Energie besparing in de zorg

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Energie besparing in de zorg"

Transcriptie

1 Voorzitter beroepsvereniging FMGezondheidszorg André de Reus Liever besparen dan bezuinigen Energie besparing in de zorg Energie besparen is een niet te missen kans om de financiële gevolgen van de economische crisis wat te verzachten. Zo kunnen we er mede voor zorgen dat de behandeling, service en faciliteiten voor patiënten en cliënten in de zorginstellingen op peil blijven, aldus André de Reus voorzitter beroepsvereniging FMGezondheidszorg. Naast kostenbeheersing spelen volgens hem ook morele overwegingen een rol om energie te besparen: Juist zorginstellingen hebben een taak een bijdrage te leveren aan het terugdringen van de CO2-uitstoot. Kennis De Reus benadrukt dat besparen op energie veel meer is dan lampen uitdoen en de thermostaat omlaag draaien. Denk aan maatregelen in de catering, want juist de voedselproductie is een geweldige energieslurper of aan de manier waarop we gebouwen binnen en buiten laten reinigen. Ook in deze onderdelen van ons brede vakgebied kunnen we veel winnen door te besparen. Volgens De Reus is er al veel belangstelling onder facilitair managers voor energiebesparing. Maar het gaat nu eenmaal om specifieke kennis van technieken en gedragsbeïnvloeding die niet iedereen noch elke instelling in huis kan hebben. Juist dat is wat we met dit symposium willen bereiken: een flinke impuls aan kennisverspreiding over energie besparen. De beroepsvereniging organiseert het symposium samen met Agentschap NL, onderdeel van het ministerie van Economische Zaken. Agentschap NL is bij uitstek de specialist in het toepassen van duurzaamheid in bedrijven en instellingen en dus ook energiebesparing. We zijn blij dat zij hun kennis met facilitair managers willen delen, tijdens maar ook na zeven oktober, stelt De Reus vast. Met dit symposium willen we een flinke impuls geven aan kennisverspreiding over energie besparen. >> Als het gaat om energie en klimaat Jaarlijks 115 miljoen euro besparen kan Volgens TNO Centrum Zorg en Bouw kan de zorgsector tussen de 12 en 25% energie besparen. Dit komt overeen met een jaarlijkse gemiddelde kostenbesparing van 115 miljoen euro en een reductie van de CO2-emissie van ongeveer 600 kton per jaar. In samenwerking met Agentschap NL maakte TNO een inschatting van de potentiële energiebesparing in de zorgsector. Hiervoor is een onderverdeling gemaakt in ziekenhuizen, verpleeghuizen, verzorgingshuizen en de gehandicaptenzorg, geestelijke gezondheidszorg en jeugdzorg. Deze indeling is zo gekozen, omdat er verschil is in gebouwvormen, bezettingsgraden, installatie concepten en energieverbruik. Het jaarlijkse energieverbruik van de totale zorgsector bedraagt ruim 900 miljoen kubieke meter gas en 2,3 miljoen MWh electriciteit. Vergelijkbaar met ruwweg huishoudens. Cluster Ziekenhuizen Verpleeghuizen Verzorghuizen GHZ/GGZ/Jeugdzorg Totaal Gas (*1000 m3/jaar) Electriciteit (MWh/jaar) Primair (PJ/jaar) 15,2 12,3 12,1 13,8 53,3 CO2-emissie (kton/jaar) ,932 Energiekosten (M /Jaar) energiegebruik per cluster Energiebesparende maatregelen Op basis van het percentage instellingen dat de energiebesparende maatregel heeft doorgevoerd, maakte TNO een inschatting van het maximaal te behalen percentage en het energiebesparende effect ervan. Hieruit blijkt dat ziekenhuizen veel energie kunnen besparen met dak- en vloerisolatie, HR-ketels en systeemoptimalisatie. Voor nieuwbouw biedt warmte- en koudeopslag nog veel mogelijkheden. congreskrant zorg 01

2 Penetratiegraad maatregelen ziekenhuis (%) Percentage (%) Dakisolatie Gevelisolatie Vloerisolatie Glasisolatie Daglicht afhankelijke verlichting Verlichtingsplan Spiegeloptiek armaturen Aanwezigheidsdetectie Veegschakeling Warmtepomp WKO Systeem optimalisatie HR-ketels Penetratiegraad maatregel 2008 (%) ziekenhuis Eindsituatie (%) ziekenhuis Penetratiegraad maatregelen verpleging/verzorging (%) Verpleeg- en verzorgingshuizen In verpleeg- en verzorgingshuizen is de meeste energiewinst te behalen met dak- en gevelisolatie, diverse verlichtingsmaatregelen en systeemoptimalisatie. Evenals voor ziekenhuizen is voor nieuwe verpleeg- en verzorgingshuizen warmte- en koudeopslag een aantrekkelijke energiebesparende maatregel. Percentage (%) Besparingspotentieel Het verschil tussen de huidige en maximaal mogelijke penetratiegraad en het effect van de energie besparende maatregelen leiden tot een realistisch energiebesparingspotentieel. Deze tabel geeft aan hoeveel energiebesparing mogelijk is en hoeveel dat scheelt op de energierekening Dakisolatie Gevelisolatie Vloerisolatie Glasisolatie Daglicht afhankelijke verlichting Verlichtingsplan Spiegeloptiek armaturen Aanwezigheidsdetectie Veegschakeling Warmtepomp WKO Systeem optimalisatie HR-ketels Penetratiegraad maatregel 2008 (%) zorg Eindsituatie (%) zorg Cluster Primair (PJ/Jaar) (%) CO2 emissie (kton/jaar) (%) Energiekosten (M /Jaar) (%) Ziekenhuizen Verpleeghuizen Verzorghuizen GHZ/GGZ/Jeugdzorg 1,88 3,18 3,15 3,57 12,4% 25,9% 26,1% 25,9% ,7% 24,7% 24,8% 24,6% 15,83 32,09 31,81 35,99 9,7% 24,7% 24,8% 24,6% Totaal 11,78 22,1% ,4% 115,720 20,4% energiegebruik per cluster Gezondheidszorg investeert Voor het onderzoek zijn ruim tweeduizend facilitair managers, gebouwbeheerders, installateurs en adviseurs ondervraagd. Er is onder meer gekeken naar de resultaten van de campagne Slimme Energie (zie kader) en de wijze waarop Agentschap NL facilitair managers en gebouwbeheerders het beste kan ondersteunen bij energiebesparing in kantoren, zorg- en onderwijsinstellingen. Maatregelen Net als voorgaande jaren blijkt ook uit dit onderzoek dat energiezuinige verlichting (62%), het goed afstellen van de klimaatinstallatie (53%) en het toepassen van regelaars (51%) de meest populaire maatregelen zijn. Hans Scherpenzeel, programma-adviseur utiliteitsbouw bij Agentschap NL: Vooral energiezuinige verlichting werd de afgelopen drie jaar veel genoemd. Daaronder verstaan we onder meer spaarlampen, LED lampen, hoogfrequente verlichting, schakelingen op basis van bewegingssensoren en daglichtafhankelijke schakelingen. Bij het goed afstellen van klimaatinstallaties gaat het om het optimaal afstemmen van onderdelen van het systeem, zoals opwekker, regelingen, distributie en afgifte. Met regelaars worden de instellingen van schakeltijden op het klimaatsysteem bedoeld. Facilitair managers in de zorg laten zien dat zij het thema duurzaamheid serieus nemen. Daarmee lopen zij in betrokkenheid voor op andere collega s die verantwoordelijk zijn voor kantoorgebouwen. Het is een van de conclusies uit een jaarlijkse evaluatie van energiebesparing in gebouwen, uitgevoerd in opdracht van Agentschap NL. De resultaten werden februari 2010 gepubliceerd. Facilitair managers en gebouwbeheerders, dat kan slimmer! Door het nemen van de juiste energiebesparende maatregelen neemt het comfort in gebouwen toe, daalt het ziekteverzuim en gaat de energierekening omlaag. De campagne Slimme Energie stimuleert facilitair managers en gebouwbeheerders maatregelen te nemen. In een factsheet die speciaal voor het FMG-congres is ontwikkeld, vindt u een overzicht van instrumenten die in het kader van onder meer Slimme Energie zijn ontwikkeld. De campagne Slimme Energie wordt door Agentschap NL uitgevoerd in opdracht van het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer/Wonen, Wijken en Integratie (VROM/WWI). Meer informatie vindt u op Motieven: financiën en (binnen)milieu Opvallend is dat financiële motieven een grote rol spelen bij energiebesparing. Maar liefst 79% van de faciliair managers vindt het aandeel van de energiekosten in de totale kosten groot genoeg om maatregelen interessant te maken. Volgens Scherpenzeel is men eerder gemotiveerd om kosten te besparen door de economische crisis. Maar gelukkig blijft een groeiend aantal facilitair managers het milieu als belangrijke beweegreden noemen om energie te besparen. Dat is nu 37%, 02 congreskrant zorg

3 tegen 30% in jaar hiervoor. Ook het verbeteren van het binnenmilieu en het reduceren van klachten van medewerkers blijken belangrijke drijfveren om energie te besparen. Maar liefst 84% van de facilitair managers noemt een gezond binnenmilieu zelfs als voornaamste reden. Het valt de programma-adviseur utiliteitsbouw op dat facilitair managers in de zorg een gezond binnenmilieu en het afnemen van klachten (respectievelijk 88% en 83%) belangrijker vinden dan facilitair managers in de utiliteit (respectievelijk 81% en 73%) om met energie besparing aan de slag te gaan. De gezondheidssector heeft het afgelopen jaar beduidend meer geïnvesteerd dan hun collega s in energiezuinige verlichting (10%-punt meer), het goed afstellen van klimaatinstallaties (14%-punt meer) en stooklijnen (11%-punt meer). Zorginstellingen gunstige uitzondering In de zorgsector staat het onderwerp energiebesparing in gebouwen hoger op de agenda en worden maatregelen sneller genomen dan in andere sectoren. Volgens Hans Scherpenzeel, programma-adviseur utiliteitsbouw bij Agentschap NL, is dit een gevolg van de maatschappelijke functie die zorginstellingen vervullen. Daarnaast zijn gebouwbeheerders van kantoren over het algemeen wat terughoudender met uitgaven vanwege de economische crisis. Zorginstellingen zijn daar wat minder gevoelig voor. Laat u horen! Opvallend is dat de evaluatie van de campagne Slimme Energie aantoont dat slechts 30% van de facilitair managers vindt dat er voldoende budget is voor energiebesparing. In 2009 bedroeg dit percentage nog 39% en het jaar daarvoor 47%. Conclusie: de facilitair manager mag best wat meer zijn stem laten horen. Het management of de directie ondersteunt energiebesparing nog onvoldoende. De facilitair manager is, naast de energie-inkoper en de vastgoedbeheerder, de belangrijkste partij om hen hierin te adviseren. Hij kan deze beslissers beïnvloeden. Daarom moet hij ervoor zorgen dat hij energie consequent in de bedrijfsvoering opneemt. Facilitair manager Kees Kellendonk Gedragsverandering levert het meeste op Energiebesparing staat vaak voor maatregelen als het vervangen van een lamp en ketel door duurzame varianten. Facilitair manager Kees Kellendonk van Stichting De Noorderbrug vindt dit soort maatregelen zinvol, maar ze halen niet het maximale rendement uit energiebesparing. Samenvoegen van informatie over energieverbruik, gericht meten en gedragsverandering leveren meer op. kinderen en volwassenen, mensen met niet-aangeboren hersenletsel en doven. De organisatie telt 85 grote en kleine locaties verspreid over vier provincies. Het energiebudget wordt decentraal beheerd. In 2010 besloot De Noorderbrug het energieverbruik met 10% te verminderen. Hoe minder geld we uitgeven aan energie, hoe meer er overblijft voor de zorg voor onze cliënten, zegt Kellendonk. Tot voor kort werkten de locaties met verschillende energieleveranciers. Kellendonk bracht alles onder in één contract. Als je energie wilt besparen, moet je eerst weten hoeveel je verbruikt. Zo n nulmeting kun je makkelijker uitvoeren met één energieleverancier. Gedragsverandering Kellendonk en de nieuwe energieleverancier kwamen tot de conclusie dat gedragsverandering het meeste oplevert. Wij hadden al geïnvesteerd in een aantal energiebesparende maatregelen, zoals verlichting en centrale verwarming. Dat is prima, maar we vonden het te gemakkelijk om het daarbij te laten. Ook onze medewerkers en cliënten hebben een rol in energiebesparing. Energiebesparende maatregelen mogen geen excuus zijn om bijvoorbeeld het licht aan te laten als er niemand is. Met de energieleverancier ontwikkelde Kellendonk een monitoringstool, waarmee de locaties hun energieverbruik kunnen meten. Een campagne, gericht op gedragsverandering, compleet met beloningen voor succesvolle energiebespaarders, loopt door tot medio De eerste gunstige resultaten zijn al te melden: mensen vinden energiebesparen leuk. Dan volgen de percentages vanzelf. Mensen vinden energiebesparen leuk. Dan volgen de percentages vanzelf. congreskrant zorg 03

4 Lagere kosten door uitbesteden energiediensten Ziekenhuis Lievensberg profiteert van ESCo Regionaal ziekenhuis Lievensberg in Bergen op Zoom heeft sinds drie jaar energieprestratiecontracten met ESCo Honeywell Building Solutions. Honeywell heeft de technische kennis om gebouwen te verduurzamen en maakt de voorgerekende energiebesparing waar, vertelt Rob Moelker hoofd facilitaire dienst. Lievensberg telt ruim 350 bedden en er werken 100 specialisten en andere medewerkers. Door onze CO2-uitstoot te verminderen, willen we een bijdrage leveren aan een beter milieu, zegt Moelker. Daarnaast zocht het ziekenhuis naar een manier om het gebouwbeheer te verbeteren en tegelijkertijd de kosten te beperken. Tijdens onze zoektocht naar energiebesparende projecten klopte Honeywell aan, zegt Moelker. Het bedrijf presenteerde ons energiebesparende maatregelen tegen een kostenneutrale prijs. Dat we alle investeringskosten zouden terugverdienen met de energiebesparingen, was voor ons reden om voor samenwerking met een ESCo te kiezen. Maatregelen In 2007 tekenden de partijen het energieprestatiecontract. Honeywell installeerde daarop binnen een half jaar een warmtepomp die s zomers het gebouw koelt en s winters warmte levert aan een luchtbehandelingskast. Het bedrijf plaatste ook een warmtekrachtkoppeling die voor het hele ziekenhuis elektriciteit opwekt. Deze heeft een rendement van wel 95 procent, vertelt Moelker trots. Jaarlijks leveren de nieuwe installaties het ziekenhuis een besparing van euro op. Moelker is ook zeer te spreken over de Energy Manager. Dat is een soort computer die ons energieverbruik nauwkeurig meet. Hierdoor kunnen we ons energieverbruik controleren en beheren. Vak apart Honeywell geeft Lievensberg nu jaarlijks advies over de energiehuishouding van het ziekenhuis. We weten nu elk jaar vooraf wat we ongeveer aan energie kwijt zullen zijn dat jaar. Deze inschatting neemt het ziekenhuis mee in de jaarbegroting. Dit hadden we zelf nooit kunnen realiseren, zegt Moelker. Om de simpele reden dat wij deze expertise gewoon niet in huis hebben. En ik geloof dat geen enkel ziekenhuis kennis in huis heeft over de hoogwaardige techniek die nodig is om zo n gebalanceerde energiehuishouding te krijgen. Het loont daarom beslist om energiebesparing uit te besteden. Het is echt een vak apart. Hebt u wel eens overwogen uw energiediensten uit te besteden? Waarschijnlijk nog niet. Toch kan dit voor uw zorginstelling interessant zijn. Steeds meer gebouwbeheerders en corporaties schakelen zogenoemde Energy Service Companies (ESCo s) of Energie-Exploitatiemaatschappijen (EEM s) in. Wat doen deze bedrijven? En wat kunnen ze voor u betekenen? Nederland kent inmiddels tientallen bedrijven die energiediensten overnemen. Hun kernactiviteit is het opwekken, distribueren en leveren van aardgas, elektriciteit, warmte en koude. Ze gebruiken hiervoor de modernste systemen, waarbij energiebesparing en hernieuwbare energie centraal staan. Ze beschikken over de specialistische kennis die de toepassing van deze systemen vereist. Ook zorgen ze voor de juiste schaalgrootte waarop ze het meest rendabele energiesysteem ontwikkelen én financieren. Aanleg, kwaliteitsbewaking, onderhoud en exploitatie zijn in één hand. Dat leidt tot milieuwinst, kostenbesparing en comfortverhoging. Zo werkt het De leverancier van energiediensten neemt de gehele zorg voor verwarming en koeling van een gebouw of gebouwencomplex op zich. Dit omvat de infrastructuur, de installaties en het totale pakket van inkoop, distributie, omzetting en levering van warmte, koude, elektriciteit en aardgas. Hij kan ook zorgen voor financiering, beheer, onderhoud en klantenservice. Uw zorginstelling hoeft niet meer te investeren in gespecialiseerde kennis en kostbare installaties. Vaak zijn de maandelijkse lasten lager dan u tot nu toe kwijt bent aan gas- en elektriciteitsverbruik, afschrijvingen, beheer en onderhoud. Interesse? Bent u geïnteresseerd, vraag dan de publicatie asp Wel de lusten niet de lasten op bij Agentschap NL of kijk op De publicatie informeert u over de voordelen van inkopen van energiediensten, het aanbod van Energy Service Companies (ESCo s) en hoe het uitbesteden van energiediensten in de praktijk werkt. Om u op weg te helpen bij het contracteren van een leverancier van energiediensten heeft Agentschap NL een Modelovereenkomst Energiediensten opgesteld. Aangenaam, duurzaam en energiezuinig koelen De zomers worden steeds warmer. En dan zijn zieken en ouderen extra kwetsbaar. Zeker als het binnenshuis te warm is. Daarom mag het volgens algemeen gehanteerde richtlijnen niet warmer worden dan 25,5 graden Celsius. Goede koeling in het gebouw is dus cruciaal. Dit kan wel leiden tot meer energieverbruik en hogere kosten. Ook hogere eisen aan comfort dragen hieraan bij. Toch gaan energiebesparing en een aangename temperatuur goed samen. Agentschap NL helpt u de juiste keuzes te maken. Voordat u een koelinstallatie aanschaft, raden wij u aan te beginnen met het voorkómen van hoge binnentemperaturen. Dat kan door bouwkundige maatregelen te nemen. Een goede zonwering houdt veel warmte tegen. En ook Hf-verlichting of een andere energiezuinige variant verlagen de warmtelast. Als u eerst deze maatregelen neemt, kunt u volstaan met een koelinstallatie van lagere capaciteit Persoonlijk koelconcept Om u te helpen bij uw zoektocht naar een effectief en zuinig koelconcept, heeft Agentschap NL de koelmodule ontwikkeld. Deze is te vinden op Invullen kost tien minuten. Aan de hand van enkele gegevens, zoals gebouwkenmerken, aanwezigheid van zonwering en koelwensen, berekent de module direct het meest nuttige en energiezuinige koelconcept voor de zorginstelling. Naast advies, geeft de module uitleg over systemen als de compressiekoelmachine, warmte-opslag en de warmtepomp. 04 congreskrant zorg

5 Koelconcept op maat Gebruikers kunnen zelf aanklikken wat ze belangrijk vinden. Zo krijgt iemand die thermisch comfort interessanter vindt dan investeringskosten, een ander overzicht dan iemand die de aanschafprijs wél het belangrijkst vindt. Met één druk op de knop rolt een persoonlijk koelconcept uit de printer, met bijbehorend kostenoverzicht. Inclusief een schatting van de totale terugverdientijd en milieuwinst in de vorm van de hoeveelheid CO2-reductie. Financiering Ook meer bedrijfsmatige aspecten komen aan bod. Zo geeft de koelmodule per type koelinstallatie advies over vijf financieringsvormen: eigen beheer, financial lease, operational lease, ontzorging of outsourcing. Bij elke financieringsvorm worden de risico s en kosten over de levensduur vergeleken. Afstellen Maar liefst 70 tot 80% van de bestaande koelinstallaties is niet goed afgesteld. Daardoor is het te warm of te koud. Met de Installatie Performance Scan (zie ook elders in deze krant) kan uw adviseur of installateur uw installatie scannen op energie-efficiency en zo het energieverbruik, storingen en comfortklachten verminderen. De besparingen kunnen oplopen tot 35%. U kunt de Installatie Performance Scan eenvoudig downloaden via de website van Agentschap NL. Natuurlijke koelmiddelen In de verpleging en verzorging wordt in rap tempo koeling gerealiseerd naar aanleiding van wet- en regelgeving en toenemende vraag naar comfort. De positieve effecten van koeling kunnen ook een schaduwzijde hebben. Veel installaties zijn namelijk energieintensief en gebruiken zeer schadelijke koudemiddelen, zoals R22. Vanaf 1 januari 2010 mag dit middel niet meer worden gebruikt om bestaande installaties bij te vullen. Maar er zijn goede alternatieven. Natuurlijke koudemiddelen zijn energiezuinig en duurzaam. Nadert de levensduur van uw installatie het einde? Kijk voor meer informatie over natuurlijke koudemiddelen op nl en Praktijk: koelen door verdampen Een aardig voorbeeld van een energiezuinig en duurzaam koelsysteem is adiabastische koeling: koelen door water te verdampen. Het werkt als volgt. De benodigde energie voor de koeling wordt onttrokken uit de omgeving. In een kunststof warmtewisselaar loopt het water langs de wand naar beneden. De langsstromende afgezogen ventilatielucht zorgt dat kleine beetjes water verdampen. De koude die hierdoor ontstaat, wordt overgedragen aan verse buitenlucht die vervolgens gekoeld het gebouw in wordt geblazen. Gemiddeld kan de buitenlucht zo n acht graden Celsius in temperatuur worden verlaagd. Verpleeghuis Bruggerbosch uit Enschede verdiende de meerinvestering van euro binnen twee jaar terug door een lagere energierekening. Fokko Boer, manager technische dienst van Bruggerbosch: We houden nu geld over. Dat gebruiken we voor meer handen aan het bed. Onlangs vernieuwde Zorggroep Charim de verlichting in twee vestigingen. De investeringen leveren per direct een energiebesparing op van 34%. We waren ervan overtuigd dat hierop een hoop te besparen viel. In de zorg brandt verlichting immers vaak 24 uur per dag, vertelt facilitair manager Erik Hubertse. Zorggroep Charim heeft zestien locaties in onder meer Zeist en Veenendaal. In woonzorgcentrum Mirtehof en Amandelhof in Zeist is de verouderde ver lichting vervangen. De zorginstelling werd geadviseerd door De Vos Groep. Financieel adviseur Gert van de Kraats van Charim hierover: Ons uitgangspunt was maximaal rendement tegen minimale investeringen. Dat bleek mogelijk te zijn. Er valt al een hoop te besparen op verlichting met relatief simpele en goedkope maatregelen. In totaal hebben we euro geïnvesteerd in nieuwe verlichting. Maar met de huidige energieprijzen is dat in minder dan drie jaar terugverdiend. En de prijzen stijgen alleen maar, dus hoogstwaarschijnlijk zijn we nog eerder uit de kosten. De locatie Amandelhof gaat over circa vier jaar tegen de vlakte. Toch was Charim niet huiverig om ook daar nieuwe verlichting te installeren. Je laat het geld op straat liggen, als je niets aan je verlichting doet Schoon licht bij Zorggroep Charim Besparen op verlichting? Ik zeg doen! Beperkte maatregelen Voordat Zorggroep Charim overging tot het nemen van Schoon Licht-maatregelen bedroeg het jaarlijks energieverbruik van deze verlichting circa kwh, ofwel euro per jaar. Met het nemen van beperkte maatregelen kon dit verbruik eenvoudig worden teruggebracht tot zo n kwh per jaar, wat overeenkomt met euro. Een energiebesparing van 34 procent. Inmiddels zijn de buitenlampen bij de entree en het gebouw vervangen door lampen met een lager wattage en eenzelfde lichtopbrengst. Ook zorgen daglichtensensoren voor het aan- en uitschakelen van de buitenverlichting. Verder zijn in de gangen tijdschakelaars geplaatst. Die regelen dat de verlichting s nachts minder sterk is. Zelfs dan geven de nieuwe lampen voldoende licht. Dat is belangrijk, want de veiligheid van onze bewoners staat voorop. De zorg is onze eerste zorg, zeggen wij altijd, aldus facilitair manager Erik Hubertse. Wilt u ook weten welke mogelijkheden uw organisatie heeft om snel op de kosten van verouderde verlichting te besparen? Kijk dan op Schoon Licht-maatregelen De eenmalige investeringskosten bedroegen euro. Voor dat bedrag zijn in beide gebouwen van Charim de volgende maategelen uitgevoerd: Alle conventionele TL-verlichting werd omgebouwd naar zogeheten hoogfrequente verlichting met 50% lager energieverbruik én een dubbele levensduur. Spots in de gangen werden vervangen door hoogfrequente lampen. Tijdschakelaars en daglichtenregeling werden aangebracht. congreskrant zorg 05

6 De Installatie Performance Scan Zo controleert u uw klimaatinstallatie In tegenstelling tot wat veel gebouwbeheerders en facilitair managers denken, maakt een integrale check geen onderdeel uit van het regulier onderhoud van de installaties. Een Installatie Performance Scan (IPS) doet dat wel. Wat is IPS? Met een Installatie Performance Scan kunt u het functioneren van klimaatinstallaties in gebouwen vaststellen en verbeteren. De scan legt de nadruk op eenvoudig te realiseren aanpassingen die leiden tot een lager energieverbruik, minder storingen en minder comfortklachten. De scan is samen met marktpartijen ontwikkeld door Agentschap NL in opdracht van het ministerie VROM. Hoe werkt het? De installateur of adviseur scant de bestaande klimaatinstallatie, zowel verwarming als koeling, op energie-efficiëncy. Eerst worden de basisgegevens over gebouw en installatie ingevoerd. Daaruit volgen specifieke vragen over de installatie. Na beantwoording verwerkt de IPS de gegevens en presenteert eenduidige aanbevelingen. Uniek is dat het gaat om een integrale check van opwekker, regelingen, distributiesysteem en afgiftesysteem. De nadruk ligt op eenvoudig door te voeren aanpassingen en bescheiden investeringen. Let op: nieuwe, verbeterde versie IPS In de tweede helft van de maand oktober dit jaar komt er nieuwe versie van de IPS beschikbaar. Naast adviezen over verbeteringsmogelijkheden kunnen nu de instellingen worden bijgehouden en specificaties opgeslagen. Dit kan gebruikt worden voor volgende inspecties bij periodiek onderhoud en beheer van gebouwinstallaties. Het werkt als een onderhoudsboekje met uitgevoerde inspecties, vergelijkbaar met dat van de periodieke autobeurten. Wat levert het op? Uit onderzoek van TNO en Halmos is gebleken dat het optimaliseren van de installatie kan leiden tot een energie besparing van 5 tot 35%, een verminderde kans op storingen en meer comfort. In de tabel hieronder kunt u zien wat een aantal maatregelen kan opleveren aan (energie)besparing in een kantoorgebouw van m2. De investering van 960 euro voor het uitvoeren van de IPS is doorgaans snel terugverdiend. Zeker in verhoudingen tot de besparingen in de jaren erna. Maatregel Uitvoering Bijdrage energiebesparing % Investering Besparing /jaar Terugverdientijd Optimaliseren instellingen luchtbehandeling kast 5,2% ,1 Smoorklep piekketel hersteld 0,2% - n.v.t. Isoleren appendages 0,2% Waterzijdig opnieuw inregelen + instellingen temp. regeling 0,5% Optimaliseren condensor koelmachine 1,0% Uitvoeren Installatie Performance Scan Bron: website Agentschap NL Totaal 7,9% Wilt u meer weten over de Installatie Performance Scan, kijk dan op 06 congreskrant zorg

7 Wilt u investeren in energiebesparing? Dan is het goed te weten van welke financiële regelingen u gebruik kunt maken. Er zijn twee mogelijkheden. Groenfinanciering en het verlaagde btw-tarief. Financiële ondersteuning Groenfinanciering De Regeling groenprojecten is in het leven geroepen om projecten te stimuleren die een positief effect op het milieu hebben. De overheid stimuleert deze projecten onder meer door de financiering van groenprojecten aantrekkelijk te maken. Doordat de overheid een belastingvoordeel geeft aan groene spaarders en beleggers kan de bank een lening met een lager rentetarief verstrekken voor een groenproject. Als u investeert in duurzame maatregelen bij nieuwbouw en renovatie, waardoor onder meer de energieprestaite van het gebouw verbetert, kunt u in aanmerking komen voor Groenfinanciering. Kijk voor meer informatie op: groenbeleggen.nl BTW Vanaf 1 oktober 2010 geldt het lage btw-tarief van 6% op arbeidskosten van renovatie en herstel aan woningen. Ook verpleeg- en verzorginstellingen waarin wordt gewoond, komen voor deze regeling in aanmerking. Aannemers, klusbedrijven en andere ondernemers die renovatie- /herstelwerkzaamheden uitvoeren, mogen tussen 1 oktober 2010 en 1 juli 2011 dit verlaagde tarief aan u factureren. Kijk voor meer informatie op: congreskrant zorg 07

8 Divisie NL Energie en Klimaat voert in opdracht van het ministerie van VROM het programma Energie & Gebouwde Omgeving uit. Wij bieden professionele marktpartijen en overheden ondersteuning bij energiebesparing, duurzame energie en CO-reductie van de gebouwde omgeving. Dit is een publicatie in opdracht van: Agentschap NL NL Energie en Klimaat Croeselaan 15 Postbus RE Utrecht T +31 (0) Agentschap NL oktober 2010 Publicatie-nr. 2EGOU1009 Hoewel deze publicatie met de grootst mogelijke zorg is samengesteld kan Agentschap NL geen enkele aansprakelijkheid aanvaarden voor eventuele fouten. Agentschap NL is een agentschap van het ministerie van Economische Zaken. Agentschap NL voert beleid uit voor diverse ministeries als het gaat om duurzaamheid, innovatie en internationaal. Agentschap NL is hét aanspreekpunt voor bedrijven, kennisinstellingen en overheden. Voor informatie en advies, financiering, netwerken en wet- en regelgeving. De divisie NL Energie en Klimaat versterkt de samenleving door te werken aan de energie- en klimaatoplossingen van de toekomst.

Tips, handvatten en financieringsmogelijkheden

Tips, handvatten en financieringsmogelijkheden Tips, handvatten en financieringsmogelijkheden 26 Hans november Scherpenzeel 2009 Hans Scherpenzeel Introductie Adviseur in Utiliteitsbouw-team SenterNovem Innovatie, Agentschap energie, van het klimaat,

Nadere informatie

TEKST: SIGRID VAN DEN BERG FOTO S: NFP PHOTOGRAPHY/PIETER MAGIELSEN

TEKST: SIGRID VAN DEN BERG FOTO S: NFP PHOTOGRAPHY/PIETER MAGIELSEN DOSSIER DUURZAAMHEID VASTGOED Schoon Licht bij Besparen zonder Ze zitten in de fase van oplevering. Toch genieten gebouwbeheerder Erik Hubertse en financieel adviseur Gert van de Kraats van Zorggroep Charim

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Auteurs: Roberto Traversari Stefan van Heumen Centrum Zorg en Bouw van TNO, Utrecht

Auteurs: Roberto Traversari Stefan van Heumen Centrum Zorg en Bouw van TNO, Utrecht Auteurs: Roberto Traversari Stefan van Heumen Centrum Zorg en Bouw van TNO, Utrecht De zorgsector laat op jaarbasis zeker EURO 115 miljoen aan energiekostenbesparing liggen. Energiegebruik in de zorg kan

Nadere informatie

Energieke Zorgbouw. 5 oktober 2011. Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO)

Energieke Zorgbouw. 5 oktober 2011. Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO) Energieke Zorgbouw 5 oktober 2011 Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO) Introductie Wijnanda Willemse adviseur NL Energie & Klimaat - Agentschap NL Voorheen SenterNovem Energiebesparing

Nadere informatie

Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012

Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012 Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012 Voor u ligt het Programma van Eisen Frisse Scholen. Dit Programma van Eisen dient als leidraad voor opdrachtgevers van nieuw- en verbouw van scholen (schoolbesturen

Nadere informatie

Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid

Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid Workshop Prestatiecontracten 7 december 2009 Albert Hulshoff, programma-adviseur adviseur Utiliteitsbouw SenterNovem Albert Hulshoff innovatie, energie, klimaat,

Nadere informatie

Rapport energiecijfers kantoren

Rapport energiecijfers kantoren Rapport energiecijfers kantoren Dit rapport is aangemaakt op 08/31/10 om 11:31. De website Energiecijfers van NL Energie en Klimaat levert u actuele gegevens over energieprijzen en alle aspecten van energiegebruik

Nadere informatie

Energie-efficiëntieverbetering bij koffiebranders

Energie-efficiëntieverbetering bij koffiebranders Energie-efficiëntieverbetering bij koffiebranders Energie-efficiëntie verbeteren binnen het koffiebrandproces via drie stappen Aanleiding In deze studie is de energiebesparing bij koffiebrandmachines onderzocht.

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

Energie-efficiëntieverbetering bij (kleine) koffiebranders

Energie-efficiëntieverbetering bij (kleine) koffiebranders Energie-efficiëntieverbetering bij (kleine) koffiebranders Energie-efficiëntie verbeteren binnen het koffiebrandproces via drie stappen Aanleiding In deze studie is de energiebesparing bij kleine koffiebrandmachines

Nadere informatie

TOTAL COST OF OWNERSHIP

TOTAL COST OF OWNERSHIP Nieuwe perspectieven op TOTAL COST OF OWNERSHIP INTELLIGENT BUILDING SPECIALS Investeren in comfort en energiebesparing loont Ondernemingen en overheidsorganisaties zijn zich er steeds meer van bewust

Nadere informatie

Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen

Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen 6 december 2011 Albert Hulshoff Ede 22 maart 2012 Prestatiecontracten - Prestatiecontracten - ESCo-eigenschappen

Nadere informatie

Zorg voor energie en comfort

Zorg voor energie en comfort Zorg voor energie en comfort Roberto Traversari TNO Bouw en Ondergrond De symptomen De behandeling De preventie 2 Veel installaties zijn ziek! Is uw installatie een onbehandelde patiënt? 3 Uit onderzoek

Nadere informatie

Ja Nee Nvt Maatregel Foto. Installaties & regelingen. Zijn de binnen- en buitensensoren op een representatieve locatie geïnstalleerd?

Ja Nee Nvt Maatregel Foto. Installaties & regelingen. Zijn de binnen- en buitensensoren op een representatieve locatie geïnstalleerd? Checklist Energiebesparing bedrijven algemeen Met behulp van deze checklist kunt u energiebesparende maatregelen in uw bedrijf inventariseren. Toelichting per maatregel of meer maatregelen kunt u vinden

Nadere informatie

Duurzame verlichting voor woningcorporaties

Duurzame verlichting voor woningcorporaties Duurzame verlichting voor woningcorporaties >> Als het gaat om energie en klimaat Bij de keuze van verlichting rondom woningen, in gemeenschappelijke ruimten en op paden en terreinen spelen veel factoren

Nadere informatie

Wel de lusten, niet de lasten. Energiediensten voor corporaties, beleggers en gebouwbeheerders

Wel de lusten, niet de lasten. Energiediensten voor corporaties, beleggers en gebouwbeheerders Wel de lusten, niet de lasten Energiediensten voor corporaties, beleggers en gebouwbeheerders Energiediensten voor corporaties, beleggers en gebouwbeheerders Op de energiemarkt gebeurt de laatste jaren

Nadere informatie

Quickscan energiebesparing

Quickscan energiebesparing Quickscan energiebesparing Golf Club Zeegersloot Kromme Aarweg 5 Alphen a/d Rijn Samen op weg naar 30% besparing! ~ 1 15 maart 2013 Inleiding Als relatie van etb a. hogenes bv heeft u gebruik gemaakt van

Nadere informatie

Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies

Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies 2013 Inleiding In het kader van de CO 2 prestatieladder is een ketenanalyse uitgevoerd naar de CO 2 productie door verwarming

Nadere informatie

Hoe word je een energiebewuste handelaar?

Hoe word je een energiebewuste handelaar? Hoe word je een energiebewuste handelaar? Verlichting die onnodig brandt, kantoorapparatuur die niet of nauwelijks uitgeschakeld wordt, verwarming, koeling en ventilatiesystemen die onnodig ingeschakeld

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu ENERGIECONCEPTEN Advies op maat ENERGIE- KOSTEN Stelt u zich eens voor dat u 1,- per m 2 aan energiekosten kunt besparen in een pand van 5.000 m 2. In een tijd van stijgende energiekosten zal dit in 10

Nadere informatie

Bouwjaarklasse (op basis van m²) 1970-1979

Bouwjaarklasse (op basis van m²) 1970-1979 BVO (x 10 6 m²) tot 1960 1960-1969 1970-1979 1980-1989 1990-1999 vanaf 2000 Tbv onderzoek naar kwaliteit MaVa: beschikbare info over zorginstellingen: Verpleging en verzorging Info via: Agentschap NL,

Nadere informatie

Duurzaam verwarmen en koelen met gas

Duurzaam verwarmen en koelen met gas Duurzame gaswarmtepompen voor o.a.: Kantoorgebouwen Frisse Scholen Verzorgingstehuizen (P4) (P6) (P7) www.gasengineering.nl Duurzaam verwarmen en koelen met gas De voordelen van verwarmen en koelen met

Nadere informatie

Spaar de natuur - Gebruik het juiste licht. Philips MASTER TL-D Eco. Energiezuinige TL-D verlichting waarmee u geld bespaart en de natuur spaart.

Spaar de natuur - Gebruik het juiste licht. Philips MASTER TL-D Eco. Energiezuinige TL-D verlichting waarmee u geld bespaart en de natuur spaart. Spaar de natuur - Gebruik het juiste licht Philips MASTER TL-D Eco. Energiezuinige TL-D verlichting waarmee u geld bespaart en de natuur spaart. Vervang oude fluorescentielampen door energiezuinige verlichting

Nadere informatie

Ondanks een aantrekkelijke waarde wordt onvoldoende bestaand vastgoed verduurzaamd

Ondanks een aantrekkelijke waarde wordt onvoldoende bestaand vastgoed verduurzaamd Duurzaamheid loont Bestaande gebouwen zijn de grootste veroorzakers van CO 2 -uitstoot in Nederland Ondanks een aantrekkelijke waarde wordt onvoldoende bestaand vastgoed verduurzaamd Knelpunten in de keten

Nadere informatie

Verduurzaming gemeentelijk vastgoed

Verduurzaming gemeentelijk vastgoed Verduurzaming gemeentelijk vastgoed Toelichting op de aanpak van de gemeente Breda Marcel van Embden (projectleider afdeling Vastgoedbeheer) Inhoud Klimaatnota gemeente Breda Wat is de insteek bij het

Nadere informatie

nergiebesparing in de ICT

nergiebesparing in de ICT nergiebesparing in de ICT Een koud kunstje? 10 April Green IT Energy Solutions Niels Sijpheer 3671 Meter (Q=m.g.h) 100 kg massa en 1 kwh arbeid: Hoe hoog kom ik? A Minder dan100 meter B Tussen 100 en 1000

Nadere informatie

Voorverwarmen van groene koffiebonen met restwarmte

Voorverwarmen van groene koffiebonen met restwarmte Voorverwarmen van groene koffiebonen met restwarmte Energie besparen en de productiecapaciteit verhogen Aanleiding Deze factsheet behandelt een studie naar het voorverwarmen van groene koffiebonen met

Nadere informatie

KLIMAATGARANT. De energie van morgen vandaag in huis

KLIMAATGARANT. De energie van morgen vandaag in huis KLIMAATGARANT Een nieuwe woning in De energie van morgen vandaag in huis Een energieneutrale woning: het kan! is gestart met de verkoop van woningen in het project. Duurzame woningen, want wordt een wijk

Nadere informatie

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u!

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u! energie besparen = woonlasten verlagen VRAGEN? Bent u geïnteresseerd in één van de mogelijkheden die in deze brochure zijn beschreven, heeft u nog vragen of wilt u meer weten over de kosten? Vul dan het

Nadere informatie

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. Dashboard onderdelen CO₂ uitstoot (ton per

Nadere informatie

Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen

Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen KLIMAATGARANT Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen De energie van morgen vandaag in huis Project in Rijswijk Een energieneutrale woning: het kan! Binnenkort start de verkoop van

Nadere informatie

ENERGIE. besparen. vandorp.eu

ENERGIE. besparen. vandorp.eu ENERGIE besparen ENERGIE- KOSTEN Stelt u zich eens voor dat u 1,- per m 2 aan energiekosten kunt besparen in een pand van 5.000 m 2. In een tijd van stijgende energieprijzen zal dit in 10 jaar al gauw

Nadere informatie

Resultaten energiescan Golfclub Zwolle

Resultaten energiescan Golfclub Zwolle Resultaten energiescan Golfclub Zwolle! Resultaten energiescan Golfclub Zwolle Hoog elektraverbruik door verlichting en ventilatie Hoge prijs voor energie Besparingspotentieel van 13.000 op energiekosten

Nadere informatie

ALLE MOGELIJKHEDEN OP EEN RIJTJE VOOR EEN IDEAAL WOON-EN LEEFKLIMAAT WWW.ENERGIESERVICE.NL

ALLE MOGELIJKHEDEN OP EEN RIJTJE VOOR EEN IDEAAL WOON-EN LEEFKLIMAAT WWW.ENERGIESERVICE.NL ALLE MOGELIJKHEDEN OP EEN RIJTJE VOOR EEN IDEAAL WOON-EN LEEFKLIMAAT WWW.ENERGIESERVICE.NL Klimaatmakers Veilig en vertrouwd! Warmte en ventilatie zijn essentieel voor een heerlijk klimaat in uw woning.

Nadere informatie

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptips die watt opleveren samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptip 1 Waterbesparende douchekop (max. 8L per minuut doe de emmerproef om dit te testen) ± 90 p.j. De groenste

Nadere informatie

Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie!

Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie! Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie! voorbeeld van mogelijke besparingen Een huishouden is jaarlijks zo n q 2.000 kwijt aan gas en licht. En daar kunt u tot wel 30% op besparen. Dat begint

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie

energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie energieprestatiecertificaat straat Hoogstraat nummer 570 bus postnummer 9235 gemeente Fruitrode bestemming eengezinswoning type open bebouwing softwareversie 1.0 berekend energieverbruik (kwh/m²): 380

Nadere informatie

Building4life. Wilt u weten hoe? Building4life. Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus 1069 4801 BB Breda

Building4life. Wilt u weten hoe? Building4life. Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus 1069 4801 BB Breda Wilt u weten hoe? Ga stap voor stap door onze aanpak: - Kennismaking Building4life - De Building4life werkwijze - Uitgewerkte case Amarant Tilburg Building4life Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus

Nadere informatie

I n f o m a i l. I V V U

I n f o m a i l. I V V U I n f o m a i l. I V V U datum : 13 februari 2013 nummer : 2 Infomail.IVVU is de electronische nieuwsbrief van de IVVU, waarmee u wordt geïnformeerd over actuele ontwikkelingen en de stand van zaken met

Nadere informatie

Frisse Lucht GREEN PACKAGE. Energie uit de lucht - 100% duurzaam

Frisse Lucht GREEN PACKAGE. Energie uit de lucht - 100% duurzaam GREEN PACKAGE Energie uit de lucht - 100% duurzaam Het comfort van vloerverwarming, koeling en warmtapwater in een duurzaam energiesysteem voor bij u thuis. Frisse Lucht Green Package, duurzame energie

Nadere informatie

EnergieBesparingsMonitor gebouwde omgeving 2006

EnergieBesparingsMonitor gebouwde omgeving 2006 EnergieBesparingsMonitor gebouwde omgeving 2006 Rapportage van SenterNovem in opdracht van VROM/DGW in het kader van Kompas, energiebewust wonen en werken. Utrecht, december 2006 Inhoudsopgave DEEL I 1

Nadere informatie

AT OSBORNE. Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later. 19 september 2012. Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed

AT OSBORNE. Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later. 19 september 2012. Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed AT OSBORNE www.atosborne.nl Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed 19 september 2012 AT Osborne Huisvesting en Vastgoed Infrastructuur

Nadere informatie

De bakens verzetten. Verduurzamen van commercieel vastgoed. Machiel Karels - consultant

De bakens verzetten. Verduurzamen van commercieel vastgoed. Machiel Karels - consultant De bakens verzetten Verduurzamen van commercieel vastgoed Machiel Karels - consultant Het glas is half leeg PROFIT 20-6- 20-6- Meer dan 25% van gebouwgebruikers klaagt over de huisvesting Ziekteverzuim

Nadere informatie

energiedeskundige / Dit certtficaat is geldig tot en met 27 juni 2021 berekend energieverbruik (kwh/m 2):

energiedeskundige / Dit certtficaat is geldig tot en met 27 juni 2021 berekend energieverbruik (kwh/m 2): certificaatnummer 20110627-0000869054-00000007-9 straat Wijngaardstraat nummer 39 bus bestemming type eengezinswoning gesloten bebouwing softwareversie 1.3.3 berekend energieverbruik (kwh/m 2): Het berekende

Nadere informatie

Slimme keuzes voor woningconcepten met warmtepompen

Slimme keuzes voor woningconcepten met warmtepompen Slimme keuzes voor woningconcepten met warmtepompen Interactie tussen gevelisolatie, ventilatiesystemen en capaciteit warmtepompsystemen Per 1 januari 2015 worden de EPCeisen aangescherpt. Voor woningen

Nadere informatie

Geef energiezaken de aandacht die zij waard zijn Gun uzelf het financiële voordeel van energiebesparing Gun uzelf het comfort en de uitstraling van

Geef energiezaken de aandacht die zij waard zijn Gun uzelf het financiële voordeel van energiebesparing Gun uzelf het comfort en de uitstraling van Goed voor elkaar! Geef energiezaken de aandacht die zij waard zijn Gun uzelf het financiële voordeel van energiebesparing Gun uzelf het comfort en de uitstraling van energie-efficiëntie Verbeter de werkprestaties

Nadere informatie

SLIMME. LED-verlichting op sportvelden

SLIMME. LED-verlichting op sportvelden -150 SLIMME PARKEN LED-verlichting op sportvelden Wat? Veel sportverenigingen staan voor de keuze om te investeren in verlichting. Dit document is een tool waarmee clubs de kosten en maatschappelijke aspecten

Nadere informatie

Energy-Floor haalt energie uit de bodem van uw woning

Energy-Floor haalt energie uit de bodem van uw woning Energy-Floor haalt energie uit de bodem van uw woning De laatste jaren is er qua energiebehoefte veel veranderd in de woningbouw. Voorheen waren de behoefte en kosten m.b.t. verwarming in nieuwbouw woningen

Nadere informatie

Spaar de natuur - Gebruik het juiste licht. Philips MASTER TL-D Eco. Energiezuinige TL-D verlichting waarmee u geld bespaart en de natuur spaart.

Spaar de natuur - Gebruik het juiste licht. Philips MASTER TL-D Eco. Energiezuinige TL-D verlichting waarmee u geld bespaart en de natuur spaart. Spaar de natuur - Gebruik het juiste licht Philips MASTER TL-D Eco. Energiezuinige TL-D verlichting waarmee u geld bespaart en de natuur spaart. 2 Verlichting is verantwoordelijk voor circa 14% van het

Nadere informatie

LED VERLICHTING & VvE s

LED VERLICHTING & VvE s LED VERLICHTING & VvE s LED s make a difference in the world! Energiezuinig wonen De ontwikkelingen gaan snel anno 2015! Een snel groeiend aantal VvE s ontdekt: 1. De hoge besparingsresultaten. Gebruik

Nadere informatie

Besparen op uw maandelijkse energiekosten is uw eerste winst!

Besparen op uw maandelijkse energiekosten is uw eerste winst! Accountants controleren over het algemeen niet de energierekening van hun cliënten op fouten! Controleert u de energierekening op fouten? Uit onderzoek van de NMa blijkt dat meer dan 20% van energierekeningen

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie straat Stationsstraat nummer 24 bus 4 bestemming appartement type - bouwar 1990 softwareversie 9.10.0 berekende energiescore (kwh/m²ar): 133

Nadere informatie

200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis!

200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis! 200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis! Oude situatie zonder ECO200 Gas Elektra Wat is ECO200? ECO200 is een nieuw concept van AgriComfort, waarbij het koelen van de melk en het

Nadere informatie

Toepassingen van BKA in de gezondheidszorg. H.J.Nicolaas College bouw zorginstellingen

Toepassingen van BKA in de gezondheidszorg. H.J.Nicolaas College bouw zorginstellingen Toepassingen van BKA in de gezondheidszorg H.J.Nicolaas College bouw zorginstellingen Inhoud De gezondheidszorg in Nederland Ontwikkelingen Financiering Verleden, heden en toekomst Mogelijkheden BKA Voor-

Nadere informatie

F (zie toelichting in bijlage)

F (zie toelichting in bijlage) Energielabel gebouw Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden F (zie toelichting in bijlage) Dit gebouw Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking

Nadere informatie

Raadsmededeling. De volgende stukken zijn voor u bijgevoegd: Globale evaluatie van het project De Achterhoek Bespaart 2009

Raadsmededeling. De volgende stukken zijn voor u bijgevoegd: Globale evaluatie van het project De Achterhoek Bespaart 2009 Raadsmededeling Nummer : 82/2009 Datum : 9 december 2009 B&W datum : - Portefeuillehouder : J. Teeuwsen Onderwerp : Tussentijdse evaluatie subsidieverordening 'Achterhoek Bespaart 2009' Aanleiding Brief

Nadere informatie

Binnenklimaat: energie efficiënte oplossingen besparing door comfort

Binnenklimaat: energie efficiënte oplossingen besparing door comfort Binnenklimaat: energie efficiënte oplossingen besparing door comfort Rob Nagel Honeywell Dag van de Installatie VSK, Jaarbeurs Utrecht 2 februari 2010 Binnenklimaat besparing door comfort Woningmarkt in

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

ISSO-publicatie 75.2 EPA-maatwerkadvies

ISSO-publicatie 75.2 EPA-maatwerkadvies ISSO-publicatie 75.2 EPA-maatwerkadvies Programma EP-certificaat vs maatwerkadvies Inhoud ISSO-publicatie 75.2 Kansen/bedreigingen voor de installatiesector Kees Arkesteijn ISSO EP-certificaat vs maatwerk

Nadere informatie

Actief bezig met de I-CE!

Actief bezig met de I-CE! Actief bezig met de I-CE! Speciaal voor dorpshuizen heeft inrg een aantal leuke tips en weetjes over energiebesparing verzameld! In deze mail geeft inrg een aantal tips en weetjes over de I-CE die onlangs

Nadere informatie

Zuinige ketel? Dat loont! Ontdek de mogelijkheden, voordat uw oude verwarmingsketel stuk gaat.

Zuinige ketel? Dat loont! Ontdek de mogelijkheden, voordat uw oude verwarmingsketel stuk gaat. Zuinige ketel? Dat loont! Ontdek de mogelijkheden, voordat uw oude verwarmingsketel stuk gaat. Een nieuwe, zuinige ketel? Denk er nu al over na! Is uw ketel oud aan het worden? Wacht niet totdat hij stuk

Nadere informatie

Installatieprestatie

Installatieprestatie Installatieprestatie ISSO Praktijkseminar Nieuwe Wetgeving 11-10-2011 Bert Elkhuizen (Cofely Energy Solutions) Bert.Elkhuizen@cofely-gdfsuez.nl Stef Bots (Innax gebouwmanagement BV) SBots@Innax.nl Duurzaam

Nadere informatie

CHECKLIST VOOR OPDRACHTGEVERS INSTALLATIE PERFORMANCE SCAN

CHECKLIST VOOR OPDRACHTGEVERS INSTALLATIE PERFORMANCE SCAN CHECKLIST VOOR OPDRACHTGEVERS INSTALLATIE PERFORMANCE SCAN Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 1.1 Achtergrond 2 1.2 Leeswijzer 2 2 Vóór uitvoering 3 3 Gedurende de uitvoering 7 4 Na uitvoering 8 Tekstboxen Box

Nadere informatie

Outsourcen, of uitbesteden, van energiediensten is sinds enkele jaren in opkomst. Zogenoemde energy

Outsourcen, of uitbesteden, van energiediensten is sinds enkele jaren in opkomst. Zogenoemde energy Kompas, energiebewust wonen en werken DEN, Duurzame Energie in Nederland Wel de lusten, niet de lasten Energiediensten voor corporaties, beleggers en gebouwbeheerders in opdracht van Energiediensten voor

Nadere informatie

Energie besparingsmonitor 2010-2011

Energie besparingsmonitor 2010-2011 Energie besparingsmonitor 2010-2011 Inleiding In het kader van het monitoren van het Meer Met Minder convenant is er informatie verzameld onder de leveranciers van isolatiemateriaal in Nederland, Vereniging

Nadere informatie

De natuurlijke combinatie

De natuurlijke combinatie Intergas Kombi Kompakt HRE EPC verlaging met 0.35 Informatie installateurs: Daikin Airconditioning Netherlands BV Fascinatio Boulevard 562 Postbus 8585 3009 AN Rotterdam t (088) 324 54 55 f (088) 324 54

Nadere informatie

The green team. Imtech ICT CS. Imtech ICT Communication Solutions ICT Office Smart Buildings / Grids

The green team. Imtech ICT CS. Imtech ICT Communication Solutions ICT Office Smart Buildings / Grids The green team Imtech ICT CS Imtech ICT Communication Solutions ICT Office Smart Buildings / Grids Agenda presentatie 1. Corporate Social Responsibility drijfveer voor Smart X: Wat betekent CSR voor organisaties?

Nadere informatie

Iwan. Bisschopstraat. Leeuwarden. Arjen Goodijk. Bisschopstraat 24. 8921AZ Leeuwarden

Iwan. Bisschopstraat. Leeuwarden. Arjen Goodijk. Bisschopstraat 24. 8921AZ Leeuwarden Iwan Arjen Goodijk Bisschopstraat Bisschopstraat 24 Leeuwarden 8921AZ Leeuwarden Inleiding Je hebt online de energiebespaarscan van jouw huis aangevraagd. Je wilt dus weten hoe jij kunt besparen op energiekosten.

Nadere informatie

RENOVATIE KANTOOR NOTITIE ENERGIEBESPARING EN INVESTERINGEN INHOUDSPOGAVE

RENOVATIE KANTOOR NOTITIE ENERGIEBESPARING EN INVESTERINGEN INHOUDSPOGAVE RENOVATIE KANTOOR NOTITIE ENERGIEBESPARING EN INVESTERINGEN INHOUDSPOGAVE SAMENVATTING 0. INLEIDING 1. ISOLATIE 2. INSTALLATIE 3. RAMEN EN KOZIJNEN 4. ZONWERING EN KOELING 5. VERLICHTING DIA duurzame auteur:

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Energie Exploitatie Ontwikkelingen in Nederland

Energie Exploitatie Ontwikkelingen in Nederland Energie Exploitatie Ontwikkelingen in Nederland Leo Brouwer Programma adviseur Duurzame Energie en Energietransitie 16 oktober 2007 donderdag 18 oktober 2007 1 Daan van Vliet Directeur Unica Bestuurslid

Nadere informatie

Check uw koeling en bespaar zo 1.000 per jaar

Check uw koeling en bespaar zo 1.000 per jaar Check uw koeling en bespaar zo 1.000 per jaar Praktische checklist en reminderstickers Besparingstips voor productkoeling Let op ijsaanslag en onderneem actie Besparingtips voor productkoeling Productkoeling

Nadere informatie

Subsidiemogelijkheden voor voortgezet en beroeps- en hoger onderwijs

Subsidiemogelijkheden voor voortgezet en beroeps- en hoger onderwijs 29 september 2009 1 Subsidiemogelijkheden voor voortgezet en beroeps- en hoger onderwijs Selina Roskam programma adviseurs Energiebesparing in de gebouwde omgeving 29 september 2009 Dubbele winst voor

Nadere informatie

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015 Duurzame systemen Comfortabel genieten, maximale energiebesparing 01-10 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Onbezorgde luxe, duurzaam leven! Energiezuinig dankzij bodem-, lucht- en zonnewarmte

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat Vri jteken i ng sbed i ng De meeste maatregelen die opgenomen zijn op dit certificaat, zijn op dit moment kosteneffectief of kunnen dat worden binnen de geldigheidsduur van het certificaat. Mogelijk zijn

Nadere informatie

uw portaal voor technisch facilitair management unica online

uw portaal voor technisch facilitair management unica online uw portaal voor technisch facilitair management unica online , Altijd en overal inzicht in uw technische installaties Snel en eenvoudig een storing melden? Inzicht in het energiegebruik van uw installaties?

Nadere informatie

Marktinformatie isolatiematerialen, isolatieglas en HR-ketels 2010-2013

Marktinformatie isolatiematerialen, isolatieglas en HR-ketels 2010-2013 Marktinformatie isolatiematerialen, isolatieglas en HR-ketels 2010-2013 Inleiding In het kader van de monitoring van energiebesparing in de gebouwde omgeving door Agentschap NL is door Buildsight verkoopinformatie

Nadere informatie

Enorme hallen moeten natuurlijk ook verwarmd of gekoeld worden. Een dergelijke machine zou je wellicht in een boot verwachten

Enorme hallen moeten natuurlijk ook verwarmd of gekoeld worden. Een dergelijke machine zou je wellicht in een boot verwachten Dank dat ik op de eindejaarsbijeenkomst van het Orange Sports Forum mag spreken. Een unieke bijeenkomst waar de sportwereld en het bedrijfsleven samenkomt. Vorige week maandag is bij het IOC-congres in

Nadere informatie

Concept Ecovision. Il sole come partner. Concept Ecovision. schermature solari Colt

Concept Ecovision. Il sole come partner. Concept Ecovision. schermature solari Colt Il sole come partner Concept Ecovision schermature solari Colt Concept Ecovision Verantwoord ondernemen, zorgvuldig omgaan met natuurlijke hulpbronnen en gebruik maken Energie besparen: een visie Energie

Nadere informatie

aurostepplus zonneboiler Duurzaam warmwatercomfort

aurostepplus zonneboiler Duurzaam warmwatercomfort aurostepplus zonneboiler Duurzaam warmwatercomfort aurostepplus Meer comfort terwijl u energie bespaart Duurzaam douchen en baden dat kan met de aurostepplus zonneboiler. De aurostepplus van Vaillant zorgt

Nadere informatie

Duurzaam Beheer en Onderhoud. Docentendag 2010. André Derksen Projectcoördinator. Duurzaam Beheer & Onderhoud. Algemene Technieken

Duurzaam Beheer en Onderhoud. Docentendag 2010. André Derksen Projectcoördinator. Duurzaam Beheer & Onderhoud. Algemene Technieken Docentendag 2010 Algemene Technieken André Derksen Projectcoördinator Inhoud Duurzaam Beheer en Onderhoud Zonne-energie Noodverlichtingsinstallaties Sprinklerinstallaties Duurzaam Beheer & Onderhoud Duurzaam

Nadere informatie

Omnibusenquête 2013 Energiebesparende maatregelen

Omnibusenquête 2013 Energiebesparende maatregelen Omnibusenquête 2013 Energiebesparende maatregelen OMNIBUSENQUETE 2012 Deelrapport: energiebesparende maatregelen Mei 2014 Samenstelling rapport: Enquête-organisatie: In opdracht van: Marielle Bartels,

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Energiescan.nu info@energiescan.nu www.energiescan.nu. Naam: Adres: Postcode Factuurnr.: Boekel, 6 januari 2016,

Energiescan.nu info@energiescan.nu www.energiescan.nu. Naam: Adres: Postcode Factuurnr.: Boekel, 6 januari 2016, Energiescan.nu info@energiescan.nu www.energiescan.nu Naam: Adres: Postcode Factuurnr.: Boekel, 6 januari 2016, Beste, Bedankt voor het invu llen van de Energiescan. Voor u ligt het adviesrapport. Op basis

Nadere informatie

Gebruik en Beheer van WKO Systemen

Gebruik en Beheer van WKO Systemen installatiegroep Gebruik en Beheer van WKO Systemen Enkele aandachtspunten in de exploitatiefase Bedrijventerreinen Peter Slot 1 Agenda Even voorstellen De noodzaak van goed beheer WKO op bedrijventerreinen

Nadere informatie

Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk. Met minder geen genoegen nemen. in opdracht van

Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk. Met minder geen genoegen nemen. in opdracht van Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk Met minder geen genoegen nemen in opdracht van 1 ROC Koning Willem I College in Den Bosch Het Koning Willem I College heeft verschillende onderwijslocaties

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

Cursus Verwarm je woning. 1. Inleiding 2. Verwarmingssysteem 3. Ventilatie 4. Subsidies en leningen 5. Uitnodiging voor bezoeken producten

Cursus Verwarm je woning. 1. Inleiding 2. Verwarmingssysteem 3. Ventilatie 4. Subsidies en leningen 5. Uitnodiging voor bezoeken producten Cursus Verwarm je woning 1. Inleiding 2. Verwarmingssysteem 3. Ventilatie 4. Subsidies en leningen 5. Uitnodiging voor bezoeken producten DUW Parkstad DUW is een initiatief van Stichting EnviAA in samenwerking

Nadere informatie

Discussienota Tertiaire Sector. BAU+ studie: Energie- en broeikasgasscenario s voor het Vlaamse gewest verkenning beleidsscenario s tot 2030

Discussienota Tertiaire Sector. BAU+ studie: Energie- en broeikasgasscenario s voor het Vlaamse gewest verkenning beleidsscenario s tot 2030 Discussienota Tertiaire Sector BAU+ studie: Energie- en broeikasgasscenario s voor het Vlaamse gewest verkenning beleidsscenario s tot 2030 Katleen Briffaerts 1 Inhoud Inleiding Aannames Beleidsdoelstellingen

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

Startadvies Energiebesparing

Startadvies Energiebesparing Startadvies Stephanusplein 1, 7772 BR Hardenberg Startadvies : Op basis van de besparingscheck (zie bijlage) heeft uw woning een indicatief energielabel F. Het energielabel voor woningen loopt van A tot

Nadere informatie

Voortgangsrapportage. Scope 1 en 2 CO2 emissies. Eerste halfjaar 2012

Voortgangsrapportage. Scope 1 en 2 CO2 emissies. Eerste halfjaar 2012 Voortgangsrapportage Scope 1 en 2 CO2 emissies Eerste halfjaar 2012 Wijzigingsblad Versie Datum Auteur Wijzigingen 0.1 01-10-2013 F. Wuts Draft 1.0 7-10-2013 F. Wuts Final 2 Energie Management Programma

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat energieprestatiecertificaat certificaatnummer 20120515-0001118936-00000005-8 nummer postnummer Voorhavenlaan 33 9000 bus gemeente A 101 Gent bestemming type appartement - softwareversie 1.3.3 berekend

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie straat Doornikserijksweg nummer 381 bus bestemming appartement type - bouwjaar 2004 softwareversie 9.10.0 berekende energiescore (kwh/m²jaar):

Nadere informatie

dutch nrgy EEN ENERGIENEUTRALE BUURT. HET KÁN SAMEN!

dutch nrgy EEN ENERGIENEUTRALE BUURT. HET KÁN SAMEN! dutch nrgy EEN ENERGIENEUTRALE BUURT. HET KÁN SAMEN! STREEF ZELF NAAR NUL OP UW ENERGIEREKENING! Zou het niet geweldig zijn om geen energierekening meer te hebben? Of om die rekening in ieder geval drastisch

Nadere informatie