Onderzoeksrapport ASBEST, ENERGIE EN ZONNEPANELEN OP HIPPISCHE BEDRIJVEN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Onderzoeksrapport ASBEST, ENERGIE EN ZONNEPANELEN OP HIPPISCHE BEDRIJVEN"

Transcriptie

1 Onderzoeksrapport ASBEST, ENERGIE EN ZONNEPANELEN OP HIPPISCHE BEDRIJVEN Dana ten Bokkel Huinink In opdracht van: LTO Noord vakgroep paardenhouderij Onder begeleiding van: Annet Schrijver & Wim Blokland

2 P a g i n a 2 Onderzoeksrapport ASBEST ENERGIE EN ZONNEPANELEN OP HIPPISCHE BEDRIJVEN Opdrachtgever: LTO Noord vakgroep paardenhouderij A.Schrijver & Wim Blokland Onderzoeker/auteur: Dana ten Bokkel Huinink 2012 ZWOLLE Pagina 2 van 41

3 P a g i n a 3 VOORWOORD Dit onderzoeksrapport is geschreven naar aanleiding van het uitvoeren van een onderzoek over asbest, energie en zonnepanelen op hippische bedrijven. Het onderzoek onder hippische ondernemers is gedaan in het kader van mijn afstudeerstage in opdracht van LTO Noord vakgroep paardenhouderij, onder leiding van A. Schrijver en W. Blokland Het doel is het opstellen van een onderzoeksrapport en een adviesrapport voor hippische ondernemers. Voor de mogelijkheid tot het doen van dit onderzoek en voor het tot stand brengen ervan wil ik de medewerkers van LTO Noord bedanken die mij van informatie en kennis hebben voorzien, in het bijzonder Annet Schrijver die mij als stage begeleidster veel heeft geholpen en inzichten heeft gegeven. Tevens wil ik mijn afstudeerdocente Marja Teekens bedanken voor de persoonlijke begeleiding en coaching. Dana ten Bokkel Huinink, December 2012, Dronten. Pagina 3 van 41

4 P a g i n a 4 INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding Aanleiding Asbestproblematiek Energie en zonnepanelen Opdracht Leeswijzer 7 2. Methode Te raadplegen bronnen Materiaal en method Steekproef en respondenten 9 3. Asbest, ernergie en zonnepanelen in de hippische sector De hippische sector in Nederland Bedrijfsactiviteiten binnen de hippische sector Asbestgebruik binnen de hippische sector Elektriciteitsverbruik per bedrijfstype Zonnepanelen binnen de hippische sector Investeren in zonnepanelen Salderen Financiering investering Terugverdientijd per bedrijfsactiviteit Het verlagen van de terugverdientijd Limitaties/discussie Conclusie 20 Bijlage 1. Geraadpleegde bronnen 21 Bijlage 2. Vragenlijst asbest, energie en zonnepanelen 23 Bijlage 3. Onderzoeksresultaten 30 Pagina 4 van 41

5 P a g i n a 5 1 INLEIDING 1.1 Aanleiding De Provinciale Staten hebben op 18 juni 2009 een motie aangenomen waarin aan de Gedeputeerde Staten wordt opgedragen om het plaatsen van zonnecollectoren op bedrijfsgebouwen te stimuleren en te onderzoeken of hierbij een aantrekkelijke combinatie gemaakt kan worden met het saneren van asbestdaken. 1 Driekwart van de geschatte 130 miljoen vierkante meter asbesthoudende daken en gevelpanelen in Nederland liggen op boerderijen en andere agrarische bedrijfsgebouwen. Binnen de Rijksoverheid is het voornemen ontstaan om in 2024 alle asbesthoudende daken op te laten ruimen. De staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu (Joop Atsma) wil agrariërs landelijk stimuleren om asbestdaken te saneren en in plaats daarvan een nieuwe, duurzame inkomstenbron te plaatsen: zonnepanelen. 2 Er is een budget beschikbaar gesteld van 20 miljoen euro om asbestdaken op agrarische bedrijven te verwijderen, onder de voorwaarde dat er op deze daken zonnepanelen worden geplaatst. 3 Verschillende provinciale projecten zijn uitgevoerd om onder agrarische ondernemers te inventariseren welke randvoorwaarden er zijn om de investering in zonnepanelen zo rendabel mogelijk te maken. Hippische bedrijven zijn binnen deze projecten vrijwel geheel buiten beschouwing gelaten. Dit is de reden dat er zeer weinig tot geen sectorspecifieke informatie voor hippische ondernemers beschikbaar is over dit onderwerp. Omdat Atsma agrariërs die bij het vervangen van de asbestplaten meteen investeren in zonnepanelen wil belonen met een subsidie, is het wenselijk dat ook hippische ondernemers van informatie kunnen worden voorzien. Als deze ondernemers investeren in zonnepanelen kan de sector bijdragen aan maatschappelijk verantwoord ondernemen alsook aan de milieudoelstellingen. De doelgroep van het onderzoek zijn hippische ondernemers in Nederland. Onder hippische ondernemers worden eigenaren van ondernemingen verstaan die zich binnen de paardenhouderij ten doel stellen een inkomen te verschaffen door de combinatie arbeid, kapitaal, kennis en ondernemerschap in te zetten (en daarmee tevens de continuïteit van een bedrijf te waarborgen). Onder het begrip paardenhouderij vallen diverse typen bedrijven zoals maneges en paardenpensions maar ook paardenmelkerijen en spermawinstations. Tijdens het onderzoek zijn enkel hippische ondernemers benaderd met een minimaal van 6 paarden op het bedrijf. 1.2 Asbestproblematiek In Nederland is er sprake van asbestproblematiek op verschillende fronten. Asbest werd in het verleden veelvuldig gebruikt, voornamelijk vanwege zijn hitte werende eigenschappen, slijtvastheid en lage prijs. 4 Al voor de Tweede Wereldoorlog was bekend dat blootstelling aan asbestvezels levensgevaarlijk is. 5 Toch duurde het tot 1993 voordat het gebruik van asbest in Nederland wettelijk verboden werd op grond van het Arbeidsomstandighedenbesluit. 6 1 R.B. Oosting, G.J. ten Napel (2012): Afronding motie asbest, bezocht op via flevoland.nl/vergaderstukken 2 (2012) Atsma stimuleert sanering asbestdaken met subsidie, bezocht op via rijksoverheid.nl 3 Rijksoverheid (september 2012): Atsma stimuleert sanering asbestdaken met subsidie, bezocht op via rijksoverheid.nl 4 Burdorf A, Maas J, Siegert H, Wielaard P. (2009 januari): Dossier asbest en gezondheid: Blootstelling, asbestziekten en risico evaluatie, TU Delft bezocht op via arbokennisnet.nl 5 Ruers R.F, Schouten N. (juli 2005): Het asbestdrama: eternit en de gevolgen van 100 jaar asbestcement, Wetenschappelijk bureau SP bezocht op via sp.nl 6 Arboportaal. Asbest een levensgevaarlijke stof, Ministerie van sociale zaken en werkgelegenheid bezocht op via arboportaal.nl Pagina 5 van 41

6 P a g i n a 6 De risico s ontstaan tegenwoordig vooral tijdens onderhoud, renovatie en de sloop van installaties en gebouwen. 7 Zolang de asbestvezels hechtvast zijn is er geen onmiddellijk gevaar. Toch zullen de vezels in de loop van de tijd in de lucht terechtkomen door verwering en bewerking. 8 Het gevaar van asbest zal in de toekomst toenemen door ouderdom en verwering van asbesthoudende dakbekleding. Ook brand en andere calamiteiten vormen een gevaar voor het vrijkomen van asbestvezels. 9 80% van de gebruikte asbest is naar schatting gebruikt in gebouwen, voornamelijk in de vorm van asbest cement platen. Voornamelijk op agrarische bedrijven is het schadelijke materiaal veelvuldig te vinden. Tussen de 70 en 80% van de desbetreffende bedrijven heeft asbest in de vorm van isolatiemateriaal of dakbedekking. 10 Dit zijn zeer verontrustende cijfers aangezien men door inademing van asbestvezels risico loopt op het krijgen van verschillende ernstige aandoeningen zoals; asbestose, longkanker en mesothelioom. Naar schatting overlijden er in Nederland jaarlijks 700 mensen als gevolg van asbestziekten. 11 Met het verzamelbegrip agrarische bedrijven worden ook de paardenhouderijen in Nederland bedoeld. Hoeveel procent van de hippische bedrijven echter asbest bevatten is niet duidelijk. Dit zal onderzocht worden tijdens dit onderzoek om de omvang van het probleem binnen deze sector te kunnen definiëren. 1.3 Energie en zonnepanelen In het TNO-rapport Bouw en Ondergrond komt naar voren dat er in 2040 een grote schaarste van grondstoffen zal zijn ontstaan, waardoor er anders met energie omgegaan zal worden. Enerzijds zal er veel aandacht zijn voor energiebesparing, anderzijds zal er veel gebruik gemaakt worden van duurzame energiebronnen. Er zal veelal sprake zijn van decentrale energievoorziening waarmee nu al een begin is gemaakt door de inzet van windmolens, zonnepanelen, vergistingsinstallaties en kleinere biomassacentrales. 12 Zonnepanelen zijn populair binnen de agrarische sector. Onder de melkveehouders overweegt één op de zes ondernemers om binnen 2 jaar te investeren in een installatie voor zonne-energie. 13 Uit het onderzoek gedaan door LTO-projecten is gebleken dat 18% van de ondervraagde ondernemers binnen de agrarische sector zonnepanelen wil plaatsen op het bedrijf. Van de ondervraagden zegt 9% nee tegen deze investering, terwijl 73% serieus overweegt om te investeren in zonne-energie. 14 De zon levert keer meer energie dan de mensheid gebruikt. 15 De Nederlandse energiedoelstelling is een energiebesparing realiseren van 2% per jaar, wat neerkomt op een energiebesparing van 20% in 2020 ten opzichte van Tevens wil men dat in % van de energie gehaald word uit duurzame energiebronnen. 16 (hernieuwbare energie) Het aandeel hernieuwbare energie in het totale energieverbruik in Nederland is gestegen van 1 % in 1990 tot 4,3 % 7 Burdorf A, Maas J, Siegert H, Wielaard P. (2009 januari): Dossier asbest en gezondheid: Blootstelling, asbestziekten en risico evaluatie, TU Delft bezocht op via arbokennisnet.nl 8 Heerings H. (september 1999): Asbest tot in de vezels van de samenleving, Contrast advies bezocht op via 9 Smolders D. (juni 2012): onderzoeksrapport inventarisatie asbestcement dak- en gevelbekleding in Nederland, Search ingenieursbureau bezocht op via rijksoverheid.nl 10 Veefkind, W. (2011 juni): Inventarisatie asbest en zonnepanelen in Flevoland, Zwolle LTO Projecten bezocht op via flevoland.nl 11 De Lang S, Van A.J. (2008 november): Aansprakelijkheid voor blootstelling aan asbest, Beer advocaten bezocht op via beeradvocaten.nl 12 V.d. Vlies J, Mulder G. (september 2009): Toekomstverkenning gebouwde omgeving, TNO bezocht op via tno.nl 13 Blanken K.(september 2012): Geld verdienen aan energie van het dak, veehouderij techniek bezocht op via library.wur.nl 14 Veefkind, W. (2011 juni): Inventarisatie asbest en zonnepanelen in Flevoland, Zwolle LTO Projecten bezocht op via flevoland.nl 15 (2012): Dakmagazine, WUR, Rombou, DLV bezocht op via dakmagazine.nl 16 Stichting de koepel. (maart 2011): Duurzame energie doelstellingen onhaalbaar bij huidig kabinetsbeleid, ANP Perssupport bezocht op via perssupport.nl Pagina 6 van 41

7 P a g i n a 7 in De bijdrage van zonnestroom aan het eindverbruik van hernieuwbare energie is klein, ongeveer 0,3 % 17 De agrarische sector kan een bijdrageleveren aan het opwekken van hernieuwbare energie aangezien op deze bedrijven vaak bedrijfsgebouwen aanwezig zijn met groot dakoppervlak, wat een unieke mogelijkheid biedt om zonnepanelen- of collectoren te plaatsen. 18 Verschillende provincies hebben al provinciale regelingen getroffen voordat de landelijke subsidieregeling ingevoerd werd. Dat deze regelingen daadwerkelijk effect hebben blijkt uit de cijfers van het project in Overijssel. Maarliefst m2 asbest werd er verwijderd van agrarische daken en er werden zonnepanelen geïnstalleerd met een vermogen van 3,4 miljoen Watt-piek aan nieuwe energie. 19 Of het voor een ondernemer interessant is om zonnepanelen te plaatsen hangt af van een aantal factoren. Een aantal belangrijke gegevens zijn de opbrengstfactor en de eventuele subsidie en/of toepasbare fiscale regelingen. Zonnepanelen zijn interessant voor bedrijven met een groot dakoppervlak tussen zuidoosten en zuidwesten en een energieverbruik tot maximaal zo n kwh per jaar. 20 Om te weten te komen of het voor hippische ondernemers interessant is om zonnepanelen te plaatsen, is het noodzakelijk om het energieverbruik op verschillende typen paardenhouderijen te achterhalen. Tevens zal er onderzoek gedaan moeten worden naar de pieken en dalen in het energieverbruik en de interesse in de aanschaf van zonnepanelen. 1.4 Opdracht Er is over het onderwerp vrij specifieke informatie te vinden die betrekking heeft op de agrarische sector. Over het algemeen wordt de paardenhouderij hier wel in meegenomen, maar dan veelal onder het verzamelbegrip graasdieren. Om de hippische ondernemers van sectorspecifieke informatie te kunnen voorzien is het noodzakelijk om meer inzicht te krijgen in het asbestprobleem, het energieverbruik en de bereidheid tot investering in zonnepanelen binnen de hippische sector in Nederland. In dit onderzoeksrapport zullen o.a. de volgende vragen worden beantwoord: 1. Hoe groot is het potentieel voor vervanging van asbestdaken voor zonnepanelen bij hippische ondernemers in Nederland? 2. Wat is het energieverbruik in kwh van de verschillende bedrijfsactiviteiten die binnen de hippische sector worden uitgevoerd? 3. Hoeveel rendement is er op verschillende soorten hippische ondernemingen te behalen uit asbest er af, zon er op? De bovenstaande vragen zullen worden beantwoord aan de hand van een onderzoek onder 131 hippische ondernemers, die representatief worden gehouden voor de gehele doelgroep hippische ondernemers in Nederland. 1.5 Leeswijzer In hoofdstuk 2 zal worden ingegaan op de methode van dit onderzoek, waarbij zal worden ingegaan op de gebruikte bronnen, materiaal en methode en de steekproef en respondenten. Vervolgens zal in hoofdstuk drie de hippische sector met de verschillende bedrijfsactiviteiten worden besproken. Tevens zullen in dit hoofdstuk de onderzoeksresulaten weergegeven worden over het asbestgebruik, elektriciteitsverbruik en de potentie voor zonnepanelen binnen de hippische sector. Hoofdstuk 4 beschrijft globaal de investering in zonnepanelen, waarbij saldering, financiering en terugverdientijd voor verschillende bedrijfsactiviteiten aan de orde komen. 17 (2011) Hernieuwbare energie in Nederland 2011, CBS bezocht op via cbs.nl 18 (2012): Dakmagazine, WUR, Rombou, DLV bezocht op via dakmagazine.nl 19 Projectgroep Overijssel (2011): Asbest van het dak, zonnepanelen er op, Provincie Overijssel LTO Projecten bezocht op via asbestvanhetdak.nl 20 Dubbeldam R. (juni 2012): Zonnepanelen steeds interessanter, Wageningen UR bezocht op via boerenklimaat.nl Pagina 7 van 41

8 P a g i n a 8 2. METHODE Asbestsanering, energie en zonnepanelen zijn actuele onderwerpen, ook in combinatie met elkaar. Doordat er al verschillende onderzoeken zijn gedaan en verschillende subsidieregelingen lopen is er veel informatie beschikbaar voor het onderzoek. Tevens is het een feit dat er bijna dagelijks nieuwe informatie beschikbaar is, vooral wat betreft de subsidieregelingen en ontwikkelingen op de zonnepanelenmarkt. De informatie die ontbreekt is de specifieke informatie over het onderwerp voor de hippische sector. 2.1 te raadplegen bronnen Een deel van de verkregen informatie is gegeven in de bronnenlijst, die artikelen, wetenschappelijke artikelen, verslagen en rapporten bevat. Naast de bronnen die via internet beschikbaar zijn, wordt er vaak over het onderwerp geschreven in agrarische vakbladen zoals de Nieuwe Oogst, de Boerderij en Veehouderij en Techniek. In deze bladen wordt vaak ook verwezen naar bronnen waaraan de artikelen gerelateerd zijn. Naast de bronnen die te vinden zijn op internet en in de agrarische vakbladen zijn er veel experts op het gebied van asbest en zonnepanelen. Deze experts zijn te benaderen via LTO Noord. Zij hebben onderzoeken over het onderwerp gedaan en hebben een adviserende functie voor de LTO leden over asbest en zonne-energie. 2.2 Materiaal en methode Het onderzoek heeft bestaan uit een desk-research en een field-research. Het deskresearch heeft bestaan uit een wetenschappelijk onderzoek en het raadplegen van bestaande bronnen en experts. De expert W. Veefkind is benaderd omdat hij verschillende projecten heeft uitgevoerd over het onderwerp als projectmanager bij LTO Noord. Asbest van het dak, zonnepanelen er op in de provincie Overijssel is een voorbeeld van zo n project. Tevens is W. Veefkind de auteur van het onderzoeksrapport Inventarisatie asbest en zonnepanelen in Flevoland. A. Smit is benaderd omdat ook hij verschillende projecten heeft uitgevoerd over het onderwerp. Tevens geeft hij workshops aan bedrijven om te helpen hun ambities op het gebied van duurzame energie te realiseren. Één van deze workshops is; Duurzame daken in de agrarische sector: asbest er af, zon er op. Het fieldresearch heeft bestaan uit het doen van een onderzoek onder hippische ondernemers waardoor onderzoeksgegevens konden worden verzameld. Nadat er een vragenlijst was opgesteld, is deze getoetst onder enkele hippische ondernemers om de interpretatie en moeilijkheid in beeld te brengen. Ook is de vragenlijst beoordeeld door verschillende deskundigen zoals experts duurzaamheid (LTO), experts asbest & zonnepanelen (LTO) en een gastdocente duurzaamheid(cah). De verkregen feedback is verwerkt waarna de vragenlijst online is gelanceerd. De complete vragenlijst is opgenomen in bijlage 2. Er zijn enkel hippische ondernemers benaderd met meer dan 6 paarden. Voor het aantal 6 is gekozen omdat volgens verschillende definities een paardenhouderij bedrijfsmatig is vanaf dit aantal paarden en/of pony s. Leden- en niet leden van LTO Noord zijn via de mail verzocht om de vragenlijst in te vullen. De adressen zijn verkregen via de ledenlijst van LTO Noord en via de websites van de hippische ondernemingen. Tevens is er een bericht met de URL van de vragenlijst geplaatst op paardennet.nl. Met de stage begeleidster en afstudeerdocente is afgesproken dat de respons van 100 hippische ondernemers voldoende zal zijn om een betrouwbaar resultaat uit te genereren en gegronde conclusies te kunnen trekken. De hoge respons op de vragenlijst geeft aan dat het onderwerp leeft onder hippische ondernemers. Pagina 8 van 41

9 P a g i n a steekproef en respondenten In de periode van tot zijn er ongeveer 1100 hippische ondernemers benaderd via een , met de vraag of zij de vragenlijst in wilden vullen via een URL. Van deze ondernemers zijn er 507 (46%) geweest die de vragenlijst hebben geopend of zijn begonnen met het invullen van de antwoorden. In totaal zijn er 118 (10%) respondenten geweest die de vragenlijst volledig hebben ingevuld en 131 (12%) respondenten hebben de vragenlijst zodanig ingevuld, dat deze bruikbaar was voor het onderzoek. Om de betrouwbaarheid van dit onderzoek te meten is er een steekproefcalculator gebruikt. De populatiegrootte van bedrijven is gebaseerd op de cijfers van het CBS Het betrouwbaarheidspercentage is met 131 respondenten 75,4%, zoals te zien is in onderstaande figuur 2.1. Figuur 2.1: betrouwbaarheidspercentage fieldresearch Foutenmarge 5% De steekproefgrootte 131 Populatiegrootte 4270 Spreiding 50% Betrouwbaarheidspercentage 75,4% Bron: consumingknowledge 2012 Pagina 9 van 41

10 P a g i n a ASBEST ENERGIE EN ZONNEPANELEN IN DE HIPPISCHE SECTOR In dit hoofdstuk zal de hippische sector in Nederland worden beschreven. De verschillende bedrijfsactiviteiten zullen aan bod komen en de relatie tot asbest, energie en zonnepanelen zal worden beschreven. 3.1 De hippische sector in Nederland De hippische sector in Nederland heeft in de afgelopen jaren een flinke groei doorgemaakt en doet niet meer onder aan andere agrarische sectoren. Vanaf het jaar 2000 is het aantal paard- en ponybedrijven (hoofd bedrijfstype) met 6% toegenomen tot bedrijven in Het aantal bedrijven met paarden en of pony s bedraagt in Nederland Om een beeld te schetsen van de omvang van de hippische sector, wordt een vergelijking gemaakt binnen de (dierlijke) agrarische sector. In de onderstaande figuur is weergegeven hoeveel bedrijven met een bepaalde diersoort in Nederland zijn gevestigd. Onder de factor koeien worden verstaan melkkoeien, kalfkoeien, vleeskalveren en jongvee. Onder de factor varkens worden verstaan varkens, vleesvarkens en fokzeugen. Tot slot worden er onder de factor kippen, kippen, leghennen, ouderdieren en vleeskuikens verstaan. Figuur 3.1: Aantal bedrijven per diersoort (2011) Bron: CBS 2012 Hippisch Nederland telde in 2011 ongeveer ruiters, waarvan de grootste groep recreatieruiters betreft (70%). Van de ruiters is ongeveer 20% wedstrijdruiter en 10% rijdt recreatief en wedstrijden. In Nederland is de manege de meest populaire locatie om paard te rijden, gevolgd door de vereniging en de vrije natuur. 23 De omvang van de hippische sector in Nederland kan niet alleen gemeten worden aan het aantal bedrijven met paarden en pony s en het aantal paard- en ponybedrijven. Ook de omzet van de sector is een belangrijke factor, welke in de hippishe sector jaarlijks 1,5 miljard bedraagt (2012): Paard- en ponybedrijven, lagere standaardopbrengst, CBS bezocht op via cbs.nl 22 (2012): Land- en tuinbouwcijfers 2012, CBS bezocht op via cbs.nl 23 Bartels J. (2012): Professionele passie voor paarden, ZLTO bezocht op via zlto.nl 24 Hardman A. (2012): Biologische paardenhouderij, Melkveeacademie bezocht op via melkveeacademie.nl Pagina 10 van 41

11 P a g i n a Bedrijfsactiviteiten binnen de hippische sector Het indelen van paard- en ponybedrijven naar bedrijfstype is erg omslachtig aangezien veel bedrijven een verschillend aantal activiteiten uitvoeren. Daarom is ervoor gekozen om de bedrijven in te delen naar de acitiviteiten die zij uitvoeren, ten doele van de bedrijfsvoering. In de onderstaande figuur staan de verschillende bedrijfsactiviteiten naar gebruik en activiteit onderverdeeld. Alle genoemde bedrijfstypen zijn voorgekomen in de antwoorden op de vragenlijst voor hippische ondernemers. Uiteraard is het mogelijk om als bedrijf verschillende activiteiten uit te voeren waarvan er één of meerdere binnen een andere sector vallen, deze activiteiten zijn niet meegenomen in de figuur (11,9%). Figuur 3.2: Indeling hippische sector naar bedrijfsactiviteit Fokkerij Hengstenhouderij (2,8%) Spermawinstation (1,8%) Paardenfokkerij (18%) Productiegericht Paarden opfokken (11,9%) Paardenmelkerij (0,3%) Paardenhouderij Training Trainings/sportstal (11,6%) Handelsstal (7%) Gebruiksgericht Dienstverlening Paardenpension (24,2%) Manege (7,3%) Toerisme (1,5%) Paardenkliniek (1,5%) Paardenrusthuis (0,75%) Particulier Verenigingsaccomodaties (3,1%) Particulier (buiten beschouwing) 3.3 Asbestgebruik binnen de hippische sector Binnen de hippische sector is evenals in andere agrarische sectoren sprake van veel asbestgebruik. Van de respondenten geeft 64% aan dat er asbest op hun bedrijfsdaken is verwerkt. Van de respondenten geeft 24% aan geen asbesthoudende beplating op het bedrijf te hebben. Er zijn ook hippische eigenaren die niet weten of er astbest op hun daken is verwerkt (5%) en ondernemers die de asbest reeds hebben laten verwijderen (8%). De spreiding die te zien is in het aantal m 2 asbest per bedrijf is groot. Het laagste aantal is 1m 2 en de hoogste uitkomst is 5.000m 2. De gemiddelde uitkomst is 823 m 2 asbest per hippisch bedrijf. Uit de bovenstaande gegevens en het feit dat Nederland 4270 hippische bedrijven telt kan er geconcludeerd worden dat er m2 asbest op hippische bedrijven te vinden is. Van het totaal van 130 miljoen m2 in Nederland is dit 1,73%. Van de hippische ondernemers geeft 27% aan de asbest te laten verwijderen, 29% geeft aan niets te laten doen met het asbest op het bedrijf. De overige ondernemers hebben de asbest reeds laten verwijderen of twijfelen over een eventuele investering in asbestsanering. Voor de meeste ondernemers is het financiële bezwaar het grootste. Voor de ondernemers die de asbest gaan laten verwijderen is gezondheidsrisico de belangrijkste reden. Van de respondenten geeft 87% aan minder dan ,- te willen besteden aan de asbestsanering. Voor de meeste ondernemers (76%) is dit bedrag voldoende om de asbest van het bedrijf te laten saneren. In figuur 3.3 is globaal te zien wat de kosten zijn om het bedrijf asbestvrij te maken. De bedragen zijn gebaseerd op het door een gecertificeerd bedrijf laten verwijderen van asbesthoudende golfplaten. Pagina 11 van 41

12 P a g i n a 12 Figuur 3.3: Kosten asbestverwijdering M 2 % ondernemers % % % % % % Bron: isoplaat Elektriciteitsverbruik per bedrijfstype Tijdens het onderzoek zijn er 13 bedrijfsactiviteiten naar voren gekomen, met allen een verschillend elektriciteitsverbruik. Het gemiddelde energieverbruik per hippisch bedrijf is kwh per jaar, wat ver onder het laagste gebruik in de gehele agrarische sector ligt. Dit verschil is duidelijk te zien in figuur 3.4. Het grote verschil wordt voornamelijk veroorzaakt doordat er binnen de paardenhouderij weinig tot geen geen koelsystemen, automatische voersystemen en robots gebruikt worden. Figuur 3.4: Elektriciteitsverbruik bedrijven dierlijke sectoren in kwh Bron: Binternet (LEI) 2011 De energiebehoefte is afhankelijk van de activiteiten die het bedrijf uitvoert. De gemiddeld hoogste energiebehoefte hebben de manages en verenigingen. Dit word waarschijnlijk veroorzaakt door het aanwezig zijn van een kantine waar veel elektrische apparaten worden gebruikt. De laagste energiebehoefte hebben de klinieken en hengstenhouderijen. Dit is een opvallend gegeven aangezien deze bedrijven gemiddeld dubbel zo veel paarden hebben dan het gemiddelde van alle paardenhouderijen. Een reden hiervoor kan zijn dat bedrijven met de bedrijfsactiviteit hengstenhouderij tevens andere bedrijfsactiviteiten hebben waar veel paarden voor benodigd zijn. Ook is de spreiding van het elektriciteitsgebruik tussen verschillende bedrijfstypen erg hoog. Zo gebruiken sommige bedrijven nagenoeg niets terwijl de grootste verbruikers wel kwh per jaar verbruiken. Pagina 12 van 41

13 P a g i n a 13 Figuur 3.5: Elektriciteitsverbruik binnen de paardenhouderij in kwh In kwh Gemiddeld Laagste Hoogste Aantal bedrijven Hengstenhouderij Zeer laag Spermawinstation Zeer laag Paardenfokkerij Zeer laag Paarden opfokken Zeer laag Paardenmelkerij Trainings/sportstal Zeer laag Handelsstal Zeer laag Pensionstal Zeer laag Manege Zeer laag Toerisme Paardenkliniek -545 Zeer laag 2 2 Paardenrusthuis Verenigingsaccomodaties Zeer laag Totaal Zeer laag Naast de hoeveelheid energie die wordt gebruikt zijn de tijdvakken waarin deze wordt gebruikt een belangrijke factor. Het is immers in het voordeel van de ondernemer als de opgewekte energie direct kan worden gebruikt. In onderstaande tabel staat weergegeven wanneer energie wordt verbruikt. Te zien is dat de meeste energie in het derde tijdvak van 16:00 tot 24:00 word verbruikt. Figuur 3.6: elektriciteitsverbruik in verschillende dagdelen 06:00-12:00 12:00-18:00 18:00-24:00 24:00-06:00 Pagina 13 van 41

14 P a g i n a Zonnepanelen binnen de hippische sector. De opbrengstsfactor van zonnepanelen hangt af van verschillende factoren. Zo is het energiegebruik belangrijk en de tijdvakken waarin de meeste energie word gebruikt. Uiteraard is de interesse van hippische ondernemers om te investeren in zonnepanelen de belangrijkste factor om na te gaan wat de mogelijkheden zijn. Van de ondervraagde ondernemers geeft 29% aan zeker niet te willen investeren in zonnepanelen. Dit betekent dat 71% serieuze interesse heeft om te investeren in zonnepanelen of daar al plannen voor heeft. Deze cijfers houden in dat de mogelijkheid bestaat dat er in de toekomst op 3031 hippische bedrijven zonnepanelen te vinden zijn. Uiteraard stellen hippische ondernemers eisen aan de investering. Zo wil 43% van de ondernemers de zonnepanelen binnen 5 jaar terugverdienen. Van de ondernemers vindt 34% 5-7 jaar een acceptabele terugverdientijd en 21% 7-10 jaar. Slechts 2% van de ondernemers vindt een terugverdientijd van langer dan 10 jaar acceptabel. Op de vraag hoe de ondernemers de investering zullen gaan financieren geeft 61% aan eigen middelen te willen gebruiken in combinatie met subsidies en fiscale mogelijkheden. Slechts 14% wil de investering financieren door een lening aan te gaan met de bank en 11% geeft aan dat zij derden willen laten investeren in hun bedrijf. De overige ondernemers geven aan het dak te willen verhuren, een samenwerking aan te willen gaan of van plan zijn de loterij te winnen. De afweging om wel of geen zonnepanelen aan te willen/kunnen schaffen kent verschillende factoren. De belangrijkste belemmerende factor is de financiering van de investering. Ook de terugverdientijd en gebrek aan vertrouwen in de investeing zijn belangrijke factoren, gevolgd door gebrek aan kennis en een afwachtende houding m.b.t. prijsdalingen in de toekomst. Pagina 14 van 41

15 P a g i n a INVESTEREN IN ZONNEPANELEN Het merendeel van de ondernemers geeft aan dat het financieren van de investering in zonnepanelen de grootste belemmering is. De meeste kosten vloeien dan ook voort uit de investeringkosten, waartegen de exploitatiekosten laag zijn. Verschillende factoren die van belang zijn bij het berekenen van de opbrengstfactor zullen in dit hoofdstuk aan bod komen. ook zullen er berekeningen gemaakt worden over de opbrengst naar bedrijfsactiviteit. 4.1 Salderen De opbrengst van het terugleveren van energie is afhankelijk van het verbruik, de hoeveelheid die wordt teruggeleverd en de energieleverancier waarbij men is aangesloten. Op basis van artikel 31c van de elektriciteitswet 1998 wordt tot een grens van 5000 kwh gesaldeerd. Energieleveranciers zijn dus verplicht om duurzaam opgewekte energie van kleinverbruikers te salderen tot een grens van kilowattuur. Dit betekent dat de teruggeleverde energie mag worden verrekend met de verbruikte energie op hetzelfde net. De meeste hippische bedrijven zullen onder de kleinverbruikers vallen met een aansluiting van maximaal 3x80A. Mocht er meer dan kwh per jaar worden teruggeleverd, moet de energieleverancier hier een redelijke terugleververgoeding voor betalen. De hoogte van deze vergoeding verschilt dus per energieleverancier. In figuur 4.1 zijn de verschillen tussen energieleveranciers op het gebied van de terugleververgoeding weergegeven. Naast de eis dat men een kleinverbruiker is, heeft men een elektriciteitsmeter nodig die geschikt is voor terugleverregistratie. Figuur 4.1: terugleveringsvergoeding per energieleverancier Energieleverancier Salderingsgrens Terugleveringsvergoeding DGB Energie Onbeperkt 100% E.ON 5000 kwh 7 ct per kwh Eneco Max. eigen 9,2 ct per kwh verbruik Greenchoice Onbeperk Leveringstarief incl. btw en EB zoals in het contract tot 1000 kwh, daarboven kaal leveringstarief. Energiedirect.nl Onbeperkt 100% van het kale leveringstarief Essent 5000 kwh Het kale leveringstarief v.a kwh is de vergoeding 70% van de gem. inkoopprijs (APX gemiddelde) MAIN Energie kwh 80% van het kale leveringstarief NL Energie 5000 kwh Geen NUON 5000 kwh 5,88 ct per kwh Oxxio 5000 kwh Tot 5000 kwh het leveringstarief incl. btw en EB, vanaf 5000 kwh 70% van het kale leveringstarief Bron: Energieleveranciers.nl, gaslicht.com, DGB energie 2012 Sommige energieleveranciers salderen ook boven de wettelijke grens van 5000 kwh per jaar. Dit is interressant voor ondernemers die meer dan 5000 kwh per jaar verbruiken en meer opwekken. Het is belangrijk om in acht te nemen dat aan de terugleververgoeding voorwaarden zijn verbonden. Deze verschillen per energieleverancier en kunnen veel verschil uitmaken. Zo is de salderingsgrens van DGB energie onbeperkt mits men de zonnepanelen bij deze leverancier afneemt. Als men de zonnepanelen bij een andere leverancier afneemt wordt er 50% van het verbruik 100% gesaldeerd. Voor de andere 50% wordt het kale tarief ex btw minus een halve cent gesaldeerd. Nuon geeft met 5,88 ct de laagste prijs per kwh en Eneco met 9,2 ct de hoogste prijs als terugleververgoeding (september 2012). Pagina 15 van 41

16 P a g i n a Financiering investering Er zijn verschillende manieren om de investering in zonnepanelen te helpen bekostigen. Zo zijn er fiscale maatregelen en subsidies beschikbaar. Via de Energie Investerings Aftrek (EIA) kan er 41,5% extra van de investeringskosten worden afgetrokken van de fiscale winst. De investering moet dan minimaal bedragen en de zonnepanelen mogen niet eerder zijn gebruikt. De EIA kan worden toegepast naast de gewone investeringsaftrek. Gebruik maken van de kleinschaligheidsaftrek is ook een mogelijkheid. Een voorwaarde is dat er een bedrag tussen de 2.200,- en ,- wordt geinvesteerd in zonnepanelen en andere investeringen voor de onderneming. De hoogte van de aftrek hangt dus af van de totale inveseringen binnen een jaar. Als er ook asbesthoudende beplating wordt verwijderd komt de asbest sanering in aanmerking voor de Milieu Investerings Aftrek (MIA) en VAMIL (willekeurige afschrijving). De hoogte van de aftrek is tevens afhankelijk van de fiscale bedrijfswinst. Via de MIA is 27% van de investeringskosten voor het saneren van asbest af te trekken en met de VAMIL kan het moment van afschrijven vrij worden gekozen. Wordt de asbestsanering gecombineerd met een investering in zonnepanelen op het zelfde dak dan komt ook de investering in zonnepanelen in aanmerking voor de VAMIL. Zonnepanelen worden steeds goedkoper, maar er zijn dan ook steeds minder subsidieregelingen beschikbaar. Toch kan zonne-energie aantrekkelijk zijn zonder subsidies, door gezamelijke inkoop. Of de investering uit kan is afhankelijk van onderstaande factoren: De investeringskosten van de panelen De stijging van de stroomprijzen in de toekomst De mate waarin van fiscale regelingen gebruik kan worden gemaakt De mate waarin stroom wordt teruggeleverd De mate waarin het gebruikspatroon aansluit bij het behoeftepatroon van de ondernemer De energieleverancier Eventuele subsidie 4.3 Terugverdientijd per bedrijfsactiviteit Naast de in eerder genoemde hoofdstukken genoemde factoren, zijn er nog een aantal factoren die mee spelen in het berekenen van de terugverdientijd en het rendement van de investering in zonnepanelen. Omdat deze factoren per bedrijf sterk kunnen verschillen is er gebruik gemaakt van gemiddelde cijfers per bedrijfsactiviteit en een aantal voorwaarden om de berekeningen te kunnen maken. Deze cijfers en voorwaarden zijn ingevoerd in de Quickscan die beschikbaar is via vraagbundelingzonnepanelen.nl. De uitkomsten zijn slechts een indicatie van de terugverdientijd. voor het invullen van de Quickscan zijn de volgende voorwaarden aangehouden. - De installatie zal voorzien in 100% van het gemiddelde gebruik in kwh per bedrijfsactiviteit. - Er wordt géén stroom verkocht - Er is géén rekening gehouden met eventuele subsidies. - Er is een fiscale winst van 1,- aangehouden wp vermogen kan 850 kwh opwekken. - Kosten voor bijvoorbeeld het vervangen van de omvormer en onderhoud zijn meegenomen in de Quickscan. - Van de opbrengst in jaar 25 zijn de investeringskosten in panelen reeds in mindering gebracht. - Eventuele fluctuaties van de stroomprijzen zijn niet in de berekeningen meegenomen. Pagina 16 van 41

17 P a g i n a 17 Figuur 4.2: terugverdientijd, investering en opbrengst zonnepanelen per bedrijfsactiviteit Gemiddeld kwh Terugverdientijd (binnen jaar) Investering in panelen (in ) Opbrengst in jaar 25 (in ) Hengstenhouderij Spermawinstation Paardenfokkerij Paarden opfokken Paardenmelkerij Trainings/sportstal Handelsstal Pensionstal Manege Toerisme Paardenrusthuis Verenigingsaccomodaties Gemiddeld Bron: vraagbundelingzonnepanelen 2012 In figuur 4.2 is te zien dat de manege s en vergenigingsaccomocaties de langste terugverdientijd zullen hebben als zij investeren in zonnepanelen. De oorzaak hiervan is dat zij de meeste kwh elektriciteit verbruiken en dus een grotere installatie nodig hebben dan de andere bedrijfstypen. Daarentegen loopt de opbrengst op deze bedrijven het snelste op nadat het break even point is bereikt. Dit is logischerwijs een gevolg van de hogere opbrengsten van de grotere zonnepanelen installatie. De gemiddelde terugverdientijd van een zonnepanelen installatie is 6 jaar. Dit is een vrij gunstige uitkomst aangezien er geen rekening is gehouden met eventuele subsidies en/of fiscale mogelijkheden. Dit betekent dat de terugverdientijd bij gebruikmaking van deze middelen nog lager uit kan vallen. 4.4 Het verlagen van de terugverdientijd De terugverdientijd is aangegeven in jaren. In het aangegeven jaar is het break even point van de investering bereikt en zal er winst gemaakt worden. Voor veel ondernemers zal de terugverdientijd acceptabel zijn en voor sommigen minder. Er zijn verschillende manieren om de terugverdientijd te verminderen: 1. Het verlagen van de investeringskosten Het verlagen van de investeringskosten kan men doen door gebruik te maken van fiscale regelingen die een voordeel opleveren i.v.m. belastingverlaging. Door deel te nemen aan collectieve inkoop kan de inkoopprijs van zonnepanelen flink lager zijn. Ook is er een mogelijkheid om het energieverbruik te verminderen door energiezuinige lampen te gaan gebruiken of andere maatregelen te nemen. Hierdoor zal er minder kwh opgewekt hoeven worden en zijn de investeringskosten lager. 2. Het vergroten van de opbrengsten Dit zou men kunnen bereiken door op grote schaal te salderen en energie door te leveren aan bijvoorbeeld particulieren. Ook is het mogelijk dat zonnepanelen in de toekomst effectiever worden waardoor de opbrengsten per m2 groter worden, en de installatie minder groot hoeft te zijn. Pagina 17 van 41

18 P a g i n a Het verlagen van exploitatiekosten De exploitatiekosten zijn in vergelijking met de investeringskosten minimaal. Toch zou men kunnen besparen door de investering te financieren uit eigen middelen of een lening met een laag rentetarief aan te gaan. Een voorbeeld hiervan is de groenfinanciering waarbij men een lagere rente op milieuvriendelijke projecten betaald. De groenfinancieringen hebben een aflossingstermijn van 10 jaar en zijn toepasbaar bij de ING, Rabobank, Groen bank, ABN AMRO Groen bank, ASN en Triodos (2012) Zonne-energie voor investeerders, durasolar bezocht op via durasolar.nl Pagina 18 van 41

19 P a g i n a LIMITATIES/DISCUSSIE Uit dit en eerder uitgevoerde onderzoeken is gebleken dat er veel interesse is in het plaatsen van zonnepanelen op agrarische alsook op hippische bedrijven. Ook de maatschappelijke interesse is groot, wat belangrijk is voor de hippische ondernemers. Hun klanten zijn veelal ruiters, die de sport voornamelijk hobbymatig uitvoeren. Deze recreatieruiters beoefenen de sport veelal voor de omgang met het dier en de natuurbeleving. 26 Tevens is het project eenvoudig te realiseren aangezien er in de meeste gevallen geen vergunning aangevraagd hoeft te worden. De grootste belemmering voor ondernemers is het financieren van de investering. Ondanks de prijsdalingen van de afgelopen jaren is de investering nog vrij hoog. Bovendien is er sprake van een terugverdienperiode, waarna de ondernemers pas winst gaat maken met de installatie. Het is niet vanzelfsprekend dat iedere ondernemer de investering ziet als investeren in goedkope energie op lange termijn maar als een dure investering op korte termijn. De koppeling tussen asbestverwijdering en het plaatsen van zonnepanelen is gewenst. Toch heeft dit voor veel ondernemers een negatief effect omdat de totale investering dan omhoog gaat. Schaalvergroting en collectieve inkoop van zonne-installaties komen steeds vaker voor. Ook het salderen van de zelf opgewekte energie is tegenwoordig wettelijk geregeld. Toch gelden ook hier limitaties waardoor het per bedrijf sterk verschilt wat het te behalen voordeel is. Het leasen van zonneinstallaties staat nog in de kinderschoenen maar geeft wel perspectief voor de toekomst. Ook het verhuren van daken aan energiemaatschappijen kan in de toekomst een interessante optie zijn voor ondernemers voor wie de investering te groot is, momenteel zijn hiervan in ons land geen voorbeelden bekend. Naast de investeringskosten kunnen er ook (exploitatie)kosten ontstaan buiten de garantiebepalingen van de zonnepanelen leverancier om. Deze kosten zijn een risico voor de investeerder. Het is daarom verstandig om goede afspraken te maken met de leverancier en de voorwaarden door te nemen. Naast de genoemde limitaties kunnen per bedrijf verschillende omgevingsfactoren een rol spelen in het rendement van de zonnepanelen. Zo is de dakligging belangrijk en het draagvermogen van de dakconstructie. Ook spelen schaduw, stof en bijvoorbeeld sneeuw een rol in de werking van de zonnepanelen. 26 J. tamboer (2000): Sportfilosofie, Damon B.V. Pagina 19 van 41

20 P a g i n a CONCLUSIE Asbestsanering en het plaatsen van zonnepanelen is een gewenste combinatie. Er is in Nederland nog zo n 130 miljoen vierkante meter asbesthoudend materiaal in daken verwerkt waarvan m2 op hippische bedrijven te vinden is (1,73%). Van de ondervraagde ondernemers geeft 27% aan de asbest te laten verwijderen. Daarentegen geeft 29% van de ondernemers aan niets te doen met de asbest op het bedrijf. Van de ondernemers die de asbest te willen laten verwijderen geeft 87% aan minder dan ,- te willen besteden aan de sanering. Voor 76% van de respondenten is dit bedrag voldoende om alle asbest te laten verwijderen. Het gemiddelde energieverbruik binnen de paardenhouderij binnen de paardensector is kwh per jaar. De verschillen in energieverbruik tussen de verschillende bedrijfsactiviteiten zijn groot. De manege s en verenigingsaccomodaties verbruiken de meeste energie en de klinieken en hengstenhouderijen het minst zoals te zien is in figuur Van de ondervraagde ondernemers heeft 71% serieuze interesse om zonnepanelen te plaatsen of heeft daar al plannen voor. Dit betekent dat er 3031 hippische ondernemers zijn die welwillend zijn tegenover het plaatsen van zonnepanelen. Van de ondernemers wil 43% de investering binnen 5 jaar terugverdienen en 34% vindt 5 tot 7 jaar een acceptabele terugverdientijd. In figuur 6.1 (afkomstig uit 4.3) is te zien dat manages en verenigingaccomodaties met 8 jaar de langste terugverdientijd zullen hebben als zij investeren in zonnepanelen. De gemiddelde terugverdientijd van zonnepanelen binnen de hippische sector is 6 jaar, zonder rekening gehouden te hebben met eventuele subsidies en fiscale mogelijkheden. Het verlagen van de terugverdientijd kan plaatsvinden door verschillende maatregelen zoals het verlagen van de investeringskosten, vergroten van de opbrengsten en het verlagen van de exploitatiekosten. De uikomsten van de Quickscan in 4.3 zijn slechts een indicatie van de terugverdientijd, investering en opbrengst als er wordt geinvesteert in zonnepanelen. De reden hiervan is dat factoren als saldering, subsidies, fiscale mogelijkheden en fluctuaties van stroomprijzen per bedrijf en energiemaatschappij verschillen. Daarnaast zijn er nog een aantal factoren die invloed hebben op de berekeningen waar geen rekening mee gehouden kan worden zoals: garantiebepalingen, dakligging, draagvermogen dakconstructie, schaduw, stof en sneeuw. Pagina 20 van 41

21 P a g i n a 21 BIJLAGE 1: GERAADPLEEGDE BRONNEN R.B. Oosting, G.J. ten Napel (2012): Afronding motie asbest, bezocht op via flevoland.nl/vergaderstukken (2012) Atsma stimuleert sanering asbestdaken met subsidie, bezocht op via rijksoverheid.nl Rijksoverheid (september 2012): Atsma stimuleert sanering asbestdaken met subsidie, bezocht op via rijksoverheid.nl Burdorf A, Maas J, Siegert H, Wielaard P. (2009 januari): Dossier asbest en gezondheid: Blootstelling, asbestziekten en risico evaluatie, TU Delft bezocht op via arbokennisnet.nl Ruers R.F, Schouten N. (juli 2005): Het asbestdrama: eternit en de gevolgen van 100 jaar asbestcement, Wetenschappelijk bureau SP bezocht op via sp.nl Arboportaal. Asbest een levensgevaarlijke stof, Ministerie van sociale zaken en werkgelegenheid bezocht op via arboportaal.nl Burdorf A, Maas J, Siegert H, Wielaard P. (2009 januari): Dossier asbest en gezondheid: Blootstelling, asbestziekten en risico evaluatie, TU Delft bezocht op via arbokennisnet.nl Heerings H. (september 1999): Asbest tot in de vezels van de samenleving, Contrast advies bezocht op via Smolders D. (juni 2012): onderzoeksrapport inventarisatie asbestcement dak- en gevelbekleding in Nederland, Search ingenieursbureau bezocht op via rijksoverheid.nl Veefkind, W. (2011 juni): Inventarisatie asbest en zonnepanelen in Flevoland, Zwolle LTO Projecten bezocht op via flevoland.nl De Lang S, Van A.J. (2008 november): Aansprakelijkheid voor blootstelling aan asbest, Beer advocaten bezocht op via beeradvocaten.nl V.d. Vlies J, Mulder G. (september 2009): Toekomstverkenning gebouwde omgeving, TNO bezocht op via tno.nl Blanken K.(september 2012): Geld verdienen aan energie van het dak, veehouderij techniek bezocht op via library.wur.nl Veefkind, W. (2011 juni): Inventarisatie asbest en zonnepanelen in Flevoland, Zwolle LTO Projecten bezocht op via flevoland.nl (2012): Dakmagazine, WUR, Rombou, DLV bezocht op via dakmagazine.nl Stichting de koepel. (maart 2011): Duurzame energie doelstellingen onhaalbaar bij huidig kabinetsbeleid, ANP Perssupport bezocht op via perssupport.nl (2011) Hernieuwbare energie in Nederland 2011, CBS bezocht op via cbs.nl (2012): Dakmagazine, WUR, Rombou, DLV bezocht op via dakmagazine.nl Projectgroep Overijssel (2011): Asbest van het dak, zonnepanelen er op, Provincie Overijssel LTO Projecten bezocht op via asbestvanhetdak.nl Dubbeldam R. (juni 2012): Zonnepanelen steeds interessanter, Wageningen UR bezocht op via boerenklimaat.nl 1 (2012): Paard- en ponybedrijven, lagere standaardopbrengst, CBS bezocht op via cbs.nl Pagina 21 van 41

22 P a g i n a 22 (2012): Land- en tuinbouwcijfers 2012, CBS bezocht op via cbs.nl Bartels J. (2012): Professionele passie voor paarden, ZLTO bezocht op via zlto.nl Hardman A. (2012): Biologische paardenhouderij, Melkveeacademie bezocht op via melkveeacademie.nl (2012) Zonne-energie voor investeerders, durasolar bezocht op via durasolar.nl J. tamboer (2000): Sportfilosofie, Damon B.V. BRONNEN FIGUREN vraagbundelingzonnepanelen 2012 consumingknowlegde 2012 energieleveranciers 2012 CBS 2012 Binternet (LEI) 2012 Isoplaat 2012 DGB Energie 2012 Gaslicht 2012 Pagina 22 van 41

23 P a g i n a 23 BIJLAGE 2: VRAGENLIJST ASBEST, ENERGIE & ZONNEPANELEN Beste hippische ondernemer, In het kader van mijn afstudeerstage bij LTO Noord heb ik deze vragenlijst opgesteld. De aanleiding zijn de plannen van de Rijksoverheid om in 2024 alle asbestdaken te verwijderen en in plaats daarvan zonnepanelen te plaatsen. Om hippische ondernemers van sectorspecifieke informatie te kunnen voorzien en vragen te kunnen beantwoorden, zijn feiten en cijfers nodig. Via deze vragenlijst worden gegevens verzameld over asbest, energieverbruik en zonnepanelen. De resultaten zullen leiden tot een onderzoeksrapport en een adviesrapport voor de hippische ondernemer. De enquête bestaat uit 32 vragen waarbij de invulduur ongeveer 10 minuten zal bedragen. Bij voorbaat dank voor Uw tijd. Met vriendelijke groeten, Dana ten Bokkel Huinink Achternaam: Ik ben een: Man Vrouw Is er sprake van een familiebedrijf? Ja Nee Hoe lang bestaat de paardenhouderij al? jaar Bedrijfstak: (meerdere keuzes mogelijk) Manege Paardenpension Paardenfokkerij Verenigingsaccomodatie Paarden opfokken Hengstenhouderij Paardenmelkerij Trainings- en sportstal Pagina 23 van 41

24 P a g i n a 24 Handelsstal Spermawinstation Anders, namelijk: Rechtsvorm: Provincie: Eenmanszaak V.O.F. B.V. C.V. Maatschap N.V. Vereniging Stichting Groningen Friesland Drenthe Flevoland Overijssel Noord-Holland Zuid-Holland Gelderland Utrecht Zeeland Limburg Noord-Brabant Gemeente: Aantal paarden/pony s totaal op het bedrijf: Aantal paarden/pony s van klanten op het bedrijf: Bent U lid van LTO? Ja Nee U gaat nu verder naar de vragen over asbest op Uw bedrijf. Pagina 24 van 41

25 P a g i n a 25 Is er asbest op de daken in Uw bedrijf verwerkt? Ja Nee Weet ik niet De asbest is reeds verwijderd Om hoe veel m2 dakoppervlak gaat het? (naar schatting): Wat bent U van plan om te doen met deze asbest? Niets Laten controleren, daar hangt het van af Laten verwijderen binnen 2 jaar Laten verwijderen maar pas na 2 jaar Niet van toepassing Anders, namelijk: Waarom heeft U voor deze optie gekozen? (meerdere keuzes mogelijk) Geen belangstelling Financieel Schadelijk voor de gezondheid Niet van toepassing Anders, namelijk: Welk bedrag bent U bereid te investeren in het verwijderen van de asbest? (in ) (voor een prijsindicatie kunt u de volgende website raadplegen: < > U gaat nu verder naar vragen over energieverbruik op uw bedrijf. Pagina 25 van 41

26 P a g i n a 26 Zit het bedrijf op dezelfde elektriciteitsmeter als uw woning? Ja Nee Indien u de bovenstaande vraag met ja hebt beantwoord, uit hoeveel leden bestaat het gezin? leden Hoeveel kwh energie wordt er per jaar verbruikt in hoog tarief? (naar schatting voor woning + paardenhouderij of enkel paardenhouderij) kwh Hoeveel kwh energie wordt er per jaar verbruikt in laag tarief? (naar schatting voor woning + paardenhouderij of enkel paardenhouderij) kwh Geef procentueel aan in welke uren de pieken en dalen liggen in het energieverbruik (naar schatting met een maximum van totaal 100%) 06:00 12:00 12:00 18:00 18:00 24:00 24:00 06:00 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90& 100% Welke apparaten zijn de top 3 elektriciteitsverbruikers op uw bedrijf? (Naar schatting) Verlichting Stapmolen Solarium Kantine Ventilatie Huishoudelijk Wasmachine oid.) Overig Pagina 26 van 41

27 P a g i n a 27 Geef bij de onderstaande manieren aan of u op deze manier energie bespaart op het bedrijf? Ja Nee Energiezuinige verlichting Bewegingssensoren lampen Warmtewisselaar Zonneboiler Zonnepanelen Isolatie Frequentie regelaar Heeft u serieuze interesse om te investeren in één van de energiebesparende maatregelen? Ja Nee Energiezuinige verlichting Bewegingssensoren lampen Warmtewisselaar Zonneboiler Zonnepanelen Isolatie Frequentie regelaar U gaat nu door naar vragen over zonnepanelen op Uw bedrijf. Hoe staat u tegenover de aanschaf van zonnepanelen? Ja, binnen 2 jaar Ja maar pas over 2 jaar Ja ik overweeg dit serieus Nee dat gaat waarschijnlijk niet gebeuren Pagina 27 van 41

28 P a g i n a 28 Welk bedrag bent u bereid te investeren in zonnepanelen op uw bedrijf? (in ) < > Welke terugverdientijd vind u acceptabel als u investeert in zonne-energie? Binnen 5 jaar 5-7 jaar 7-10 jaar jaar Langer dan 12 jaar Collectief inkopen kan wel tot 30% voordeel opleveren op het aankoopbedrag. Zou u hier gebruik van maken? Ja, ik wou ze toch al aanschaffen, dus waarom niet met korting. Ja, als ik besluit om zonnepanelen aan te schaffen zou ik hieraan mee doen. Nee, dit speelt geen rol in mijn keuze Als u zonnepanelen aan zou schaffen, in hoeverre zou u onderstaande onderdelen dan belangrijk vinden? / Prijs/kwaliteit Productgarantie Vermogensgarantie Opbrengst Keurmerken Pagina 28 van 41

29 P a g i n a 29 Op welke manier denkt u het project (asbest + zonnepanelen) te financieren? (meerdere antwoorden mogelijk) Lening van de bank Door te laten investeren in mijn bedrijf Door gebruik te maken van subsidies Door het benutten van fiscale mogelijkheden Anders, namelijk: Wat belemmert u/heeft u het meest belemmerd tegen de aanschaf van zonnepanelen? Financiering van de investering Terugverdientijd Gebrek aan vertrouwen in het rendement van de investering Gebrek aan kennis over de investering Gebrek aan interesse Anders, namelijk: U gaat nu verder naar de afsluiting van deze vragenlijst. Zou u na afloop van het onderzoek de resultaten en het adviesrapport willen ontvangen? Ja Nee Als u de bovenstaande vraag met Ja hebt beantwoord, wees er dan zeker van dat uw adres onderstaand correct is ingevuld. adres: Onderstaand is er ruimte om op/aanmerkingen te plaatsen over de vragenlijst indien u dit nodig acht. Pagina 29 van 41

30 P a g i n a 30 BIJLAGE 3: ONDERZOEKSRESULTATEN Bedrijfstak: (meerdere keuzes mogelijk) Antwoordmogelijkheid Aantal Percentage Manege 24 7,3% Paardenpension 79 24,2% Paardenfokkerij 59 18,0% Verenigingsaccomodatie 10 3,1% Paarden opfokken 39 11,9% Hengstenhouderij 9 2,8% Paardenmelkerij 1 0,3% Trainings- en sportstal 38 11,6% Handelsstal 23 7,0% Spermawinstation 6 1,8% Anders/gecombineerd agrarisch, namelijk: 39 11,9% Pagina 30 van 41

31 P a g i n a 31 Rechtsvorm: Antwoordmogelijkheid Aantal Percentage Eenmanszaak 54 46,2% V.O.F ,4% B.V. 11 9,4% C.V. 3 2,6% Maatschap 23 19,7% N.V. 0 0,0% Vereniging 1 0,9% Stichting 0 0,0% Pagina 31 van 41

32 P a g i n a 32 Provincie: Antwoordmogelijkheid Aantal Percentage Groningen 6 5,1% Friesland 19 16,1% Drenthe 10 8,5% Flevoland 4 3,4% Overijssel 11 9,3% Noord-Holland 12 10,2% Zuid-Holland 11 9,3% Gelderland 22 18,6% Utrecht 10 8,5% Zeeland 3 2,5% Limburg 1 0,8% Noord-Brabant 9 7,6% Aantal paarden/pony's totaal op het bedrijf: Gem totaal hoogste laagste Pagina 32 van 41

33 P a g i n a 33 Zit het bedrijf op dezelfde elektriciteitsmeter als uw woning? Antwoordmogelijkheid Aantal Percentage Ja 93 78,8% Nee 25 21,2% Indien U de bovenstaande vraag met ja hebt beantwoord, uit hoeveel leden bestaat het gezin? Gemiddeld Hoogste Laagste 3,4 7 1 Is er asbest op de daken in Uw bedrijf verwerkt? ANTWOORDMOGELIJKHEID AANTAL PERCENTAGE Ja 75 63,6% Nee 28 23,7% Weet ik niet 6 5,1% De asbest is reeds verwijderd 9 7,6% Om hoe veel m2 dakoppervlak gaat het? (naar schatting) Gemiddeld Hoogste Laagste Pagina 33 van 41

34 P a g i n a 34 Wat bent U van plan om te doen met deze asbest? ANTWOORDMOGELIJKHEID AANTAL PERCENTAGE Niets 34 28,8% Laten controleren, daar hangt het van af 5 4,2% Laten verwijderen binnen 2 jaar 12 10,2% Laten verwijderen maar pas na 2 jaar 20 16,9% Niet van toepassing 32 27,1% Waarom heeft U voor deze optie gekozen? (meerdere keuzes mogelijk) ANTWOORDMOGELIJKHEID AANTAL PERCENTAGE Geen belangstelling 8 6,0% Financieel 54 40,6% Schadelijk voor de gezondheid 10 7,5% Niet van toepassing 34 25,6% Anders, namelijk: 27 20,3% Pagina 34 van 41

35 P a g i n a 35 Vraag: Welk bedrag bent u bereid te investeren in het verwijderen van de asbest? (in ) ANTWOORDMOGELIJKHEID AANTAL PERCENTAGE < ,4% ,5% ,4% ,0% > ,7% Hoeveel KwH energie wordt er per jaar verbruikt in hoog tarief? (naar schatting voor woning + paardenhouderij of enkel paardenhouderij) Gemiddeld Hoogste Laagste Hoeveel KWh energie wordt er per jaar verbruikt in laag tarief? (naar schatting voor woning + paardenhouderij of enkel paardenhouderij) Gemiddeld Hoogste Laagste Pagina 35 van 41

36 P a g i n a 36 Geef procentueel aan in welke uren de pieken en dalen liggen in het energieverbruik (naar schatting met een maximum van totaal 100%) Geef bij de onderstaande manieren aan of u op deze manier energie bespaart op het bedrijf? Pagina 36 van 41

37 P a g i n a 37 Heeft u serieuze interesse om te investeren in één van de energiebesparende maatregelen? Hoe staat u tegenover de aanschaf van zonnepanelen? ANTWOORDMOGELIJKHEID AANTAL PERCENTAGE Ja, binnen 2 jaar 17 14,4% Ja maar pas over 2 jaar 10 8,5% Ja ik overweeg dit serieus 57 48,3% Nee dat gaat waarschijnlijk niet gebeuren 34 28,8% Pagina 37 van 41

38 P a g i n a 38 Welk bedrag bent u bereid te investeren in zonnepanelen op uw bedrijf? (in ) ANTWOORDMOGELIJKHEID AANTAL PERCENTAGE < ,9% ,7% ,3% ,6% > ,5% Welke terugverdientijd vind u acceptabel als u investeert in zonne-energie? ANTWOORDMOGELIJKHEID AANTAL PERCENTAGE Binnen 5 jaar 50 42,4% 5-7 jaar 40 33,9% 7-10 jaar 25 21,2% jaar 2 1,7% Langer dan 12 jaar 1 0,8% Pagina 38 van 41

39 P a g i n a 39 Collectief inkopen kan wel tot 30% voordeel opleveren op het aankoopbedrag. Zou u hier gebruik van maken? ANTWOORDMOGELIJKHEID AANTAL PERCENTAGE Ja, ik wou ze toch al aanschaffen, dus waarom niet met 18 15,3% korting. Ja, als ik besluit om zonnepanelen aan te schaffen zou ik 76 64,4% hieraan mee doen. Nee, dit speelt geen rol in mijn keuze 24 20,3% Als u zonnepanelen aan zou schaffen, in hoeverre zou u onderstaande onderdelen dan belangrijk vinden? Pagina 39 van 41

40 P a g i n a 40 Op welke manier denkt u de investering (asbest + zonnepanelen) te financieren? (meerdere antwoorden mogelijk) ANTWOORDMOGELIJKHEID AANTAL PERCENTAGE Lening van de bank 30 13,9% Door te laten investeren in mijn bedrijf 24 11,1% Door gebruik te maken van subsidies 74 34,3% Door het benutten van fiscale mogelijkheden 57 26,4% Wat belemmert u/heeft u het meest belemmerd tegen de aanschaf van zonnepanelen? ANTWOORDMOGELIJKHEID AANTAL PERCENTAGE Financiering van de investering 37 31,4% Terugverdientijd 24 20,3% Gebrek aan vertrouwen in het rendement van de investering 22 18,6% Gebrek aan kennis over de investering 17 14,4% Ik zie de noodzaak niet 4 3,4% Pagina 40 van 41

41 P a g i n a 41 Zou u na afloop van het onderzoek de resultaten en het adviesrapport willen ontvangen? ANTWOORDMOGELIJKHEID AANTAL PERCENTAGE Ja 74 62,7% Nee Pagina 41 van 41

De paardenhouderij zegt ja tegen zonnepanelen

De paardenhouderij zegt ja tegen zonnepanelen De paardenhouderij zegt ja tegen zonnepanelen Praktische gids voor ondernemers. Auteur: Dana ten Bokkel Huinink In opdracht van: LTO Noord vakgroep paardenhouderij Onder leiding van: Annet Schrijver &

Nadere informatie

Zonne-energie in de landbouw

Zonne-energie in de landbouw Zonne-energie in de landbouw Programma 20.00 uur 20.10 uur 21.10 uur 21.25 uur 21:50 uur 22.15 uur Opening bijeenkomst Mogelijkheden van zonnestroom (Wouter Veefkind) PAUZE Rekenen aan rendement (Monique

Nadere informatie

De zon als energiebron voor bedrijven

De zon als energiebron voor bedrijven De zon als energiebron voor bedrijven Panelen die elektra opwekken worden ook wel zonnepanelen of PV genoemd (Engels: Photo Voltaic). De panelen worden aangesloten op één of meerdere stroomomvormers (inverters)

Nadere informatie

Landelijke stimulering voor een Asbestveilige Agrosector in 2024

Landelijke stimulering voor een Asbestveilige Agrosector in 2024 Landelijke stimulering voor een Asbestveilige Agrosector in 2024 Ruud Hoosemans ZLTO Adviseur Markt & Keten LTO Programmamanager Asbestsanering Januari 13 Voor asbest saneren [+ Zonnepanelen!] Gezamenlijke

Nadere informatie

Noord Friesland, een zonnige en zuinige toekomst

Noord Friesland, een zonnige en zuinige toekomst Noord Friesland, een zonnige en zuinige toekomst 25 maart Sint Annaparochie Programma 20.00 uur Opening bijeenkomst en toelichting op het Programma 20.10 uur Energiebesparing (Greet Ruitenberg) 20.45 uur

Nadere informatie

Duurzame dienstverlening Rekenen aan rendement

Duurzame dienstverlening Rekenen aan rendement Duurzame dienstverlening Rekenen aan rendement Rekenen aan rendement zonnepanelen Monique van der Meij Energie-adviseur Monique.vanderMeij@flynth.nl mobiel: 06 53 26 19 68 LTO Noord Programma Ondernemer

Nadere informatie

Zonnige en zuinige toekomst? Roodeschool, 20 maart 2013

Zonnige en zuinige toekomst? Roodeschool, 20 maart 2013 Zonnige en zuinige toekomst? Roodeschool, 20 maart 2013 Programma 20.00 uur Opening bijeenkomst 20.05 uur Toelichting op het Programma (Gerard van Drooge) 20.10 uur Energiebesparing (Johannes Zijlstra)

Nadere informatie

Zonne-energie voor ondernemers

Zonne-energie voor ondernemers Zonne-energie voor ondernemers Een zonnige en zuinige toekomst? Johannes Zijlstra 20-03-2013 LTO Noord Advies Zonne energie; drijvende kracht!? 1 Zonuren Onderwerpen Energie en duurzaamheid Ontwikkeling

Nadere informatie

De zon als energiebron

De zon als energiebron De zon als energiebron Voor bedrijven nog aantrekkelijker! Panelen die elektra opwekken worden ook wel zonnepanelen of PV (in Engels photo voltaic) panelen genoemd. De panelen worden aangesloten op één

Nadere informatie

Samen verdien je meer in de SRE regio

Samen verdien je meer in de SRE regio Asbest eraf, Zonnepanelen erop Samen verdien je meer in de SRE regio Ruud Hoosemans (Z)LTO Programmamanager Asbestsanering November 13 www.zlto.nl/asbest De wereld van Asbest Asbestanering is van belang!

Nadere informatie

Asbestsanering en/of plaatsen van zonnepanelen

Asbestsanering en/of plaatsen van zonnepanelen Asbestsanering en/of plaatsen van zonnepanelen DRV Subsidie Advies 17-07-2014 Wilt u uw stal, loods, schuur of kantoor asbestvrij maken en/of zonnepanelen aanschaffen? Dan kunt u daarvoor financiële ondersteuning

Nadere informatie

De zon als energiebron voor bedrijven

De zon als energiebron voor bedrijven De zon als energiebron voor bedrijven Panelen die elektra opwekken worden ook wel zonnepanelen of PV (Engels: Photo Voltaic) genoemd. De panelen worden aangesloten op één of meerdere stroomomvormers (inverters)

Nadere informatie

Salderingsoverzicht 2012 Inventarisatie van het beleid omtrent salderen en terugleveren van zonnestroom in de Nederlandse energiemarkt

Salderingsoverzicht 2012 Inventarisatie van het beleid omtrent salderen en terugleveren van zonnestroom in de Nederlandse energiemarkt Salderingsoverzicht 2012 Inventarisatie van het beleid omtrent salderen en terugleveren van zonnestroom in de Nederlandse energiemarkt Stichting Zonne-energie Wageningen Rogier Coenraads Frank Zegers Juli

Nadere informatie

Zonne-energie financieel

Zonne-energie financieel Zijtak OZ 39 7833 AN Nieuw Amsterdam Tel: 0591 532347 E mail: info@zon-panelen.nl Zonne-energie financieel Deze handleiding geeft een overzicht van het financiële plaatje van zonnestroom voor particulieren,

Nadere informatie

Zonne-energie voor ondernemers. Een zonnige en zuinige toekomst?

Zonne-energie voor ondernemers. Een zonnige en zuinige toekomst? Zonne-energie voor ondernemers Een zonnige en zuinige toekomst? Sjoerd Bootsma LTO Noord Advies Zonne-energie Onderwerpen Energie en duurzaamheid Ontwikkeling elektriciteitsprijs Aandeel groene stroom

Nadere informatie

Zonnestroom Achter de Hoven. 15 oktober, Achter de Hoven Jadranka Cace, aanjager zonnestroom

Zonnestroom Achter de Hoven. 15 oktober, Achter de Hoven Jadranka Cace, aanjager zonnestroom Zonnestroom Achter de Hoven 15 oktober, Achter de Hoven Jadranka Cace, aanjager zonnestroom Zonnestroom systeem: Zonnepanelen Draagconstructie Omvormer Kabels en leidingen Beveiliging Meting J. Cace, 26

Nadere informatie

Gezamenlijk aan de slag met Zonne-energie

Gezamenlijk aan de slag met Zonne-energie Gezamenlijk aan de slag met Zonne-energie Advies op Maat Johannes Zijlstra 09-12-2013 LTO Noord Advies Onderwerpen Rendement zonnepanelen Wat bepaalt de terugverdientijd Rendementsberekening Voor wie is

Nadere informatie

De zon als energiebron!

De zon als energiebron! De zon als energiebron! Zelf elektriciteit opwekken met de zon? Door middel van (diverse) subsidie(s) is het zéér rendabel! Met zonnepanelen verlaagt u uw energiekosten. Deze besparing wordt alleen maar

Nadere informatie

KENNISARENA Stimuleringsmaatregel Asbest eraf, zonnepanelen erop. Sjef van der Lubbe Saskia van Noordt Johannes Zijlstra

KENNISARENA Stimuleringsmaatregel Asbest eraf, zonnepanelen erop. Sjef van der Lubbe Saskia van Noordt Johannes Zijlstra KENNISARENA Stimuleringsmaatregel Asbest eraf, zonnepanelen erop Sjef van der Lubbe Saskia van Noordt Johannes Zijlstra 1 Programma Opening bijeenkomst en toelichting op het Programma 5 min Toelichting

Nadere informatie

ALGEMENE INFORMATIE SALDEREN SOLAR2020. Uw Specialist in Zonnepaneelsystemen.NL

ALGEMENE INFORMATIE SALDEREN SOLAR2020. Uw Specialist in Zonnepaneelsystemen.NL ALGEMENE INFORMATIE SALDEREN SOLAR2020 Salderingsoverzicht Particulieren Door zelf zonne-energie op te wekken bespaart u op uw energierekening. Uw stroomtarief is opgebouwd uit een kaal leveringstarief,

Nadere informatie

Koen Nieuwenhuis. Advies-specialist voor het Buitengebied

Koen Nieuwenhuis. Advies-specialist voor het Buitengebied Koen Nieuwenhuis Advies-specialist voor het Buitengebied Kort voorstellen Problematiek asbestdaken Wetgeving Tijdig voorsorteren 2024 Subsidiemogelijkheden Zonnepanelen ja of nee? De Asbesttrein 1-1-2016

Nadere informatie

Van asbestsanering tot zonnedak: een totaaloplossing zonder poespas

Van asbestsanering tot zonnedak: een totaaloplossing zonder poespas Van asbestsanering tot zonnedak: een totaaloplossing zonder poespas Haal rendement uit uw nieuwe dakbedekking: kies voor de zon! Duurzaam ondernemen is van deze tijd. Groene energie is van deze tijd. Asbest

Nadere informatie

Subsidieregeling Asbest eraf, zonnepanelen erop

Subsidieregeling Asbest eraf, zonnepanelen erop Subsidieregeling Asbest eraf, zonnepanelen erop Regeling In tien provincies is vanaf 1 juli 2013 de stimuleringsregeling Asbest eraf, zonnepanelen erop opengesteld en kunnen agrarische ondernemers een

Nadere informatie

SUBSIDIEREGELING ASBEST ERAF, ZONNEPANELEN EROP

SUBSIDIEREGELING ASBEST ERAF, ZONNEPANELEN EROP SUBSIDIEREGELING ASBEST ERAF, ZONNEPANELEN EROP 3 juli 2013 Johan Martens - architect 06-20993941 - jmartens@arvalis.nl Maurice Wolters - bedrijfsadviseur energie en tuinbouw 06-14669886 - mwolters@arvalis.nl

Nadere informatie

STAPPENPLAN AANSCHAF ZONNE-COLLECTOREN INDIVIDUEEL

STAPPENPLAN AANSCHAF ZONNE-COLLECTOREN INDIVIDUEEL STAPPENPLAN AANSCHAF ZONNE-COLLECTOREN INDIVIDUEEL Introductie De ontwikkelingen op het gebied van zonne-energie staan nooit stil. Heeft u ook belangstelling, dan kunt u zich als deelnemer aansluiten bij

Nadere informatie

Hartelijk welkom HARTELIJK WELKOM. Asbest eraf, zonnepanelen erop! 15-07-2014

Hartelijk welkom HARTELIJK WELKOM. Asbest eraf, zonnepanelen erop! 15-07-2014 Hartelijk welkom HARTELIJK WELKOM Asbest eraf, zonnepanelen erop! 15-07-2014 Asbest eraf, zonnepanelen erop Hartelijk welkom namens: De Achterhoekse gemeenten De gezamenlijke standhouders LNAGRO de Ondernemerij

Nadere informatie

De zon als energiebron voor bedrijven

De zon als energiebron voor bedrijven De zon als energiebron voor bedrijven Panelen die elektra opwekken worden ook wel zonnepanelen of PV genoemd (Engels: Photo Voltaic). De panelen worden aangesloten op één of meerdere stroomomvormers (inverters)

Nadere informatie

Salderingsoverzicht 18-12-2012

Salderingsoverzicht 18-12-2012 Salderingsoverzicht 18-12-2012 Salderingsoverzicht Particulieren Door zelf zonne-energie op te wekken bespaart u op uw energierekening. Uw stroomtarief is opgebouwd uit een kaal leveringstarief, energiebelasting

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

Energie-investeringsaftrek: Fiscale voordelen bij aanschaf van zonnepanelen in 2016

Energie-investeringsaftrek: Fiscale voordelen bij aanschaf van zonnepanelen in 2016 Fiscale voordelen bij aanschaf van zonnepanelen in 2016 Investeren in zonne-energie is voor veel ondernemers een slimme keuze. U bespaart niet alleen jaarlijks op uw energiekosten, u profiteert als ondernemer

Nadere informatie

Businesscases zonne-energie: waar kan het, en wat levert het op?

Businesscases zonne-energie: waar kan het, en wat levert het op? Businesscases zonne-energie: waar kan het, en wat levert het op? Door: Ronald Franken en Maarten Corpeleijn (r.franken@atrive.nl / m.corpeleijn@atrive.nl) 3 september 2013 Ten geleide Met het nieuwe energie-akkoord

Nadere informatie

Financieel. Menu-item: Fiscale regelingen

Financieel. Menu-item: Fiscale regelingen Financieel Fiscale regelingen MIA Vamil EIA KIA Subsidieregelingen Provinciale regeling In groter geheel Financiering Rekenvoorbeelden Menu-item: Fiscale regelingen Er zijn verschillende fiscale mogelijkheden

Nadere informatie

Salderingsoverzicht 2012 - Update november

Salderingsoverzicht 2012 - Update november Salderingsoverzicht 2012 - Update november Inventarisatie van het beleid omtrent salderen en terugleveren van zonnestroom in de Nederlandse energiemarkt Stichting Zonne-energie Wageningen Rogier Coenraads

Nadere informatie

Subsidiemogelijkheden asbestsanering en/of plaatsen zonnepanelen in 2016

Subsidiemogelijkheden asbestsanering en/of plaatsen zonnepanelen in 2016 Kennisdocument Subsidiemogelijkheden asbestsanering en/of plaatsen zonnepanelen in 2016 Wilt u uw stal, loods, schuur, kantoor of huis asbestvrij maken? Dan kunt u daarvoor financiële ondersteuning ontvangen

Nadere informatie

Raymond Roeffel Directeur Trineco. Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne

Raymond Roeffel Directeur Trineco. Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne Raymond Roeffel Directeur Trineco Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne Agenda Waarom zonnestroom? Wet en regelgeving rondom zonnesystemen Salderingstarieven De meest voorkomende situaties

Nadere informatie

VERENIGING BEWONERS HANZELAND ZWOLLE

VERENIGING BEWONERS HANZELAND ZWOLLE Nieuwe samenstelling bestuur Nieuwsbrief juli 2012 Vanaf juni 2012 heeft het bestuur van de vereniging een andere samenstelling. Graag willen wij ons aan u voorstellen. Van links naar rechts: Albert Brouwer

Nadere informatie

ZONNEPANELEN PROJECT. RADIJSSTRAAT 2 t/m 82 te Groningen

ZONNEPANELEN PROJECT. RADIJSSTRAAT 2 t/m 82 te Groningen ZONNEPANELEN PROJECT RADIJSSTRAAT 2 t/m 82 te Groningen Waarom dit project? De ambitie van de gemeente Groningen is om in 2035 energieneutraal te zijn. De Gemeente Groningen ondersteund dit project met

Nadere informatie

30-5-2013 Informatiebijeenkomst Asbest saneren zonnepanelen. Ton van Korven projectleider team bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl

30-5-2013 Informatiebijeenkomst Asbest saneren zonnepanelen. Ton van Korven projectleider team bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl 30-5-2013 Informatiebijeenkomst Asbest saneren zonnepanelen Ton van Korven projectleider team bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl Wat komt aan de orde? Asbestproblematiek Waarom asbest (nu) saneren? IPO/Atsma

Nadere informatie

Salderingsoverzicht Particulieren

Salderingsoverzicht Particulieren Salderingsoverzicht Salderingsoverzicht Particulieren Door zelf zonne-energie op te wekken bespaart u op uw energierekening. Uw stroomtarief is opgebouwd uit een kaal leveringstarief, energiebelasting

Nadere informatie

Zonnepanelen. Riethoven 15/10/2012 G. Theuws en Jan Hoeks. Giuseppe.Theuws@theuws.biz gtheuws2@csc.com Weebosch 84 5571NH Bergeijk

Zonnepanelen. Riethoven 15/10/2012 G. Theuws en Jan Hoeks. Giuseppe.Theuws@theuws.biz gtheuws2@csc.com Weebosch 84 5571NH Bergeijk Zonnepanelen Riethoven 15/10/2012 G. Theuws en Jan Hoeks Giuseppe.Theuws@theuws.biz gtheuws2@csc.com Weebosch 84 5571NH Bergeijk Agenda Waarom? Werking Wat heb je nodig? Wat kost energie? Wat levert het

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

Hartelijk welkom HARTELIJK WELKOM. Asbest eraf, zonnepanelen erop! 26-06-2013

Hartelijk welkom HARTELIJK WELKOM. Asbest eraf, zonnepanelen erop! 26-06-2013 Hartelijk welkom HARTELIJK WELKOM Asbest eraf, zonnepanelen erop! 26-06-2013 Asbest eraf, zonnepanelen erop HARTELIJK WELKOM Mark Ormel namens Oost-Achterhoek-Berkelland-Lochem- Bronckhorst-Doetinchem

Nadere informatie

Asbestsanering en/of plaatsen van zonnepanelen

Asbestsanering en/of plaatsen van zonnepanelen Kennisdocument Asbestsanering en/of plaatsen van zonnepanelen Wilt u uw stal, loods, schuur of kantoor asbestvrij maken en/of zonnepanelen aanschaffen? Dan kunt u daarvoor financiële ondersteuning ontvangen

Nadere informatie

19.45 uur Welkom, dhr. F. Witjes, wethouder Milieuzorg gemeente Overbetuwe

19.45 uur Welkom, dhr. F. Witjes, wethouder Milieuzorg gemeente Overbetuwe Programma 19.45 uur Welkom, dhr. F. Witjes, wethouder Milieuzorg gemeente 20.00 uur Plan voor collectieve aanschaf, dhr. H. Bruggeman, Zonnecollectief 20.30 uur Techniek en randvoorwaarden voor plaatsing

Nadere informatie

Als u zelf elektriciteit wilt opwekken, kan een kleine windmolen een mogelijkheid zijn.

Als u zelf elektriciteit wilt opwekken, kan een kleine windmolen een mogelijkheid zijn. DOSSIER Kleine windmolens Als u zelf elektriciteit wilt opwekken, kan een kleine windmolen een mogelijkheid zijn. Er zijn veel typen windmolens op de markt, met mast, zonder mast, horizontaal of verticaal.

Nadere informatie

Fiscale voordelen bij aanschaf van zonnepanelen in 2016

Fiscale voordelen bij aanschaf van zonnepanelen in 2016 Fiscale voordelen bij aanschaf van zonnepanelen in 2016 Investeren in zonne-energie is voor veel ondernemers een slimme keuze. U bespaart niet alleen jaarlijks op uw energiekosten, u profiteert als ondernemer

Nadere informatie

Haal meer rendement uit uw zonnepanelen

Haal meer rendement uit uw zonnepanelen Haal meer rendement uit uw zonnepanelen 1. Vergoeding voor teruggeleverde zonnestroom nu voor iedereen bereikbaar: Stroom van zonnepanelen is één van de meest schone vormen van energie. Om deze reden wil

Nadere informatie

Fiscale en financiële aspecten. 11 september 2013 asbest eraf zonnepanelen erop Bram Faber

Fiscale en financiële aspecten. 11 september 2013 asbest eraf zonnepanelen erop Bram Faber Fiscale en financiële aspecten 11 september 2013 asbest eraf zonnepanelen erop Bram Faber Fiscale en financiële aspecten Inhoud 1. Fiscale investeringsregelingen 2. Fiscale gevolgen stimuleringsmaatregel

Nadere informatie

ing. Jolanda Tetteroo 16 april 2012

ing. Jolanda Tetteroo 16 april 2012 Zonnige kansen voor ondernemers in Rheden ing. Jolanda Tetteroo 16 april 2012 Hoe werkt een zonnepaneel? 2 Wat gebeurt er met opgewekte stroom? Deel van de opgewekte stroom wordt direct verbruikt (zelflevering).

Nadere informatie

zelf duurzaam & rendabel energie opwekken met zonnepanelen van Stetech

zelf duurzaam & rendabel energie opwekken met zonnepanelen van Stetech zelf duurzaam & rendabel energie opwekken met zonnepanelen van Stetech informatiebrochure pv-systemen Stetech BV - Nijverheidsweg 27-9482WB - Tynaarlo - T.0592-541597 - F.0592-542433 - info@stetech.com

Nadere informatie

Rapportage Landelijke Enquête Asbest in de Agrosector

Rapportage Landelijke Enquête Asbest in de Agrosector Zwartewaterallee 14 8031 DX Zwolle Postbus 240 8000 AE Zwolle T 088 888 66 77 F 088 888 66 70 KvK 34 11 09 43 Bank 38 16 41 864 info@projectenltonoord.nl www.projectenltonoord.nl Vestigingen: Zwolle, Drachten,

Nadere informatie

Duurzame accommodaties. Jaap Veld

Duurzame accommodaties. Jaap Veld Duurzame accommodaties Jaap Veld Zelziuz Zelziuz Advies Zon Thuis Zon Bedrijf Zon Agri Zon Thuis voor huurders Zonnestroom van Wp naar kwh Vermogen zonnestroominstallatie gespecificeerd in Watt peak (Wp)

Nadere informatie

Belangrijke vragen over zonnepanelen

Belangrijke vragen over zonnepanelen Persoonlijk advies? Bent u benieuwd naar de mogelijkheden voor uw situatie? Neem geheel vrijblijvend contact op via mail: info@sygosolar.nl, of bel 0183-565308. Belangrijke vragen over zonnepanelen Met

Nadere informatie

Provinciaal blad nr. 2013/0203131

Provinciaal blad nr. 2013/0203131 Provinciaal blad nr. 2013/0203131 paragraaf 8.21 Subsidieregeling "Asbest eraf, zonnepanelen erop" besluit van: Gedeputeerde Staten d.d. 4 juni 2013 kenmerk: 2013/0172802 gepubliceerd op: 20 juni 2013

Nadere informatie

Recapitulatie voortgang woning Nul73

Recapitulatie voortgang woning Nul73 Daviottenweg 30 5222 BH s-hertogenbosch (Nederland) Telefoon nr. (+31) 73 623 00 33 ww.in2cmove.com info@in2cmove.com KvK nr. 16025664 s-hertogenbosch BTW nr. NL 0036.66.402 ING 107.75.75 ABN AMRO 53.86.56.204

Nadere informatie

Harderwijk in de zon

Harderwijk in de zon Harderwijk in de zon Informatieavond zonne-energie Veluwe Duurzaam samen met Gemeente Harderwijk 17 juni 2014 ir. A.D. Hekstra Handicom Solar solar@handicom.nl 0341-412629 Vanavond Zonnestraling -> warmte

Nadere informatie

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden Energie Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden De gemeenten in de regio Drechtsteden werken samen aan klimaat- en energiebeleid. Ingezet wordt op energiebesparing en toename van gebruik

Nadere informatie

Maak wérk. van een asbestveilig erf. www.agroasbestveilig.nl

Maak wérk. van een asbestveilig erf. www.agroasbestveilig.nl Maak wérk van een asbestveilig erf www.agroasbestveilig.nl Omdat níet saneren meer kost Laten we helder zijn: asbest saneren kost geld. Dat is meteen de enige reden om het te laten. Er zijn betere redenen

Nadere informatie

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Trends:: Stijgende prijzen? foto: epa Duitse zon drukt dagprijs Nederlandse stroom 31-01-2012

Nadere informatie

Zon in de Kop! Wees slim en investeer in zonnepanelen. Zon in de Kop

Zon in de Kop! Wees slim en investeer in zonnepanelen. Zon in de Kop Zon in de Kop Wees slim en investeer in zonnepanelen Zon in de Kop! Zon in de Kop is een samenwerkingsverband van de gemeenten met HVC, Ontwikkelingsbedrijf NHN, Millennium Comité Schagen en de Noordhollandse

Nadere informatie

ECO Oostermoer in oprichting

ECO Oostermoer in oprichting Samen sterk voor een leefbaar en duurzaam platteland ECO Oostermoer in oprichting Nieuwsbrief 18 juni 2012 Voor u ligt de eerste nieuwsbrief van ECO Oostermoer, waarin wij u nader informeren over de stand

Nadere informatie

Keuze zonnepanelen op VvE of corporatieflat

Keuze zonnepanelen op VvE of corporatieflat Australiëlaan 5 3526 AB Utrecht T: 030 693 60 00 KvK nr. 31042832 E: info@atrive.nl I: www.atrive.nl Keuze zonnepanelen op VvE of corporatieflat dr. Ronald Franken maart 2015 B l a d 1 Inhoudsopgave 1

Nadere informatie

Zonne-energie gratis en schoon

Zonne-energie gratis en schoon Zonne-energie gratis en schoon Samen gaan we voor duurzaam Genieten van de zon. Buiten in de tuin, in het park of op het strand. De zon geeft ons gratis energie. We kunnen de zon ook op een andere manier

Nadere informatie

Mogelijkheden collectieven

Mogelijkheden collectieven Mogelijkheden collectieven Welke mogelijkheden zijn er 23 januari 2914 Roelof Dijkstra Sectorstrategie Inhoud Over Enexis Trias Energetica Standaard situatie Zon-PV op eigen woning Collectieve opwek Waarom

Nadere informatie

Grootverbruiker, aansluiting > 3 X 80A 'Alleen het beste is goed genoeg' Market Pro BV - Officiële dealer van Nord Solar GmbH

Grootverbruiker, aansluiting > 3 X 80A 'Alleen het beste is goed genoeg' Market Pro BV - Officiële dealer van Nord Solar GmbH Zonne-energie installatie Grootverbruiker, aansluiting > 3 X 80A Market Pro BV - Officiële dealer van Nord Solar GmbH Basisgegevens Grootverbruiker, aansluiting > 3 X 80A * Rechtsvorm V.O.F. * Geschatte

Nadere informatie

www.ikwordgroen.nl 045-5690525 info@ikwordgroen.nl Alleen de beste kwaliteit voor een eerlijke prijs 1

www.ikwordgroen.nl 045-5690525 info@ikwordgroen.nl Alleen de beste kwaliteit voor een eerlijke prijs 1 045-5690525 info@ikwordgroen.nl Alleen de beste kwaliteit voor een eerlijke prijs 1 Energie opwekken met kwalitatief hoogwaardige zonnepanelen voor een duurzamere toekomst Inhoudsopgave Wie zijn wij? 3

Nadere informatie

9-5-2014 B.v.d.Hoek Driebergen 0655965653

9-5-2014 B.v.d.Hoek Driebergen 0655965653 Zonnepanelen op het dak van uw VvE? Draagvlak creëren en offertes aanvragen en communiceren met de VvE (Nieuwsbrief) Kosten en baten analyse Berekenen terug verdien tijd Spreadsheet offerte gegevens Communicatie

Nadere informatie

Agenda. Inleiding Wat is de terugverdientijd? Hoe zit het met de BTW? Energiebelasting en salderen Bedrijf zoekt buur Schenken en ANBI. Vragen?

Agenda. Inleiding Wat is de terugverdientijd? Hoe zit het met de BTW? Energiebelasting en salderen Bedrijf zoekt buur Schenken en ANBI. Vragen? Zon op kerk Johan van Drie Bram Faber 16 februari 2015 Agenda Inleiding Wat is de terugverdientijd? Hoe zit het met de BTW? Energiebelasting en salderen Bedrijf zoekt buur Schenken en ANBI Vragen? Zon

Nadere informatie

ZONNE-ENERGIE IS DE ENERGIE VAN NU ÉN VAN ONZE TOEKOMST!

ZONNE-ENERGIE IS DE ENERGIE VAN NU ÉN VAN ONZE TOEKOMST! ZONNE-ENERGIE IS DE ENERGIE VAN NU ÉN VAN ONZE TOEKOMST! MONTAGE DOOR KOMO GECERTIFICEERD DAKDEKKERS- BEDRIJF ADVISEREN LEVEREN INSTALLEREN ADVISEREN Green Power Systems is uw adviseur, leverancier en

Nadere informatie

van tot Z geregeld KINGSPAN FUTURE PROOF Het kostenneutrale totaalplan voor daken zonnepanelen asbestsanering

van tot Z geregeld KINGSPAN FUTURE PROOF Het kostenneutrale totaalplan voor daken zonnepanelen asbestsanering van tot Z geregeld A asbestsanering zonnepanelen KINGSPAN FUTURE PROOF Het kostenneutrale totaalplan voor daken Asbestdaken verwijderen? Financiële last wordt financiële kans! Als eigenaar van gebouwen

Nadere informatie

Bijlage 1. 7.1 Subsidies en belastingvoordelen. Particulieren. es: SDE http://www.agentschapnl.nl/pro grammasregelingen/subsidieregelingzonnepanelen

Bijlage 1. 7.1 Subsidies en belastingvoordelen. Particulieren. es: SDE http://www.agentschapnl.nl/pro grammasregelingen/subsidieregelingzonnepanelen Bijlage 1 7.1 Subsidies en belastingvoordelen Particulieren Subsidi Hyperlink: es: SDE http://www.agentschapnl.nl/pro grammasregelingen/subsidieregelingzonnepanelen Kenmerken: Voor een zon-pv installatie

Nadere informatie

Het plaatsen van zonnepanelen op een woning

Het plaatsen van zonnepanelen op een woning es Het plaatsen van zonnepanelen op een woning Zijn alle woningen geschikt voor zonnepanelen? Bijna alle woningen zijn geschikt, er is slechts een klein aantal voorwaarden. Er moet voldoende stevig en

Nadere informatie

Wilko Kistemaker & Martin van de Goor i.s.m. A.J. Loots BV Nick Verstappen Informatiesessie Zonnepanelen & Zonneboilers 19 augustus 2013

Wilko Kistemaker & Martin van de Goor i.s.m. A.J. Loots BV Nick Verstappen Informatiesessie Zonnepanelen & Zonneboilers 19 augustus 2013 Welkom Wilko Kistemaker & Martin van de Goor i.s.m. A.J. Loots BV Nick Verstappen Informatiesessie Zonnepanelen & Zonneboilers 19 augustus 2013 19:30 20:30 20:45 21:45 Agenda Informatieavond Zonnepanelen

Nadere informatie

Zonnepanelen in opmars bij agrariërs?

Zonnepanelen in opmars bij agrariërs? Zonnepanelen in opmars bij agrariërs? Prijzen voor zonnepanelen zijn de afgelopen jaren flink gedaald. Het laatste jaar met wel 40%. Dat maakt ze een stuk interessanter. Daarnaast kunnen fiscale voordelen

Nadere informatie

Renewable energy in the Reijerscop area Peter Dekker Luc Dijkstra Bo Burgmans Malte Schubert Paul Brouwer

Renewable energy in the Reijerscop area Peter Dekker Luc Dijkstra Bo Burgmans Malte Schubert Paul Brouwer Renewable energy in the Reijerscop area Peter Dekker Luc Dijkstra Bo Burgmans Malte Schubert Paul Brouwer Introductie Methode Subsidies Technologien Wind Zon Geothermisch Biomassa Externe Investeerders

Nadere informatie

Opvallend in deze figuur is het grote aantal bedrijven met een vergunning voor exact 340 stuks melkvee (200 melkkoeien en 140 stuks jongvee).

Opvallend in deze figuur is het grote aantal bedrijven met een vergunning voor exact 340 stuks melkvee (200 melkkoeien en 140 stuks jongvee). Ontwikkeling melkveebedrijven in Utrecht, Gelderland en Brabant Analyse van mogelijke groei van melkveebedrijven op basis van gegevens van CBS en provincies Het CBS inventariseert jaarlijks de feitelijk

Nadere informatie

ONDERZOEK THUIS ACCU. 29 oktober 2015. Is Nederland klaar voor de thuis accu?! Auteur Y. Lievens. Panelleden ISO 26362 gecertificeerd

ONDERZOEK THUIS ACCU. 29 oktober 2015. Is Nederland klaar voor de thuis accu?! Auteur Y. Lievens. Panelleden ISO 26362 gecertificeerd ONDERZOEK THUIS ACCU Is Nederland klaar voor de thuis accu?! 29 oktober 2015 Panelleden ISO 26362 gecertificeerd Auteur Y. Lievens Onderzoek thuis accu De techniek gaat steeds meer vooruit en er blijven

Nadere informatie

VERIJSSEL SBEST- AKEN RIJ

VERIJSSEL SBEST- AKEN RIJ VERIJSSEL SBEST- AKEN RIJ Een voorstel voor het verwijderen van alle asbestdaken en het saneren van de bijbehorende grond in Overijssel Maart 2015 SP Overijssel Inleiding Al jaren pleit de SP voor haast

Nadere informatie

Presenta(es buurtbijeenkomst woensdag 30-10- 13. Zonnig Amelterhout door Chris(aan Teule Financiën door Alfred Middelkamp

Presenta(es buurtbijeenkomst woensdag 30-10- 13. Zonnig Amelterhout door Chris(aan Teule Financiën door Alfred Middelkamp Presenta(es buurtbijeenkomst woensdag 30-10- 13 Zonnig Amelterhout door Chris(aan Teule Financiën door Alfred Middelkamp Zonnig Amelterhout Servicepunt Energie Lokaal Drenthe Natuur en Milieufedera

Nadere informatie

Masterclass Energie op bedrijventerreinen. Provincie Zuid Holland

Masterclass Energie op bedrijventerreinen. Provincie Zuid Holland Masterclass Energie op bedrijventerreinen Provincie Zuid Holland 2 Consortium 3 STEM regeling De STEM (Samenwerken Topsector Energie en Maatschappij) regeling is een subsidie van de topsector Energie.

Nadere informatie

Mogelijkheden voor energie coöperaties. Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195

Mogelijkheden voor energie coöperaties. Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195 Mogelijkheden voor energie coöperaties Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195 Inhoud Samen sterker Belang van gezamenlijke projecten Variant 1: alles achter de meter Variant 2: korting

Nadere informatie

Zonne Energie iets voor WBB?

Zonne Energie iets voor WBB? Zonne Energie iets voor WBB? 23 januari 2012 Fernando de Beurs 06 55 163 013 jfdebeurs@debeurs partners.nl Agenda Introductie Achtergrond Doel van vanavond Vragen op de uitnodiging Zonne energie in het

Nadere informatie

Zonnestroom in Enspijk

Zonnestroom in Enspijk Zonnestroom in Enspijk Waarom zonnestroom? Wat is zonnestroom? Wat levert zonnestroom op? Hoe begin ik er aan? De zon straalt in 1 uur evenveel energie op aarde als het jaarlijkse wereldwijde energieverbruik

Nadere informatie

Veelgestelde vragen DSM en Sungevity

Veelgestelde vragen DSM en Sungevity Veelgestelde vragen DSM en Sungevity 1 Veelgestelde vragen Wat is de achtergrond van de samenwerking tussen DSM en Sungevity? Waaruit bestaat het aanbod? Wat is de rol van DSM? Ik werk bij DSM in Nederland

Nadere informatie

Saldering. Wido van Heemstra Agentschap NL

Saldering. Wido van Heemstra Agentschap NL Saldering Wido van Heemstra Agentschap NL De wetgeving nu 2 Wat verstaan we onder salderen? In de wet wordt dit woord nergens gebruikt, dus verschillende interpretaties en misverstanden mogelijk Belangrijkste

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

VAN HARTE WELKOM INFORMATIE AVOND PV- PROJECT NAMENS WETHOUDER TON ANCION OP DE. Duurzame Verlichting Landgraaf

VAN HARTE WELKOM INFORMATIE AVOND PV- PROJECT NAMENS WETHOUDER TON ANCION OP DE. Duurzame Verlichting Landgraaf 1 NAMENS WETHOUDER TON ANCION VAN HARTE WELKOM OP DE INFORMATIE AVOND PV- PROJECT Duurzame Verlichting Landgraaf PROJECTLEIDER GEMEENTE LANDGRAAF: RONALD BOUWERS ALGEMEEN Een van de milieu ambities van

Nadere informatie

9-2-2016. Informatiebijeenkomst, 9 februari 2016. Even voorstellen 2. Tim van Twuijver Adviseur duurzame energie Grontmij (Part of SWECO)

9-2-2016. Informatiebijeenkomst, 9 februari 2016. Even voorstellen 2. Tim van Twuijver Adviseur duurzame energie Grontmij (Part of SWECO) Informatiebijeenkomst, 9 februari 2016 Even voorstellen 2 Tim van Twuijver Adviseur duurzame energie Grontmij (Part of SWECO) Inhoud 3 Waarom zonne-energie? Waarom is zonne-energie interessant van u? Hoe

Nadere informatie

Bezuinigingen openbaar groen Branche vereniging VHG Uitvoering augustus 2013 VELDWERK OPTIMAAL

Bezuinigingen openbaar groen Branche vereniging VHG Uitvoering augustus 2013 VELDWERK OPTIMAAL Bezuinigingen openbaar groen Branche vereniging VHG Uitvoering augustus 2013 VELDWERK OPTIMAAL Veldwerk Optimaal B.V. 's-hertogenbosch, september 2013 INHOUDSOPGAVE Pagina 1. ONDERZOEKSVERANTWOORDING 2

Nadere informatie

ZONNEPANELEN? INTRO COLLECTIEF OF INDIVIDUEEL? 19-5-2014 PROGRAMMA

ZONNEPANELEN? INTRO COLLECTIEF OF INDIVIDUEEL? 19-5-2014 PROGRAMMA INTRO PROGRAMMA 19:15 u Inloop 19:30 u Zonnepanelen Collectief of individueel? Techniek, financiën en organisatie 20:30 u Pauze 20:45 u Maak een plan voor uw eigen VvE-complex 21:15 u Napraten en tijd

Nadere informatie

Duurzaam wonen zonder gas of stadsverwarming 15 april 2014 Piet Vink Centrum, Den Haag

Duurzaam wonen zonder gas of stadsverwarming 15 april 2014 Piet Vink Centrum, Den Haag Duurzaam wonen zonder gas of stadsverwarming 15 april 2014 Piet Vink Centrum, Den Haag Hilbrand Does www.energiegarant.nl september2013 Agenda 19:30-19:50: Inloop 19:50-20:00: Opening en introductie door

Nadere informatie

Financieringsmogelijkheden Verenigingen of MKB (#020)

Financieringsmogelijkheden Verenigingen of MKB (#020) Financieringsmogelijkheden Verenigingen of MKB (#020) (Voor)financiering door een derde 1. Zonline Doneer de zon: Zonline biedt in samenwerking met Urgenda de mogelijkheid om via crowdfunding zonnepanelen

Nadere informatie

6. Waar kan ik de voorwaarden van Eneco Zon Collectief bekijken? Die vindt u op eneco.nl/collectief onder het tabje zon.

6. Waar kan ik de voorwaarden van Eneco Zon Collectief bekijken? Die vindt u op eneco.nl/collectief onder het tabje zon. Veelgestelde vragen Eneco Zon Collectief Algemeen 1. Wat houdt Eneco Zon Collectief in? Dit is een aanbod voor medewerkers en gepensioneerden van de organisatie waar u werkt. U ontvangt op zonnepanelen

Nadere informatie

Deel 3: de Productie(-installatie) MONITOR

Deel 3: de Productie(-installatie) MONITOR Deel 3: de Productie(-installatie) MONITOR Deze Monitor gaat over productie-installaties: windturbines, windparken collectieve zonprojecten andere productie-installaties alle productie-projecten waar jullie

Nadere informatie

Belastingkantoor Den Haag Postbus 30206 2500 GE Den Haag t.a.v. BTW zonnepanelen

Belastingkantoor Den Haag Postbus 30206 2500 GE Den Haag t.a.v. BTW zonnepanelen EnergyGuards B.V. Duinweg 17 2585 JT Den Haag Telefoon: 070 310 63 03 Mail: info@energyguards.nl BTW nr.: NL8534.61.867.B01 Bank: NL45 TRIO 0197 8126 86 Als u als particulier met zonnepanelen energie levert

Nadere informatie

Algemene informatie zonnepanelen

Algemene informatie zonnepanelen Algemene informatie zonnepanelen 20 augustus 2012 www.bureauheijmerink.nl tel. 0343-514002 1 Inhoudsopgave Algemene informatie over zonnepanelen... 3 Algemene werking... 3 Grootte en vermogen... 3 Levensduur,

Nadere informatie

Stimuleringsmaatregel. Asbest eraf, zonnepanelen erop

Stimuleringsmaatregel. Asbest eraf, zonnepanelen erop Stimuleringsmaatregel 2 Verruiming en verlenging regeling - Nieuwe impuls om asbestsanering te versnellen en resultaat van 4 miljoen m 2 asbestsanering te behalen - Verwachte wettelijke verplichting per

Nadere informatie

Bezuinigingen openbaar groen Branche vereniging VHG Uitvoering december 2010 VELDWERK OPTIMAAL

Bezuinigingen openbaar groen Branche vereniging VHG Uitvoering december 2010 VELDWERK OPTIMAAL Bezuinigingen openbaar groen Branche vereniging VHG Uitvoering december 2010 VELDWERK OPTIMAAL Veldwerk Optimaal B.V. 's-hertogenbosch, januari 2011 INHOUDSOPGAVE Pagina 1. ONDERZOEKSVERANTWOORDING 2 1.1

Nadere informatie

Inleiding. Belangrijkste vindplaatsen. 1 Btw-ondernemerschap

Inleiding. Belangrijkste vindplaatsen. 1 Btw-ondernemerschap Btw-aftrek zonnepanelen Inleiding Als gevolg van het arrest HvJ EG 20 juni 2013, nr. C219/12 (Fuchs) is de vraag gerezen of Nederlandse particulieren die zonnepanelen plaatsen op hun woning, btw-ondernemer

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie