die opgenomen in een aparte paragraaf 2.4. Tabel 1: Kenmerken Bestaande Wijk van Morgen, Kerkrade Bestaande Wijk van Morgen, Kaalheide, Kerkrade Soort woningen Sociale huurwoningen Aantal woningen 153 (waarvan 5 particuliere woningen) Energieprestatie Van DD naar A++ Aanbieder: HeemWonen Uitvoerder BAM Woningbouw Duur Ongeveer een jaar Renovatie betreft Plaatsing van nieuwe geprefabriceerde geïsoleerde gevels en dak; PVpanelen en waterboilers, geïntegreerd in het nieuwe dak; vervanging ramen in de gevels door driedubbel glas; een nieuwe efficiënte combiketel, een opslagvat voor het voorverwarmde water van de zonneboiler, een slimme meter en een balans ventilatiesysteem met warmteterugwinning. Bijzonderheden Bewoners bleven in de woning gedurende renovatie Huurverhoging vanwege 64 euro inclusief de huur van de PV-panelen energiemaatregelen. 10

11 Tabel 2: Kenmerken Energiesprong Amsterdamse Buurt, Haarlem Energiesprong Amsterdamse Buurt, Haarlem (fase 1) Soort woningen Sociale huurwoningen Aantal woningen 37 Energieprestatie Energie reductie van 60% Aanbieder: Elan Wonen Uitvoerder Van Wijnen Duur Ongeveer 5 maanden Renovatie betreft Muur-, vloer- en dakisolatie. Het plaatsen van HR+++ glas; vervanging van een deel van de kozijnen; na-isolatie van het dakkapel; ventilatiesysteem dat lucht afzuigt in de keuken en badkamer. Bijzonderheden Nadat de renovatie ingrijpender bleek dan voorzien kregen bewoners alsnog een wisselwoning aangeboden Huurverhoging vanwege Tussen 32 en 40 euro (op basis van wat bewoners aangaven) energiemaatregelen. Tabel 3: Kenmerken Wel de lusten niet de lasten, Utrecht Wel de lusten niet de lasten, Utrecht Soort woningen Particuliere woningen (18) en sociale huur (12) Aantal woningen 30 Energieprestatie Energie reductie van 80% Aanbieders consortium Consortium (Grontmij, Seinen Energy Solutions, AE Finance Solutions) Uitvoerder Schreutelkamp (verschilt mogelijk per woning) Duur Onduidelijk Renovatie betreft Verschilt per woning (bijv. warmtepompen; vloerverwarming; zon-pv; zon-thermisch; isolatie; CV-haard) Bijzonderheden Omdat de particuliere woningen verschillend zijn kunnen geen standaard ingrepen genomen worden voor alle woningen. Tabel 4: Overzicht interviews per project. Project: Aantal gesprekken met bewoners Gesprek met aanbieders: EnergieSprong Amsterdamse Buurt 10 (12 mensen) Elan Wonen Haarlem Bestaande Wijk van Morgen in 9 (13 mensen) HeemWonen Kerkrade: Wel de Lusten, niet de lasten, Utrecht 3 (5 mensen) Grontmij Seinen Advies (telefonisch) Hof van Egmond - Pré Wonen De Kwartiermakers Apeldoorn - De Goede Woning (telefonisch) We hebben in totaal met 30 bewoners gesproken (zie tabel 4) omdat er vaak meerdere mensen aanwezig waren tijdens een gesprek. Met aanbieders zijn er 4 face-to-face interviews afgenomen en nog een drietal telefonische gesprekken. Hieronder presenteren we de analyse en aanbevelingen per thema en per fase (ontwerp, renovatie en gebruik). 11

12 2.1 Ontwerpfase Keuze-opties zijn belangrijk Bouwers raken er steeds meer van doordrongen dat bewoners actief betrokken willen zijn bij het ontwerp van de (renovatie van de) woning. Projecten verschillen natuurlijk in de mate waarin daar ruimte (financieel, tijd) voor is. Ook uit de literatuurstudie blijkt dat invloed op de keuze van de installaties gewaardeerd wordt. Uit aanverwante sectoren zijn hier ook nog lessen te leren: het gezamenlijk kiezen en ontwerpen van keukens en badkamers bijvoorbeeld als aanpak om tot een optimale uitkomst met tevredenheid aan beide kanten te komen. Als er ook binnenshuis verouderde zaken worden aangepakt en opgeknapt, kan dat de acceptatie van de renovatie onder sociale huurders vergroten. Energiebesparende maatregelen zijn voelbaar (minder koude en tocht, en als het goed is op termijn een lagere energierekening), maar niet altijd even zichtbaar, terwijl een nieuwe keuken of wc dat wel is. In Haarlem werd ook de binnenkant van de woningen aangepakt en bewoners konden kiezen voor verschillende opties, variërend van standaardrenovatie van badkamer, wc en/of keuken, eventueel met etra s (bijv. een zwevende i.p.v. een staande toiletpot waarvoor dan een etra huurverhoging in rekening werd gebracht). Dit was allemaal optioneel, terwijl de energiemaatregelen verplicht waren. Tijdens meerdere gesprekken gaven bewoners aan blij te zijn met de nieuwe keuken, wc en/of badkamer. Het niet aanpakken van de binnenkant van de woningen, in combinatie met de overlast en beschadigingen binnenshuis als gevolg van de renovatie, kan de tevredenheid juist ondermijnen. Want als je er euro per woning tegenaan gooit, dan denk ik van gooi er nog 5 duizend bij en zet overal nieuwe deurtjes in. Of nieuwe deuren en hang- en sluit werk en een badkamer want mensen zitten vaak nog met een badkamer van 40 jaar geleden. En dan word gezegd, zolang de tegeltjes nog in orde zijn is er niks aan de hand, maar doe dan ook wel iets in de woning. (12) Bij de projecten in de sociale huursector, is sprake van een afhankelijkheidsrelatie tussen bewoner en aanbieder (woningbouwcorporatie), en voor bewoners is het belangrijk dat ze zelf ook nog wat te kiezen en te zeggen hebben. Bewonersgesprekken wijzen ons erop dat hier nog verbetering mogelijk is. Wanneer ze het gevoel krijgen dat er onvoldoende naar ze geluisterd wordt, dat er onvoldoende rekening wordt gehouden met hun omstandigheden en behoeften, vertaalt dat zich in onvrede over het proces en soms ook teleurstelling en frustratie. Een verslechterde relatie tussen aanbieder en bewoner bemoeilijkt verdere initiatieven om bewoners te begeleiden in energiebesparende gedragingen en efficiënt gebruik van de woning. En zonder vertrouwen wordt het afsluiten van een prestatiegarantie-contract tussen aanbieder en bewoners erg lastig. Standaardoplossingen passen niet overal In zowel Kerkrade als Haarlem zijn verschillen tussen woningen onvoldoende onderkend, vinden meerdere respondenten. Standaardoplossingen passen niet bij alle woningen, zeker niet als deze door de 12

13 jaren heen zijn aangepast en verbouwd door bewoners. Hierover zegt een bewoner die zelf aannemer is het volgende: Nou ja sorry dat ik het zeg, maar ik heb Van Wijnen toen wel gewaarschuwd. Ik zeg jongen, alle huizen zijn dus verschillend. Want iedereen heb zijn eigen ideeën erin gebracht in die 80, 90 of 100 jaar. En ook de huizen aan de overkant zijn weer anders dan deze huizen. (10). Er zijn voorbeelden van gestandaardiseerde oplossingen die wringen, niet goed passen, helemaal niet passen of weinig zinvol zijn. Denk aan niet-passende schappen, douchecabines, vensterbankjes, of aan isolatiemaatregelen die niet optimaal zijn voor alle woningen. Deze mismatch veroorzaakt niet alleen frustratie aan beide kanten, maar kost ook geld. Het passend maken op de specifieke situatie kan resulteren in een hogere efficiëntie en tot grotere bewonerstevredenheid. Sommige respondenten menen dat de woningbouwcorporatie deze standaardoplossingen kiest om zo goedkoop mogelijk uit te zijn en ze vinden dat dit het eindresultaat niet ten goede komt. Kijk ik ga er gewoon vanuit, ze willen die huizen milieuvriendelijk hebben, zoals ze dat dan zeggen. Nou dan moeten ze het ook goed doen en niet op dingen gaan beknibbelen. (2). Conflicterende prioriteiten, waarbij de bewoners een toegesneden individuele benadering wensen en de aanbieders streven naar een zo groot mogelijke impact (zoveel mogelijk woningen) in zo kort mogelijke tijd komen ook naar voren in de literatuur. Ken de motivaties van de bewoners Over het geheel genomen zijn sociale normen, financiële motivaties en heel soms het milieu (zolang dat niet ten koste van comfort gaat) redenen voor huurders om op hun energieverbruik te letten. Het is zinvol om daar rekening mee te houden in de benadering van bewoners. Dat kan bijvoorbeeld door ze garanties te bieden met betrekking tot de financiële besparingen. Of door op buurtniveau met sociale normen mensen aan te sporen tot energiebesparing, hoewel daarmee ook ongewenste druk uitgeoefend kan worden. Zo gaf een respondent (18) aan dat ze zich door de woningbouwcorporatie onder druk gezet voelde om vóór renovatie te stemmen (wanneer meer dan 30% van een buurt tegen een renovatie stemt gaat deze niet door). Haar werd epliciet te kennen gegeven dat ze met een weigering van haar kant de buren zou duperen: Dus als ik had gezegd dat wil ik allemaal niet, dan waren zij de dupe geworden, want zij wilden dat wel, en die andere buurman ook, en die andere buren ook. ( ) Daarmee werden wij onder druk gezet, dat is toch ook niet normaal. (18) Ook in het verschaffen van feedback op het energieverbruik is het zinvol in te spelen op de juiste motivatie, bijvoorbeeld door de financiële besparingen in een oogopslag zichtbaar te maken, door middel van sociale vergelijking of door de verkleining van de ecologische voetafdruk inzichtelijk te maken. Probeer daarnaast ook te bespreken hoe comfort, veiligheid en gezondheid kunnen verbeteren als gevolg van de renovatie en door juist gebruik van de installaties. De literatuur laat zien dat mensen variëren in de mate waarin ze belang hechten aan zaken als gemak, betrouwbaarheid, status, comfort, prijs, uiterlijk, de technologie zelf en milieuaspecten. 13

14 Gebruik de renovatie als beginpunt voor verbetering van de woning en van de buurt Voor bewoners is de afronding van de renovatie geen eindpunt. Het kan juist een beginpunt van verbeteringen zijn, waarbij voor verschillende bewoners verschillende zaken prioriteit hebben. Zo beschouwd is het jammer als er na de afronding van de fysieke maatregelen het proces stokt. Een renovatie biedt als verandermoment uitgelezen kansen om een stap verder te komen in het begeleiden van een buurt en haar bewoners richting verdere verduurzaming door aandacht voor het gebruik van en de gedragingen in de woning te besteden. Gebruik de renovatie en de bijbehorende contactmomenten om bewoners inzicht te geven in hun eigen energieverbruik. Veel respondenten letten al op hun verbruik, en zijn best geïnteresseerd in tips om nog meer te besparen. Ook voor de aanbieders vormt de fysieke afronding van de renovatie niet het eindpunt, want vertrouwen blijft belangrijk voor de toekomstige onderlinge betrekkingen. Hoe moeilijk of gemakkelijk wil je het de mensen maken? Zowel de literatuurstudie als het bewonersonderzoek laten zien dat kennis over, inzicht in, ervaring met en begrip van de werking van technologieën en installaties cruciaal zijn: de meest geavanceerde en efficiënte technologieën en installaties zullen onder de maat presteren als er sprake is van slecht geïnformeerde gebruikers die deze niet (kunnen) gebruiken zoals bedoeld. Het is dan ook zinnig om de keuze van de installaties af te stemmen op het kennisniveau van mensen, op hun motivaties en hun vermogen om ermee om te leren gaan. In sommige gevallen is het verstandig te kiezen voor een eenvoudiger systeem op basis van deze drie punten (kennis, motivatie, vermogens) of voor een intensievere begeleiding. Begeleiding middels een boekwerk (hoe gebruiksvriendelijk ook vormgegeven met veel foto s, zoals in Kerkrade) of dvd is dan niet voor iedereen voldoende. Hoe leuk of vervelend wil je het de mensen maken? Wat voor elk project zou moeten gelden is dat de bewoners en hun behoeften centraal staan, en niet de energiebesparingsdoelstellingen. Hetzelfde geldt voor de technologie en installaties: deze zijn in de basis een middel om prettig en comfortabel wonen mogelijk te maken. Wat wel en niet werkt voor bewoners kan in overleg vastgesteld worden. Zo kan het zijn dat voor een deel van de bewoners complee installaties alleen goed zullen werken wanneer ze vergezeld gaan van interfaces en feedback die op het kennis- en interesseniveau van de bewoners zijn afgesteld. Uit de literatuurstudie komt naar voren dat het voor bewoners essentieel is dat systemen zo worden ontworpen dat ze een goed binnenklimaat helpen verzorgen, dat ze bovendien regelbaar zijn en af te stellen op specifieke behoeften van dat moment en per ruimte, en dat ze minimaal onderhoud vergen. Ervaren controle vergroot de tevredenheid, zelfs in die mate dat het de tolerantie kan vergroten voor negatieve effecten van de installatie zoals geluid. Ook kan het de interesse in energie-efficiëntie en energiebesparing vergroten. 14

15 2.2. Renovatieproces Heldere afspraken en belofte maakt schuld Voor bewoners is het van groot belang dat timing en planning helder zijn, en dat veranderingen in de timing, planning en aard van de werkzaamheden tijdig worden doorgegeven. Het gaat hierbij om de organisatie van het proces maar net zo goed om de communicatie naar de bewoners toe over het proces en de veranderingen daarin. Een respondent gaf aan dat het niet slim is om verwachtingen te scheppen die niet kunnen worden waargemaakt, bijvoorbeeld met betrekking tot de duur van de renovatie. Daarbij is het niet altijd helder wat er precies verstaan wordt onder begin en afsluiting. Wanneer de renovatie langer gaat duren dan vooraf voorzien, is dat ingrijpend voor bewoners. Ze zitten daardoor soms langer in de kou, in de rotzooi, en met werklieden over de vloer waardoor hun dagelijkse leven verstoord is. Bewoners hebben best begrip voor vertragingen, maar ze hebben er geen begrip voor als ze niet op de hoogte worden gebracht en gehouden van veranderingen in planning. Zeer frequent communiceren over wat er gebeurd is, gaat gebeuren en waarom is een sleutel tot goede relaties met bewoners, en het geeft ze de mogelijkheid om zich partner te voelen in een renovatieproces, in plaats van alleen maar ontvanger. Het volgende citaat laat de frustratie van een bewoner zien: En dit blok hier was het ergste, en dat heeft zonder te liegen 23 dagen geduurd. ( ). Dat is een heel stuk langer dan 8 dagen ja. ( ) want ik zie ene week van tevoren al iemand die hier de gevel komt open graven, de stijgers plaatsen, en en en. Want dat is ook al overlast! Dus als je tegen mij zegt van de renovatie duurt 8 werkdagen, dan ga ik ervanuit dat 8 werkdagen van het begin graafwerk tot einde renovatie. (12) Voor deze bewoner heeft de overlast dus veel langer geduurd dan de 8 werkdagen die er formeel voor gepland waren. Het gaat er niet om welke data kloppen maar dat hij volstrekt andere verwachtingen van de overlast had op basis van wat hem verteld was over het begin en einde van de renovatie. Vertragingen in het proces van renovatie zijn niet alleen een bron van ergernis, maar zorgen voor etra overlast voor de bewoners. Ik ben met 80 jaar en dan moet ik naar mijn dochter. Dat is voor beide partijen niet lekker, ga je op vakantie dan wordt het wat anders. Maar 4 weken verplicht dat is. (6) Deze mevrouw gaf ook aan dat het vervelend was dat de renovatie van haar woning steeds werd uitgesteld. Het is alleen heel vervelend, dat het steeds uitgesteld werd he. Dan begin je al in te pakken en heb je pas over een half jaar. Ze zouden eerst in januari beginnen en dat werd uiteindelijk april en mei en dat heeft dus een week of 8 geduurd. (6) Laat zien wat de buurtaanpak is Bewoners zitten met hun neus bovenop de werkzaamheden en vanuit die positie beoordelen ze het werkproces: efficiëntie, samenwerking, deskundigheid, onderlinge relaties werklieden, veiligheidssituatie. En het beeld dat ze vormen is niet altijd positief, getuige onderstaande citaten: 15

16 Het was niet goed georganiseerd. ( )En dan kreeg je hier een stellage gezet, met plastic. Ja, en dan stond die hier een hele tijd voordat er eens wat gedaan werd. (16) de één doet wat en een ander neemt het weer over. Ik denk van laat één persoon afmaken waar die mee begonnen is. (8) ( ) alles deden ze door elkaar (.) ze gingen van hot naar her. (.) Ze werden er zelf gek van, die bouwvakkers.( ) Jaha, dat hebben ze gezegd. (7) Goede communicatie gaat niet alleen over heldere afspraken, maar ook over de wijze waarop een consortium te werk gaat in een buurt. Het beeld van overwerkte werklieden draagt niet bij aan het positieve oordeel van bewoners over de opdrachtgever..dan had je een stukadoor waar je een afspraak mee had gemaakt en de volgende keer stond er weer een ander. (8) En sommige werklui ( ) nou echt, ik bedoel die hadden zowat geen tijd meer om adem te halen, hoeveel druk er werd op gelegd. Dat het binnen die bepaalde tijd af moet. ( ) er werden ook genoeg mensen weggestuurd, die werden weer vervangen door een ander omdat ze het gewoon niet konden bijbenen. (8) Een hoog verloop onder werklieden is bovendien onprettig omdat bewoners het overzicht verliezen en niet meer weten wie er nu allemaal hun woning in en uit lopen. Bewoners kunnen zich hierdoor zelfs onveilig gaan voelen: En ze hadden geen badges. En toen hadden de bewoners geklaagd. Wie ben jij? Wie ben jij? En toen kregen ze badges. En uh, hier liep alles in en uit. Er waren oude mensen, die die die zaten gewoon, uh, wie ben je meneer? Uh ze wisten het niet meer. (18) Het gebruik van naamkaartjes/badges voor werklieden kan dit gevoel van onveiligheid deels wegnemen. Wetend dat bewoners kritische toeschouwers van het werkproces zijn, kan het geen kwaad om hierover met hen in gesprek te blijven. Zodat bewoners in elk geval begrijpen waarom het werkproces soms anders verloopt dan gewenst of verwacht, en hoe de ontwikkelingen in de buurt als geheel ook van invloed zijn op wat er bij individuele woningen gebeurt. Daar waar misrekeningen en fouten zijn gemaakt, is het wel zo verstandig om deze ook toe te geven. Ga en blijf in contact met bewoners Het is van groot belang dat er een aanspreekpunt is, en dat deze persoon ook daadwerkelijk veel aanwezig en toegankelijk is in de buurt, dat hij/zij luistert en terugkoppelt (zelfs als het antwoord nee is, is dat beter dan geen antwoord krijgen). En dan spreek je er een op aan, spreek je die projectleider erop aan en die zegt dan van je bent verkeerd je moet daar zijn. En dan ga je naar die toe, en die zegt nee je moet bij Heemwonen zijn. En zo word je van links naar rechts geschoven, en gene die er verantwoording over neemt. (11) 16

17 Degene die als aanspreekpunt fungeert, moet ook mandaat hebben om actie te ondernemen zodat de lijntjes kort blijven en de bewoners snel een reactie krijgen. Let etra goed op kwetsbare bewoners Uit veel van de gesprekken komt naar voren dat minder assertieve en kwetsbare bewoners minder gedaan krijgen bij aannemer en werklieden dan bewoners die wel op hun strepen staan of die familie hebben die dat voor ze doen. Om ervoor te zorgen dat de meest kwetsbaren ook baat hebben bij de renovatie, is het van groot belang dat er wordt gelet op deze mensen. Het gaat om mensen met gezondheidsklachten, werkende alleenstaande ouders die niemand om zich heen hebben om te helpen met klusjes, mensen die verstandelijk niet sterk in hun schoenen staan, mensen op leeftijd en eenzame mensen. Mensen verschillen niet alleen in hun behoeften en wensen, maar ook in wat ze fysiek en mentaal aankunnen. De fysieke impact hangt bijvoorbeeld al af van het seizoen en de temperatuur. Er zijn voorbeelden van wisselwoningen zonder traplift voor bewoners die geen trap kunnen lopen, er zijn voorbeelden waar bewoners op leeftijd met gezondheidsklachten letterlijk in de kou zaten als gevolg van vertragingen. ja, en dan geven ze je een huis met een trap waar hij niet op kan. Ik heb hem 8 weken in de keuken moeten wassen. Dat is toch belachelijk. Stond het bed zo in de kamer, want hij kon de trap niet op. ( ) volgens mij hebben ze heus wel woningen gelijkvloers...die ze even beschikbaar kunnen stellen. Maar daar wordt zo moeilijk over gedaan. Dat is niet normaal. (2) Een andere bewoonster (7) ik mocht bij een kennis in aan de overkant. Ik kon een ander huis krijgen maar deze had geen traplift en ik heb last van mijn gewrichten. In Kerkrade gaven twee respondenten aan dat ze moeite hadden om met hun scootmobiel de woning uit te komen door niet-afgeronde werkzaamheden of bouwmaterialen die de doorgang versperden. En ook bij de scootmobiel he, ik rij meestal achterom naar buiten, maar hebben ze ook geen rekening mee gehouden dat mensen die een scootmobiel hebben, ze hebben alle materialen gewoon op de stoep gezet. ( )En ook die aannemer, het was bekend dat ik een scootmobiel had, dat ze mij, dat ze, vrij laten, dat ik er zo langs kan. ( ) Maar die aannemer heeft dat uiteindelijk niet doorgespeeld aan de werkmensen. (14). Om te voorkomen dat een renovatieproces de kwetsbaarste bewoners negatief treft is het belangrijk om ook het renovatieproces te onderwerpen aan een prestatiegarantie. Met een woonprestatiegarantie die minimaal een aantal woonkwaliteitswaarborgen formuleert worden minder mondige bewoners beschermd. Hierin kan worden vastgelegd wat de ruimte is voor afstemming op specifieke omstandigheden zoals bijv. etra ondersteuning voor oudere mensen, wisselwoningen met gehandicaptenvoorzieningen, het etra informeren van mensen die dat nodig hebben. Hiermee worden niet alleen kwetsbare bewoners beschermd, maar ook de onderlinge toekomstige relatie en het eventuele slagen van een energieprestatie garantiecontract. 17

18 Mensen zijn epert over hun eigen woning Het bewonersonderzoek laat voorbeelden zien van respondenten die vinden dat ze niet serieus zijn genomen als ze bestaande problemen in hun woning aankaartten. Eén bewoner, een gepensioneerde werknemer uit de bouw gaf aan dat een hoop gedoe voorkomen had kunnen worden als ze meteen naar hem geluisterd hadden. Er werd gezegd dat hij en zijn echtgenoot weer terug in hun woning konden, maar toen bleek dat de hele vloer er toch nog uit moest. Zij Ja, en dat hadden we ook al aangegeven, al 8 weken voordat die renovatie begon (...) Hij: dat die vloer slecht is. Want ik heb jaar ervaring in de bouw, ik weet precies wat goed en fout is...en dan geef je dat aan en dan trekken ze zich er niks van aan. ( ) Tja en hij is uiteindelijk wel uit gegaan, want daar kwamen ze zelf wel achter. Normaal denk je, als ik zeg dat die vloer slecht is dan begin je toch met die vloer?! (2) Verdeling van lusten en lasten: concrete afspraken op papier De lasten voor bewoners gaan verder dan de financiële vervangingswaarde van beschadigde spullen. Niet alles kan in monetaire termen uitgedrukt worden, vooral als het gaat om overlast, ongemak, niet kunnen werken, zich onheus bejegend voelen in eigen huis, stress en frustraties. Door hierover te praten kan de aanbieder laten zien mee te leven met de bewoners en er kunnen oplossingen worden besproken. Wanneer een aanbieder zich fleibel toont en zaken heroverweegt in reactie op veranderende omstandigheden en klachten, wordt dat gewaardeerd. Zo gaven meerdere respondenten aan het netjes te vinden dat de woningbouwcorporatie in Haarlem de compensatie verhoogd had en wisselwoningen aanbood toen bleek dat het allemaal veel ingrijpender was dan voorzien. Anderen gaven wel aan het jammer te vinden dat er eerst met juridische stappen gedreigd moest worden. Om voor beide kanten helderheid te verschaffen over de verantwoordelijkheden is het zinnig om afspraken hierover op papier te zetten, met aandacht voor: - Wat er onder begin en afronding van de renovatie verstaan wordt - Hoe de bewoner op de hoogte wordt gehouden, met welke regelmaat - Welke faciliteiten er tijdens de renovatie geboden en gegarandeerd worden - Waar de bewoner met vragen hierover terecht kan - Indien nodig, op wat voor wijze er rekening wordt gehouden met speciale omstandigheden van de bewoners (bijv. leeftijd, slecht ter been; fysieke en psychische gezondheid; gezinssituatie) - Op wat voor wijze de aanbieder genoegdoening verzorgt in geval van vertraging - Onder welke omstandigheden een herziening van oorspronkelijke afspraken (wel of geen wisselwoning; container; hoogte vergoeding; etra faciliteiten) nodig wordt geacht - Hoe de woning wordt voorbereid (bijv. stellages, plastic) en hoe lang voorafgaand aan de daadwerkelijke renovatie daarmee wordt begonnen - Hoe er met de woning wordt omgegaan door de werklieden (bijv. opruimen aan het einde van de dag; de bewoners informeren voordat ze ergens in gaan zagen of bestaande dingen slopen/ontmantelen) - Hoe er gehandeld wordt in geval van schade die is toegebracht tijdens de renovatie - Eventuele vergoeding bij het niet nakomen van afspraken, bijv.: voor bewoners die tevergeefs meerdere malen een vrije dag opnemen omdat er iemand langs zou komen voor de verwarming. 18

19 - Bij ingrijpende technische problemen gedurende de renovatie hebben bewoners, zeker als ze in hun woning blijven, er recht op om te horen wat er aan de hand is. Bewoners zijn zich er vaak bewust van als er iets niet in orde is. Uitleg en openheid hierover kan het begrip van bewoners voor deze problemen vergroten. Het opstellen van een prestatiecontract rond een renovatie waarin verdeling van lusten en lasten epliciet wordt uitgewerkt, met aandacht voor het behalen van de voorgerekende energiebesparing die moet opwegen tegen de huurverhoging, kan helpen om de relatie tussen woningbouwcorporatie en bewoners positief vorm te geven. Ook zou het ondersteunen van de bewoners, met nazorg en advies op maat gericht op wat bewoners zelf kunnen doen om de voorgerekende energiebesparing te helpen realiseren onderdeel van het proces moeten zijn. 2.3 Gebruiksfase Nazorg begint met een goed gesprek Meerdere respondenten gaven aan dat er niet alleen voor, maar ook na de renovatie een gesprek zou moeten plaatsvinden waarin gevraagd wordt hoe het is geweest voor de mensen en hoe het nu gaat. Bewoners waarderen het enorm als er na de renovatie iemand langskomt om even te evalueren hoe het is gegaan. Met name als er dingen zijn blijven liggen waarbij de bewoners het idee hebben dat het de verantwoordelijkheid is van de woningbouwcorporatie, levert dat frustratie op. Monitoren en evaluatie als onderdeel van een prestatiegarantie-contract draagt bij aan een relatie waarin corporatie en bewoners partners zijn. En dat ze er dan niet effe een service-je erachteraan gooien. ( ) dan moet je weer erachter aan gaan bellen. Maar waarom kunnen ze dan niet na een week of 14 dagen nog eens even vragen Hoe is het nou, is alles goed of niet goed. (2) Nazorg kan ook nuttig zijn om te checken of bewoners de installaties en systemen goed gebruiken, en dit is weer belangrijk voorwerk voor een eventuele energieprestatiegarantie-contracten. Prestatiegarantie van de woning: meten en terugkoppelen Het is van belang dat er methoden komen waarmee de prestatie door derden gemeten kan worden en naar bewoners toe wordt teruggekoppeld. In geval van ondermaatse prestaties van de woning, kan de prestatiegarantie-overeenkomst tussen aanbieder en bewoners aangeven hoe om te gaan met situaties waarin de bewoner de huurverhoging niet gecompenseerd ziet met financiële besparingen op de energierekening. Prestatiegarantie op gebruiksvriendelijkheid De gebruiksvriendelijkheid van de gerenoveerde woning is van invloed op het gebruik ervan en op de energieprestatie. Daarnaast is het van invloed op de waardering van bewoners voor de gerenoveerde woning. Het is geen afgesloten hoofdstuk na de renovatie, integendeel. 19

20 Bij de meeste respondenten in Haarlem is er bijvoorbeeld niet of nauwelijks een overdracht geweest waarbij de woningbouwcorporatie of aannemer heeft uitgelegd hoe de ventilatie werkt en hoe de verschillende manieren van ventileren op elkaar kunnen inwerken (ventilatieroosters, mechanische afzuiging/ventilatie en raam of deur openzetten). Sommige respondenten kregen wel uitleg, of ze verwijzen naar een boekje, of brief of iets dergelijks (dat ze nog moeten gaan lezen). In Kerkrade hebben bewoners een uitgebreide handleiding met foto s en ook een dvd ontvangen. Toch blijkt uit verschillende gesprekken dat ook dit onvoldoende is, omdat mensen het soms toch anders interpreteren, vooral hoe verschillende aspecten op elkaar inwerken bij ventilatie en verwarming. Een bewoner geeft aan dat hij over de ketel, het verwarmingssysteem, wel graag wat informatie had gehad. Hij had een keer per ongeluk de knop op de ketel uitgezet en toen was er geen warm water. Inmiddels snapt hij wel hoe het werkt, dus nu hoeft het niet meer. Maar ook als hij vertelt over de opwekking met zon-pv panelen, roept dat vragen op over de mate waarin hij begrijpt waar hij het over heeft. De getoonde eenheid waarin de opwekking getoond wordt, zegt hem in elk geval weinig, want hij begrijpt niet waar kwh voor staat: Ja, 22 kubieke watt, in totaal kubieke watt. (13) Vaak is er onvoldoende aandacht, tijd, en epertise beschikbaar om bewoners goed te begeleiden in hun gerenoveerde woning, laat ook de literatuurstudie zien, terwijl dit cruciaal is om tot optimale prestaties te komen. Bij verkeerd of niet gebruik van installaties en systemen kan de energiebesparing teniet gedaan worden. Juist bij sociale huur levert dit nog een etra risico op: dat bewoners in financiële moeilijkheden en of energiearmoede situaties terecht komen wanneer de huurverhoging een feit is terwijl de energiebesparing en daarmee gepaard gaande kostenbesparing niet gerealiseerd worden. Gezamenlijk het huis doorlopen langs alle installaties, kan een belangrijk verschil maken. Studies bevestigen het belang van de eerste fase van kennismaking met nieuwe toepassingen. Begeleiding en terugkom-momenten helpen mensen grip te krijgen op deze toepassingen. Een lokale energiecoach die ook in de buurt woont, kan worden opgeleid om juist in situaties zoals Kerkrade, waar de compleiteit van de nieuwe installaties behoorlijk is, actief ondersteuning te blijven bieden. Gebruiksvriendelijkheid van de prestatiegarantie Wetende dat er aardig wat bewoners zijn die grote moeite hebben met instructies voor het gebruik en onderhoud van installaties, kunnen we verwachten dat deze bewoners ook moeite hebben met ingewikkelde prestatiecontracten. Uitdaging is dan ook om deze zo helder, transparant, bondig en begrijpelijk mogelijk op te stellen. Een onafhankelijke organisatie (niet de aanbieder) of een organisatie die epliciet bewonersbelangen behartigt kan bewoners hierbij begeleiden. Repareer de laatste dingetjes Op moment dat er een nazorg-gesprek gepland is en nog een aantal terugkom-momenten, dan kunnen ook al die kleine dingen die zijn blijven liggen worden aangepakt. Het is ook denkbaar dat de aanbieder epliciet aangeeft dat bepaalde kosten voor rekening van de bewoner zijn. Dan is dat in elk geval duidelijk voor bewoners. Het kan gaan om zaken als het plaatsen van een trap, condens op ramen, scheuren in het 20

Eerst proces, dan prestatie

Eerst proces, dan prestatie UITGEBREIDE SAMENVATTING Eerst proces, dan prestatie Naar een optimale afstemming tussen aanbieders, bewoners en de woning in renovaties richting energieneutraliteit. Omslagfoto s (bewerkt) afkomstig van

Nadere informatie

StookjerijkTrofee 2014 prijsuitreiking op slotbijeenkomst donderdagavond 20 november te Utrecht

StookjerijkTrofee 2014 prijsuitreiking op slotbijeenkomst donderdagavond 20 november te Utrecht StookjerijkTrofee 2014 prijsuitreiking op slotbijeenkomst donderdagavond 20 november te Utrecht Stookjerijk 2014 Rondetafel Energiebesparing in de Haarlemse huursector Systematiek energielabels Waar gaat

Nadere informatie

Rekenkamer Metropool Amsterdam T.a.v. de heer J. de Ridder Postbus 202 1000 AE Amsterdam

Rekenkamer Metropool Amsterdam T.a.v. de heer J. de Ridder Postbus 202 1000 AE Amsterdam pagina 1 / 5 Rekenkamer Metropool Amsterdam T.a.v. de heer J. de Ridder Postbus 202 1000 AE Amsterdam Datum: 15 maart 2016 Kenmerk: 201/0007, JvdV Archiefnummer: 5.90/3 Betreft: Bestuurlijke Reactie op

Nadere informatie

Resultaten onderzoek monitoring projecten Energiesprong. Niels Sijpheer, Energiesprong Wouter Borsboom, TNO

Resultaten onderzoek monitoring projecten Energiesprong. Niels Sijpheer, Energiesprong Wouter Borsboom, TNO Resultaten onderzoek monitoring projecten Energiesprong Niels Sijpheer, Energiesprong Wouter Borsboom, TNO Energiesprongprojecten onder de loep Wat werkt en wat niet? Welke (prestatie) afspraken worden

Nadere informatie

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven Datum Referentie Behandeld door 13 december 2011 20111278-07 P. Smoor/LSC 1 Inleiding

Nadere informatie

Uw hoogbouw SLIM renoveren De nieuwe, revolutionaire methode om al uw hoogbouw moeiteloos te verduurzamen!

Uw hoogbouw SLIM renoveren De nieuwe, revolutionaire methode om al uw hoogbouw moeiteloos te verduurzamen! Uw hoogbouw SLIM renoveren De nieuwe, revolutionaire methode om al uw hoogbouw moeiteloos te verduurzamen! snelle realisatie in duurzame renovatie snelle realisatie in duurzame renovatie De béste prestatie

Nadere informatie

+HUIS renovatie. Het beste energieneutraal renovatieconcept voor de Sparrenhoeven

+HUIS renovatie. Het beste energieneutraal renovatieconcept voor de Sparrenhoeven +HUIS renovatie Het beste energieneutraal renovatieconcept voor de Sparrenhoeven Dirk de Vroome Door Zon en Wind Atelier 10/15 Zehnder J.E.StorkAir GeoEnergie Datum: 11 november 2013 1 +HUIS renovatie

Nadere informatie

Bewonersbelangen bij renovatie in bewoonde staat

Bewonersbelangen bij renovatie in bewoonde staat Bewonersbelangen bij renovatie in bewoonde staat Eefje van der Werf - P5 presentatie - SHT lab - 27 juni 2011 1/41 Inhoud aanpak aantal acceptabel badkamer belangen beperkt beter bewoners bewonersbelangen

Nadere informatie

Enquête over onderhoud

Enquête over onderhoud Enquête over onderhoud In november 2014 legden we het Bo-Ex Panel een enquête voor met als onderwerp Onderhoud. Het thema onderhoud is erg breed. Daarom kozen we vooral te vragen naar ervaringen bij de

Nadere informatie

Duurzaamheid - enquête Bo-Ex Panel

Duurzaamheid - enquête Bo-Ex Panel Duurzaamheid - enquête Bo-Ex Panel Duurzaamheid speelt een steeds belangrijkere rol in onze maatschappij. Vaak vanuit het besef dat het verstandig is om anders om te gaan met onze aarde. Op het gebied

Nadere informatie

Rapportage Energiezuinige Woningen

Rapportage Energiezuinige Woningen Rapportage Energiezuinige Woningen Start peiling : 21 mei 2013 Einde peiling : 3 juni 2013 Aantal uitnodigingen tot deelname : circa 150 Aantal deelnemers peiling : 58 Respons : circa 30% Amersfoort, juli

Nadere informatie

Lindenhove. Renovatie & Transformatie. Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove

Lindenhove. Renovatie & Transformatie. Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove Lindenhove Renovatie & Transformatie Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove ' Duurzaam & Comfortabel Met slimme combinaties van energiebesparende maatregelen en opwekking van duurzame energie komen

Nadere informatie

Infoavond 8 oktober 2015 Yvonne Feuerhahn. Hoe begin je? Met het duurzamer maken van je huis?

Infoavond 8 oktober 2015 Yvonne Feuerhahn. Hoe begin je? Met het duurzamer maken van je huis? Infoavond 8 oktober 2015 Yvonne Feuerhahn Hoe begin je? Met het duurzamer maken van je huis? Yvonne Feuerhahn ambassadeur adviseur architect Sinds 2010 dagelijks bezig met het verduurzamen van bestaande

Nadere informatie

AMBITIELIJST VERDUURZAMEN WONING. NAW gegevens. Straat: Postcode: Plaats: Tel nr.: e-mail: HUIDIGE SITUATIE

AMBITIELIJST VERDUURZAMEN WONING. NAW gegevens. Straat: Postcode: Plaats: Tel nr.: e-mail: HUIDIGE SITUATIE AMBITIELIJST VERDUURZAMEN WONING NAW gegevens Naam: Straat: Postcode: Plaats: Tel nr.: e-mail: Datum: HUIDIGE SITUATIE 1. Waardevolle elementen woning Ja nee nvt - Locatie - Tuin - Uitzicht - Bezonning

Nadere informatie

Kernboodschappen Woningcorporaties Nederland dicht bij huis

Kernboodschappen Woningcorporaties Nederland dicht bij huis Kernboodschappen Woningcorporaties Nederland dicht bij huis Oktober 2014 Thema 1 Goed wonen en een goede dienstverlening We vinden het in Nederland normaal dat iedereen goed kan wonen. Maar niet iedereen

Nadere informatie

Het functioneringsgesprek

Het functioneringsgesprek Het functioneringsgesprek Gewoon betrokken Werknemer Het functioneringsgesprek Gewoon betrokken Inhoudsopgave Inleiding... 5 Wat is een functioneringsgesprek?... 7 Waarom is een functioneringsgesprek

Nadere informatie

Communiceren met ouderen

Communiceren met ouderen Communiceren met ouderen 1. Introductie a) Het SEE-GREEN project Het SEE-GREEN project is een Europees initiatief om de gevolgen voor de oudere generatie burgers in onze gemeenschappen te bepalen wanneer

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 Milieu - Aandacht in de tijd 2/31

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 2/25 3/25 1. Praktijk van het verleden

Nadere informatie

VEELGESTELDE VRAGEN BEWONERSAVOND TER HAARKADE 16 MEI 2012

VEELGESTELDE VRAGEN BEWONERSAVOND TER HAARKADE 16 MEI 2012 VEELGESTELDE VRAGEN BEWONERSAVOND TER HAARKADE 16 MEI 2012 Algemene vragen Waarom kiest Portaal voor renovatie en niet voor sloop? Op het moment dat Portaal een afweging maakt voor renovatie of sloop wordt

Nadere informatie

STEEK ENERGIE IN JE WONING! UNIEK AANBOD VOOR WIPPOLDER

STEEK ENERGIE IN JE WONING! UNIEK AANBOD VOOR WIPPOLDER STEEK ENERGIE IN JE WONING! UNIEK AANBOD VOOR WIPPOLDER INLEIDING WAT STAAT ER OP HET PROGRAMMA? 19:30 uur Energiebesparende maatregelen (Energieloket) 20:15 uur Pauze met koffie en thee 20:30 uur Informatiemarkt:

Nadere informatie

EnErgiE zuiniger van jouw woning

EnErgiE zuiniger van jouw woning EnErgiE zuiniger maken van jouw woning 2016 EnErgiE zuiniger maken van jouw woning, 2016 Inhoud 02 Waarom dit boekje? 04 Waarom jouw woning energiezuiniger? 04 Wat komen we bij jou doen: 1. Reeds geïsoleerde

Nadere informatie

Conceptoplossingen door samenwerking. Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten

Conceptoplossingen door samenwerking. Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten Conceptoplossingen door samenwerking Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten Waarom bouwen we zoveel muren en slaan we zo weinig bruggen? Brink Climate Systems 1903 Smederij te Assen 2013 Fabrikant

Nadere informatie

Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd

Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd Ministerie van Financiën, Den Haag Manesco helpt gebouweigenaren met comfortverbetering, energiebesparing én, tegen lagere exploitatiekosten. Manesco is

Nadere informatie

Energie Merenwijk. Wie ben ik?

Energie Merenwijk. Wie ben ik? Energie Merenwijk Wie ben ik? Marcel van Ewijk Makelaar & Taxateur SCVM Eigen kantoor Aangesloten bij VBO Makelaar Seniorkeur Makelaar EPA Adviseur Energielabel Woningbouw Erkend deskundige Energielabel

Nadere informatie

BVR RENOVATIECONCEPT DOORZONWONINGEN. Presentatie 10 febr. 2011 Bouwbeurs Utrecht door mr. ir. A.J.P.M.G. (Ad) Wirken Algemeen directeur BVR Groep

BVR RENOVATIECONCEPT DOORZONWONINGEN. Presentatie 10 febr. 2011 Bouwbeurs Utrecht door mr. ir. A.J.P.M.G. (Ad) Wirken Algemeen directeur BVR Groep BVR RENOVATIECONCEPT DOORZONWONINGEN Presentatie 10 febr. 2011 Bouwbeurs Utrecht door mr. ir. A.J.P.M.G. (Ad) Wirken Algemeen directeur BVR Groep Presentatie Voorstellen BVR Groep Uitleg Concepten 2 BVR

Nadere informatie

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS Colofon Meer informatie over mogelijke ondersteuning op de verschillende onderwerpen: Ieke Benschop, NMU (i.benschop@nmu.nl;

Nadere informatie

WERKZAAMHEDEN Westersingel

WERKZAAMHEDEN Westersingel WERKZAAMHEDEN Westersingel RAPPORTAGE VAN EEN BUURTENQUETE UITGEVOERD DOOR VEENENDAAL I N H O U D S O P G A V E INLEIDING P3 RESPONS P3 BEANTWOORDING VRAGENLIJST P3 OVERIGE OPMERKINGEN EN INFORMATIE P5

Nadere informatie

Bespaar op energie én uw woonlasten samen met Woonpartners

Bespaar op energie én uw woonlasten samen met Woonpartners ENERGIE ZUINIGER WONEN! Bespaar op energie én uw woonlasten samen met Woonpartners 1 Energiebesparingsproject Energie besparen is een zaak van iedereen. Daarom investeert Woonpartners samen met haar huurders

Nadere informatie

27-11-2013. Trias energetica, Rc-waarde, ketensamenwerking, energieneutraal, financiering, wetgeving, milieu, C2C,

27-11-2013. Trias energetica, Rc-waarde, ketensamenwerking, energieneutraal, financiering, wetgeving, milieu, C2C, ir. Frits Schultheiss lectoraat Duurzame Energie Energieneutraal bouwen Energiearm renoveren: 1. De besparingen op de energiekosten maken extra investeringen mogelijk (route van de Energiesprong); 2. De

Nadere informatie

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis Energiebesparingswijzer STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012 Geld besparen met handige energietips voor thuis Energie besparen, snel verdiend! Ieder jaar betaal je veel geld voor een warm huis,

Nadere informatie

Van inspanningsverplichting naar prestatiecontract nieuwbouw MFG Kaatsheuvel

Van inspanningsverplichting naar prestatiecontract nieuwbouw MFG Kaatsheuvel Bijlage 1 Van inspanningsverplichting naar prestatiecontract nieuwbouw MFG Kaatsheuvel Door Sunburst B.V. Ing. Joost de Roij en Ing. Joost Vermeer januari 2014 Inhoudsopgave Blz Inleiding 3 1. Van inspanningsverplichting

Nadere informatie

Rapportage kwantitatieve resultaten project Blok voor Blok

Rapportage kwantitatieve resultaten project Blok voor Blok Rapportage kwantitatieve resultaten project Blok voor Blok December 2013 Van: werkgroep Monitoring Aan: projectgroep Blok voor Blok 0. Inleiding Deze rapportage is tot stand gekomen op basis van aangeleverde

Nadere informatie

De respons van de bewoners van het Klaverblad was erg laag. Slechts 8 bewoners hebben de enquête ingevuld.

De respons van de bewoners van het Klaverblad was erg laag. Slechts 8 bewoners hebben de enquête ingevuld. De respons van de bewoners van het Klaverblad was erg laag. Slechts 8 bewoners hebben de enquête ingevuld. 1. Communicatie Vindt u dat u voldoende schriftelijke informatie heeft gekregen van Trifolium

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

Onderhoud 84 WONINGEN. Sprundel. De werkzaamheden vinden plaats aan de woningen in deze straten:

Onderhoud 84 WONINGEN. Sprundel. De werkzaamheden vinden plaats aan de woningen in deze straten: Onderhoud 84 WONINGEN Sprundel De werkzaamheden vinden plaats aan de woningen in deze straten: Graaf Ansfriedstraat Benedictastraat Anna Leonorastraat Anna Salomestraat Koekoekstraat Noorderstraat 8 september

Nadere informatie

Bewonersinformatieboekje. Energiesprong 32 woningen Kerkrade

Bewonersinformatieboekje. Energiesprong 32 woningen Kerkrade Bewonersinformatieboekje Energiesprong 32 woningen Kerkrade Inhoud 1. Inleiding 2. Contactpersonen 3. Toelichting op de woningverbetering en planning 4. Uitleg van de werkzaamheden 5. Besparing op uw woonlasten

Nadere informatie

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u!

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u! energie besparen = woonlasten verlagen VRAGEN? Bent u geïnteresseerd in één van de mogelijkheden die in deze brochure zijn beschreven, heeft u nog vragen of wilt u meer weten over de kosten? Vul dan het

Nadere informatie

Deelplan 5 Geeren-Zuid 1. Resultaten onderzoek NOM-ready 2. Voorstel geriefverbeteringen 3. Sociaal plan 4. Website 5. Voorlopige planning

Deelplan 5 Geeren-Zuid 1. Resultaten onderzoek NOM-ready 2. Voorstel geriefverbeteringen 3. Sociaal plan 4. Website 5. Voorlopige planning Deelplan 5 Geeren-Zuid 1. Resultaten onderzoek NOM-ready 2. Voorstel geriefverbeteringen 3. Sociaal plan 4. Website 5. Voorlopige planning Vastgoedontwikkeling, Marieke Keyzer, 23-11-2015 Inhoud presentatie

Nadere informatie

Energiebesparing in onze huurwoning. ALV De Klink 5 april 2016. Maarten Visschers Gelderse Natuur en Milieufederatie/ Stookjerijk

Energiebesparing in onze huurwoning. ALV De Klink 5 april 2016. Maarten Visschers Gelderse Natuur en Milieufederatie/ Stookjerijk Energiebesparing in onze huurwoning ALV De Klink 5 april 2016 Maarten Visschers Gelderse Natuur en Milieufederatie/ Stookjerijk Onderwerpen Lustrumjaar Stookjerijk Nieuwe Nijmeegse prestatieafspraken Verbetering

Nadere informatie

Huis & Erf steekt energie in uw woning. Isolatiemaatregelen

Huis & Erf steekt energie in uw woning. Isolatiemaatregelen Huis & Erf steekt energie in uw woning Isolatiemaatregelen Huis & Erf steekt energie in uw woning Huis & Erf steekt energie in uw woning in de vorm van een compleet isolatiepakket voor uw hele woning.

Nadere informatie

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER Rotterdammers besparen ruim 6% op hun totale energierekening door slimme meter en actief bekijken van hun verbruik via een display Slimme Meter In 2020 moeten netbeheerders zoals Stedin bij minimaal 80%

Nadere informatie

Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen

Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen 6 december 2011 Albert Hulshoff Ede 22 maart 2012 Prestatiecontracten - Prestatiecontracten - ESCo-eigenschappen

Nadere informatie

Energiesprong Nul op de meter. Waarom zou je dat willen? Is het haalbaar? Alleen voor hele milieubewuste mensen? Wat is het precies?

Energiesprong Nul op de meter. Waarom zou je dat willen? Is het haalbaar? Alleen voor hele milieubewuste mensen? Wat is het precies? Energiesprong Nul op de meter Waarom zou je dat willen? Is het haalbaar? Alleen voor hele milieubewuste mensen? Wat is het precies? Energiesprong Waarom zou je dat willen? omdat de buitenschil lek en tochtig

Nadere informatie

WOONLASTEN 4 15. Zijn de maandlasten voor huur + energie in een Passiefhuis lager dan in een normale woning? 4

WOONLASTEN 4 15. Zijn de maandlasten voor huur + energie in een Passiefhuis lager dan in een normale woning? 4 PASSIEFHUIZEN COLUMBUSKWARTIER ALMERE VEEL GESTELDE VRAGEN PASSIEFHUIZEN EN WONEN IN EEN PASSIEFHUIS 2 1. Wat is een Passiefhuis? 2 2. Wat is het voordeel van een Passiefhuis? 2 3. Wat zijn bewonerservaringen

Nadere informatie

Hoe moet je toekomstbestendig renoveren? 23 juni 2015. Een benadering vanuit energieperspectief (maar dat levert meer op dan financieel gewin...

Hoe moet je toekomstbestendig renoveren? 23 juni 2015. Een benadering vanuit energieperspectief (maar dat levert meer op dan financieel gewin... Hoe moet je toekomstbestendig renoveren? 23 juni 2015 Een benadering vanuit energieperspectief (maar dat levert meer op dan financieel gewin.......) Als je 25 jaar geleden geweten had wat je nu wist..

Nadere informatie

Welkom Themabijeenkomst Gezond Wonen

Welkom Themabijeenkomst Gezond Wonen Welkom Themabijeenkomst Gezond Wonen Gezond Wonen Jetske Thielen Programma Themabijeenkomst Gezond Wonen 12.30 Project Gezond Binnenklimaat (Jetske Thielen) 13.30 Gezond Wonen GGD (Ad Dilven) 14.00 Workshops

Nadere informatie

Presentatie Renovatieplannen Bilderdijkstraat / Da Costastraat

Presentatie Renovatieplannen Bilderdijkstraat / Da Costastraat Programma van vanavond: Inleiding Renovatieplan/werkzaamheden - pauze - Woonlasten Sociaal plan Vragen Inleiding Inleiding: Samenwerking heeft in 2011 aangekondigd de badkamer, de keuken en het toilet

Nadere informatie

Eva Trajectbegeleiding

Eva Trajectbegeleiding RAPPORT CLIËNTAUDIT 2012 / 2013 BLIK op WERK KEURMERK 1 Inhoudsopgave 2 Bevindingen 2.1 Algemeen 2.2 Voortraject inzicht in aanpak 2.3 Uitvoering 2.4 Begeleiding 2.5 Afronding 2.6 Communicatie en bereikbaarheid

Nadere informatie

Onderzoek Week van de Energierekening Gfk i.o. Milieu Centraal oktober 2012

Onderzoek Week van de Energierekening Gfk i.o. Milieu Centraal oktober 2012 Onderzoek Week van de Energierekening Gfk i.o. Milieu Centraal oktober 2012 Achtergrond bij onderzoek In het onderzoek is gebruik gemaakt van een aselecte steekproef van 1.038 huishoudens. Deze steekproef

Nadere informatie

ALLE MOGELIJKHEDEN OP EEN RIJTJE VOOR EEN IDEAAL WOON-EN LEEFKLIMAAT WWW.ENERGIESERVICE.NL

ALLE MOGELIJKHEDEN OP EEN RIJTJE VOOR EEN IDEAAL WOON-EN LEEFKLIMAAT WWW.ENERGIESERVICE.NL ALLE MOGELIJKHEDEN OP EEN RIJTJE VOOR EEN IDEAAL WOON-EN LEEFKLIMAAT WWW.ENERGIESERVICE.NL Klimaatmakers Veilig en vertrouwd! Warmte en ventilatie zijn essentieel voor een heerlijk klimaat in uw woning.

Nadere informatie

energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015

energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015 energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015 Marc Smijers M 06-23924330 www.smijers-energieadvies.nl info@smijers-energieadvies.nl 1 Onderwerpen Relatie tussen energielabel en energiegebruik

Nadere informatie

Iwan. Bisschopstraat. Leeuwarden. Arjen Goodijk. Bisschopstraat 24. 8921AZ Leeuwarden

Iwan. Bisschopstraat. Leeuwarden. Arjen Goodijk. Bisschopstraat 24. 8921AZ Leeuwarden Iwan Arjen Goodijk Bisschopstraat Bisschopstraat 24 Leeuwarden 8921AZ Leeuwarden Inleiding Je hebt online de energiebespaarscan van jouw huis aangevraagd. Je wilt dus weten hoe jij kunt besparen op energiekosten.

Nadere informatie

Heerdehoeve en Lemsterlandhoeve

Heerdehoeve en Lemsterlandhoeve Heerdehoeve en Lemsterlandhoeve Informatiebrochure groot onderhoud Heerdehoeve 2, 4, 6, 7, 9, 10, 11, 12, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 23 en 25 Lemsterlandhoeve 4, 10, 12, 16, 18, 24, 26, 28, 30 en

Nadere informatie

PDFlib PLOP: PDF Linearization, Optimization, Protection. Page inserted by evaluation version www.pdflib.com sales@pdflib.com

PDFlib PLOP: PDF Linearization, Optimization, Protection. Page inserted by evaluation version www.pdflib.com sales@pdflib.com PDFlib PLOP: PDF Lineariation, Optimiation, Protection Page inserted by evaluation version www.pdflib.com sales@pdflib.com p Energielabel woning supplement* Afgegeven conform de Regeling energieprestatie

Nadere informatie

Wethouder Bert van der Meij

Wethouder Bert van der Meij Welkom! Nul op de Meter -pilot Oostvoorne, 8 maart 2016 Welkom! Wethouder Bert van der Meij 1 Vanavond Welkom Inleiding Brainstorm ervaringen en wensen Uitleg Nul op de Meter Samenvatting Hoe nu verder?

Nadere informatie

Aanpak energiebesparing woningvoorraad Portaal Nijmegen. 13 mei 2014 Stephan Huisman afdeling Strategie & Vastgoed Senior projectleider

Aanpak energiebesparing woningvoorraad Portaal Nijmegen. 13 mei 2014 Stephan Huisman afdeling Strategie & Vastgoed Senior projectleider Aanpak energiebesparing woningvoorraad Portaal Nijmegen 13 mei 2014 Stephan Huisman afdeling Strategie & Vastgoed Senior projectleider Wat loopt er allemaal? Duurzaamheid is: Energiebesparing Gezond wonen

Nadere informatie

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS Colofon Meer informatie over mogelijke ondersteuning op de verschillende onderwerpen: Ieke Benschop, NMU (i.benschop@nmu.nl;

Nadere informatie

Geslaagde pilot en nu opschaling? Toegankelijke zelfsturing op je energierekening

Geslaagde pilot en nu opschaling? Toegankelijke zelfsturing op je energierekening Geslaagde pilot en nu opschaling? Toegankelijke zelfsturing op je energierekening De waarde van directe feedback op energiegedrag Inhoud presentatie 1. Positieve testresultaten als basis voor vervolg 2.

Nadere informatie

Wie is Woonlinie Het project duurzame isolatietechnieken oplossingen in de installaties van de woningen Monitoren

Wie is Woonlinie Het project duurzame isolatietechnieken oplossingen in de installaties van de woningen Monitoren Wie is Woonlinie Woonlinie is een middelgrote woningcorporatie actief in het Land van Heusden en Altena en Zaltbommel. Totaal verhuurt Woonlinie ongeveer 4200 woningen. Daarnaast bouwt de vastgoed afdeling

Nadere informatie

INFORMATIEBOEKJE PLANMATIG ONDERHOUD EN ENERGIEBESPARENDE MAATREGELEN. F. Nightingalestraat, C. de Langestraat, A. Jacobsstraat en

INFORMATIEBOEKJE PLANMATIG ONDERHOUD EN ENERGIEBESPARENDE MAATREGELEN. F. Nightingalestraat, C. de Langestraat, A. Jacobsstraat en INFORMATIEBOEKJE PLANMATIG ONDERHOUD EN ENERGIEBESPARENDE MAATREGELEN F. Nightingalestraat, C. de Langestraat, A. Jacobsstraat en A. Schweitzerslaan in Haarlem Informatie voor bewoners Aan dit boekje kunnen

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Ik wil zonnepanelen. Presentatie: Joop Eising van Invent www.invent.nl Erik Koning van Energiewacht www.ewacht.nl

Ik wil zonnepanelen. Presentatie: Joop Eising van Invent www.invent.nl Erik Koning van Energiewacht www.ewacht.nl Ik wil zonnepanelen. Presentatie: Joop Eising van Invent www.invent.nl Erik Koning van Energiewacht www.ewacht.nl Aanleiding vereniging voor energiebesparing: 1 hogere gemeentelijke tarieven voor verenigingen

Nadere informatie

Startadvies Energiebesparing

Startadvies Energiebesparing Startadvies Stephanusplein 1, 7772 BR Hardenberg Startadvies : Op basis van de besparingscheck (zie bijlage) heeft uw woning een indicatief energielabel F. Het energielabel voor woningen loopt van A tot

Nadere informatie

Energie besparen in uw huis

Energie besparen in uw huis > www.vrom.nl Energie besparen in uw huis Met energiepremie en EPA-advies Energie besparen in uw huis Een comfortabel huis en toch een lagere energierekening? Dat kan prima als u energiebesparende maatregelen

Nadere informatie

Binnenklimaat: energie efficiënte oplossingen besparing door comfort

Binnenklimaat: energie efficiënte oplossingen besparing door comfort Binnenklimaat: energie efficiënte oplossingen besparing door comfort Rob Nagel Honeywell Dag van de Installatie VSK, Jaarbeurs Utrecht 2 februari 2010 Binnenklimaat besparing door comfort Woningmarkt in

Nadere informatie

Bewonersinformatie Rosmalen. Aandachtspunten voor uw vernieuwde woning

Bewonersinformatie Rosmalen. Aandachtspunten voor uw vernieuwde woning Bewonersinformatie Rosmalen Aandachtspunten voor uw vernieuwde woning 2 Voorwoord Afgelopen periode heeft BAM Woningbouw in opdracht van de eigenaar van uw woning, a.s.r., uw woning verbeterd. Bij de woningverbetering

Nadere informatie

Het energiebeleid van Habeko wonen Martin Bogerd directeur bestuurder.

Het energiebeleid van Habeko wonen Martin Bogerd directeur bestuurder. Verslag bijeenkomst 21 januari 2015 van Stichting Bewonersbelangen Habeko Wonen (SBHW) in samenwerking met Habeko wonen en gastspreekster Antoinette Vunderink van Het Energiehuis over Hoe houd ik mijn

Nadere informatie

Geef verse lucht de ruimte, woon en werk gezonder

Geef verse lucht de ruimte, woon en werk gezonder Geef verse lucht de ruimte, woon en werk gezonder Geef verse lucht de ruimte, woon en werk gezonder Gebouwen zijn steeds beter geïsoleerd. Goed voor de energierekening en het comfort in huis en op kantoor,

Nadere informatie

Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen

Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen KLIMAATGARANT Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen De energie van morgen vandaag in huis Project in Rijswijk Een energieneutrale woning: het kan! Binnenkort start de verkoop van

Nadere informatie

Een kwaliteitsbeheersysteem. voor verbetering van binnenmilieu en energiegebruik bij renovatie van sociale meergezinswoningen

Een kwaliteitsbeheersysteem. voor verbetering van binnenmilieu en energiegebruik bij renovatie van sociale meergezinswoningen Een kwaliteitsbeheersysteem voor verbetering van binnenmilieu en energiegebruik bij renovatie van sociale meergezinswoningen 1 Renovatie van meergezinswoningen met behulp van het kwaliteitsbeheersysteem

Nadere informatie

KLIMAATGARANT. De energie van morgen vandaag in huis

KLIMAATGARANT. De energie van morgen vandaag in huis KLIMAATGARANT Een nieuwe woning in De energie van morgen vandaag in huis Een energieneutrale woning: het kan! is gestart met de verkoop van woningen in het project. Duurzame woningen, want wordt een wijk

Nadere informatie

Duurzaam Castricum 2030. Door vanuit ons vakgebied en met onze kennis de woningen in Castricum energie op te laten wekken in plaats van te laten

Duurzaam Castricum 2030. Door vanuit ons vakgebied en met onze kennis de woningen in Castricum energie op te laten wekken in plaats van te laten Duurzaam Castricum 2030. Door vanuit ons vakgebied en met onze kennis de woningen in Castricum energie op te laten wekken in plaats van te laten verbruiken. Hoe we werken De woning krijgt als het ware

Nadere informatie

SP onderzoek verwarming flats Kruidenlaan

SP onderzoek verwarming flats Kruidenlaan SP onderzoek verwarming flats Kruidenlaan Op 26 januari 2010 zijn er in de drie flats van de Kruidenlaan enquêtes verspreid met vragen over de stadsverwarming van Essent met betrekking tot het blok. Aanleiding

Nadere informatie

Doelen duurzaam bouwen

Doelen duurzaam bouwen 1 Doelen duurzaam bouwen Duurzaam bouwen is hot. Geen wonder, u verhoogt de waarde van uw woning, verlaagt uw woonlasten, krijgt overheidssubsidies voor duurzame details, maar ziet u ook hoe comfortabel

Nadere informatie

Energie besparen met uw huurders

Energie besparen met uw huurders Energie besparen met uw huurders Mijn e-loket helpt u: uw energiebeleid te communiceren energielabels inzichtelijk te maken CO2 uitstoot met uw huurder te verminderen Mijn e-loket helpt uw huurders: bewust

Nadere informatie

Fruitbuurt-Noord: Uitslag draagvlakmeting deelgebied 2 november/december 2014

Fruitbuurt-Noord: Uitslag draagvlakmeting deelgebied 2 november/december 2014 Fruitbuurt-Noord: Uitslag draagvlakmeting deelgebied 2 november/december 2014 Utrecht, januari 2015 M.M.L. Vellekoop, projectcoördinator L. M. Smulders, MSc Dit rapport is geschreven in opdracht van Mitros

Nadere informatie

Over isoleren, besparen en comfort

Over isoleren, besparen en comfort Warm voor Weinig Over isoleren, besparen en comfort WARM VOOR WEINIG U woont in een huurwoning, en heeft er waarschijnlijk een aangename plek van gemaakt. Maar misschien kan het nog veel comfortabeler!

Nadere informatie

De Krijntjes. Onderhoud De Krijntjes. Rucphen. De werkzaamheden vinden plaats aan de woningen in deze straten: Achterhoeksestraat

De Krijntjes. Onderhoud De Krijntjes. Rucphen. De werkzaamheden vinden plaats aan de woningen in deze straten: Achterhoeksestraat Onderhoud De Krijntjes Rucphen De werkzaamheden vinden plaats aan de woningen in deze straten: Achterhoeksestraat De Krijntjes Jan van Eyckstraat Pieter Breughelstraat Rubensstraat van den Houtestraat

Nadere informatie

Hoe je woning te verwarmen. Een beginners handleiding om je comfortabel te voelen.

Hoe je woning te verwarmen. Een beginners handleiding om je comfortabel te voelen. Hoe je woning te verwarmen. Een beginners handleiding om je comfortabel te voelen. Alles wat je moet weten over: - Hoe je je comfortabel kunt voelen in je woning - Welke maatregelen je kunt nemen om daarmee

Nadere informatie

Energiebesparing. Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties

Energiebesparing. Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties Energiebesparing Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties Eerste druk, november 2007 ENERGIEBESPARING Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties Eerste druk, november 2007 2007, Nederlandse

Nadere informatie

Rapportage over de kwaliteit van het wonen in het huizenblok Molukkenstraat, Soendastraat, Bilitonstraat en Madurastraat

Rapportage over de kwaliteit van het wonen in het huizenblok Molukkenstraat, Soendastraat, Bilitonstraat en Madurastraat Rapportage over de kwaliteit van het wonen in het huizenblok Molukkenstraat, Soendastraat, Bilitonstraat en Madurastraat December 2012 Inleiding In de loop van dit jaar heeft de SP Amsterdam Oost met bewoners

Nadere informatie

Energieprestatie in de toekomst Verdouw Beurs 2.0

Energieprestatie in de toekomst Verdouw Beurs 2.0 Energieprestatie in de toekomst Verdouw Beurs 2.0 ing. A.F. (André) Kruithof Oktober 2015 Programma Op weg naar 2050: doelstellingen bestaande bouw & nieuwbouw BENG-indicatoren Energiezuinigheid in de

Nadere informatie

Energieprestaties grondgebonden woningen

Energieprestaties grondgebonden woningen Energieprestaties grondgebonden woningen Meer wooncomfort met minder energie Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Stap voor stap naar minder energiegebruik De overheid stelt steeds scherpere

Nadere informatie

Deventer Digipanel Energiebesparend gedrag Juni 2013

Deventer Digipanel Energiebesparend gedrag Juni 2013 Deventer Digipanel Energiebesparend gedrag Juni 2013 Uitgave : Team Kennis en Verkenning Naam : Jaap Barink Telefoonnummer : (0570) 693369 Mail : j.barink@deventer.nl 2 Introductie Team Kennis en Verkenning

Nadere informatie

KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN

KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN April 2002 ECN-RX--02-013 KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN Nieuw Den Helder Centrum als praktijkvoorbeeld J.C.P. Kester E. Sjoerdsma H. van der Veen (Woningstichting

Nadere informatie

Meer doen in minder tijd én met minder stress!

Meer doen in minder tijd én met minder stress! Meer doen in minder tijd én met minder stress! Is Werken in Flow iets voor jou? Wil jij grip op je overvolle inbox? Een opgeruimde werkomgeving? Een halve tot een hele werkdag tijdswinst per week? Een

Nadere informatie

Building4life. Wilt u weten hoe? Building4life. Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus 1069 4801 BB Breda

Building4life. Wilt u weten hoe? Building4life. Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus 1069 4801 BB Breda Wilt u weten hoe? Ga stap voor stap door onze aanpak: - Kennismaking Building4life - De Building4life werkwijze - Uitgewerkte case Amarant Tilburg Building4life Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus

Nadere informatie

WIZ Re-integratie en Coaching

WIZ Re-integratie en Coaching RAPPORT CLIËNTAUDIT 2012 / 2013 BLIK op WERK KEURMERK 1 Inhoudsopgave 2 Bevindingen 2.1 Algemeen 2.2 Voortraject inzicht in aanpak 2.3 Uitvoering 2.4 Begeleiding 2.5 Afronding 2.6 Communicatie en bereikbaarheid

Nadere informatie

Genomineerd Nationaal Energie Toekomst Trofee 2006

Genomineerd Nationaal Energie Toekomst Trofee 2006 Winnaar Nationaal Energieprijs 2004 Winnaar Nationaal Energie Toekomst Trofee 2005 Genomineerd Nationaal Energie Toekomst Trofee 2006 2e Prijs Nationaal Energie Toekomst Trofee 2007 European Energy Efficiency

Nadere informatie

Meefinancieren van energiebesparende voorzieningen De mogelijkheden bij BLG Wonen Versie 1-1-2016

Meefinancieren van energiebesparende voorzieningen De mogelijkheden bij BLG Wonen Versie 1-1-2016 Meefinancieren van energiebesparende voorzieningen De mogelijkheden bij BLG Wonen Versie 1-1-2016 Energiebesparende voorzieningen zijn in meerdere opzichten interessant: Structurele besparing tot 30% op

Nadere informatie

Woononderzoek De Eng. Dalweg 81-175 en Rubenslaan 85-125

Woononderzoek De Eng. Dalweg 81-175 en Rubenslaan 85-125 Woononderzoek De Eng Dalweg 81-175 en Rubenslaan 85-125 December 2011 Inleiding Op dit moment denkt Portaal na over de toekomst van acht flats in de Soester wijk De Eng. Het zijn flats die begin jaren

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Bomenbuurt. EnergieBesparingsProject. Projectgroep. Uitslag bewonersenquête. RDH Architecten. maart 2010. Nummer 2

Nieuwsbrief. Bomenbuurt. EnergieBesparingsProject. Projectgroep. Uitslag bewonersenquête. RDH Architecten. maart 2010. Nummer 2 Nieuwsbrief Nummer 2 maart 2010 EnergieBesparingsProject Bomenbuurt Projectgroep Uitslag bewonersenquête RDH Architecten Geachte bewoner van de Bomenbuurt, In uw buurt is Woongoed met het eerste energiebesparingsproject

Nadere informatie

In 10 stappen van project naar effect!

In 10 stappen van project naar effect! In 10 stappen van project naar effect! een handleiding voor slim zorgen > Betrek de belangrijke sleutelpersonen > Stel projectteam samen & kies pilotteams > Screen de huidige situatie > Organiseer een

Nadere informatie

Nadere subsidieregels "Nul op de Meter 2015"

Nadere subsidieregels Nul op de Meter 2015 Nadere subsidieregels "Nul op de Meter 2015" Besluit van burgemeester en wethouders van Zoetermeer d.d. 10 februari 2015, nr. 2015-000474 tot vaststelling van de nadere subsidieregels Nul op de Meter 2015.

Nadere informatie

Presentatie de Zonnewoning. Kennismaken met een duurzaam, comfortabel en energiezuinig woonconcept

Presentatie de Zonnewoning. Kennismaken met een duurzaam, comfortabel en energiezuinig woonconcept Presentatie de Zonnewoning Kennismaken met een duurzaam, comfortabel en energiezuinig woonconcept 2006 Waarom een Zonnewoning? Aansluiten bij (Klimaat-) beleid: Met het concept de Zonnewoning kunnen wij

Nadere informatie

De respons op de enquête Hamwijck was verrassend hoog. 19 bewoners hebben de enquête ingevuld.

De respons op de enquête Hamwijck was verrassend hoog. 19 bewoners hebben de enquête ingevuld. De respons op de enquête Hamwijck was verrassend hoog. 19 bewoners hebben de enquête ingevuld. ENQUETE RENOVATIE HAMWIJCK VAN HET TOILET EN DE DOUCHERUIMTE 1. Communicatie Vindt u dat u voldoende schriftelijke

Nadere informatie

Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Energiebesparende maatregelen. informatie MOLENBUURT FASE 2

Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Energiebesparende maatregelen. informatie MOLENBUURT FASE 2 informatie MOLENBUURT FASE 2 JANUARI 2016 Energiebesparende maatregelen Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid In 2016 wil Intermaris bij 40 woningen aan de Paltrokmolen in Purmerend de vloer

Nadere informatie

Namens Max: Tops: Tips: soms had je een beetje een houding van dat komt wel, probeer volgend project daar op te letten.

Namens Max: Tops: Tips: soms had je een beetje een houding van dat komt wel, probeer volgend project daar op te letten. 360 graden feedback Hieronder wordt door ieder groepslid een feedback gegeven op al zijn groepsgenoten. Zo kan iedereen zijn mening geven op de werkhouding van de betreffende persoon. Feedback van de groep

Nadere informatie