2.4 Omgaan met pestgedrag (Deboutte, 1995) Sociale vaardigheden van de psychotische patiënt (Cuyvers, 2001) Weerbaarheid van de

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "2.4 Omgaan met pestgedrag (Deboutte, 1995)... 49 2.5 Sociale vaardigheden van de psychotische patiënt (Cuyvers, 2001)... 50 2.6 Weerbaarheid van de"

Transcriptie

1

2 Inhoud Inhoud... 3 Voorwoord... 6 Verklarende woordenlijst (Jochems and Joosten, 2006, Finlay and Zinkstok, 2008).. 7 Samenvatting... 9 Abstract Inleiding THEORETISCH DEEL Psychosen Inleiding Wat is een psychose? (Cuyvers, 2001) Algemene kenmerken van een psychose (Brunklaus, 1996) Soorten psychosen (Cuyvers, 2001) Schizofrenie (Cuyvers, 2001) Niet-schizofrene psychosen (Cuyvers, 2001) Behandeling psychosen (Coene and Kollaard, 2004) Besluit De psychotische patiënt als slachtoffer van pestgedrag Inleiding Een oorzaak van het pestgedrag : stigmatisering (Catthoor et al., 2003b) Wat is een stigma? Ontstaan van een stigma Ontstaan van het stigma van de psychiatrische patiënt Verklaring van stigmatisering door de labelling theory (Scheff en Link) Enkele opvallende resultaten uit onderzoeken naar de effecten van stigmatisering Reactie van de psychiatrische patiënt op de stigmatisering (Catthoor et al., 2003a) Mogelijke oplossingen voor het verminderen van het stigma (Catthoor et al., 2003a) Stigmatisering en het risico om gepest te worden Vormen van pesten (Emmerechts, 1999) Lichamelijke agressie(van Tuijl and Thunnissen, 2009) (van Weeghel et al., 2009) Sociale uitsluiting (Grausgruber et al., 2007)... 47

3 2.4 Omgaan met pestgedrag (Deboutte, 1995) Sociale vaardigheden van de psychotische patiënt (Cuyvers, 2001) Weerbaarheid van de psychotische patiënt (Emmerechts, 1999) Besluit Aanpak van het pestprobleem Inleiding Mogelijkheden voor de hulpverlener(deboutte, 1995) Libermanmodules(Knegtering et al., 2003) De Goldsteinmethode (Muris et al., 1992) Conclusie Taak van de ergotherapeut (Kinébanian and Le Granse, 2006) Een ergotherapeut richt zich steeds op de activiteiten in het dagelijks leven van de patiënt Een ergotherapeut werkt steeds vanuit een holistische mensvisie(kinébanian and Le Granse, 2006) Een ergotherapeut gebruikt steeds activiteiten om zijn doelstellingen te bereiken (Finlay and Zinkstok, 2008) Besluit Algemeen besluit theoretisch deel PRAKTISCH DEEL De ergotherapeutische methodiek: (Finlay and Zinkstok, 2008) Inleiding Therapeutische situatie De relationele omgeving De materiële omgeving Tijdstip en tijdsduur Sociaal culturele omstandigheden De therapeutische relatie (Finlay and Zinkstok, 2008) Keuze van het theoretisch kader of behandelmethode De situatie en het soort activiteit De activiteit Vragenlijst 1: pesten Cursus sociale vaardigheidsessies rond pesten Vragenlijst 2: evaluatie van de sessies Besluit

4 6 Verslaggeving van de sessies Inleiding Overzicht data en tijdstippen Casussen van de vaste deelnemers Verslag aankondiging sociale vaardigheidsessies rond pesten Verslag sessie Verslag sessie Verslag sessie Verslag sessie Verslag afname vragenlijst Besluit Besluit praktisch deel Slotconclusie Literatuurlijst Lijst van tabellen Lijst van figuren Lijst van bijlagen I. Bijlage: activiteitenaanbod II. Bijlage: weekschema van het activiteitencentrum

5 Voorwoord In het afgelopen jaar ben ik niet altijd even aangenaam geweest voor mijn omgeving. Menig persoon heb ik soms wat afgesnauwd. Toch zijn er aantal mensen die steeds aan mijn zijde zijn blijven staan. Ik ben hen enorm dankbaar voor alles wat ze voor mij hebben gedaan. Eerst en vooral wil ik mijn ouders bedanken voor alle steun en liefde die ze ook in het afgelopen jaar hebben gegeven. Bedankt om er steeds voor mij te zijn en om in mij te blijven geloven, ook op de momenten waarop ik het geloof in mezelf kwijt was. Papa, bedankt om dit eindwerk te doorworstelen op zoek naar spel- en grammaticafouten. Mama, bedankt voor alles. Vervolgens wil ik mijn vriend bedanken voor alles wat hij ook dit jaar voor mij heeft gedaan. Bedankt voor je troostende schouder, je bemoedigende woorden, je kleine attenties en vooral je onvoorwaardelijke liefde. Ik wil ook mijn broer bedanken voor alle technische hulp en goede raad. Verder wil ik nog mijn promotor Veerle Dufait bedanken voor alle tijd en energie die ze in de begeleiding van mijn eindwerk heeft gestoken. Bedankt voor de schouderklopjes, de goede raad en de bemoedigende woorden. Ook mijn interne promotor, Siska Vandemaele, verdient een welgemeende dankjewel. Bedankt voor alles wat u voor mij heeft gedaan. Bedankt voor uw heldere visie op de zaken en voor de vele uren, energie en werk die in de begeleiding van dit eindwerk en de bijhorende stage heeft gestoken. Ik bedank ook Sharon Missinne om dit eindwerk te lezen en te becommentariëren, zelfs op de momenten dat ze het erg druk had. Ten slotte wil ik iedereen, waaronder mijn vriendinnen en familie, bedanken die mij in het afgelopen jaar heeft gesteund.

6 Verklarende woordenlijst (Jochems and Joosten, 2006, Finlay and Zinkstok, 2008) Affectiviteit: de eigenschap gebeurtenissen te beleven waardoor bepaalde gevoelens worden opgewekt, de mogelijkheid om emoties uit te drukken door middel van nonverbale taal bijvoorbeeld via de mimiek. Antipsychotica: medicatie ter behandeling van psychosen. Betrekkingswaan: waan waarbij iemand meent dat neutrale of voor anderen bedoelde opmerkingen eigenlijk bedoeld zijn als negatieve toespeling op de eigen persoon. CET: cognitive enhancement therapy, therapievorm die een verandering van denkwijze en van gewoonten beoogt, uitgaande van het idee dat de manier waarop iemand zijn ervaringen inhoud geeft, bepalend is voor de stemming en het gedrag. Controlewaan: waan waarbij de betrokkene het idee heeft dat zijn gedachten gevoelens of gedrag door anderen worden gecontroleerd. Consequent: in overeenstemming met principes of voorafgaande handelingen. Copingstijl: aanpassing aan relatief moeilijke omstandigheden (stresssituaties), de cognitieve en gedragsmatige inspanningen die een persoon verricht bij dreigende overbelasting. Defectueus: beschadigd, onvolledig. Discrimineren: op een andere manier behandelen. ECT: elektroconvulsietherapie of elektroschoktherapie. Eclectisch: van verschillende wijzen van behandeling het beste kiezen. Escaleren: zich uitbreiden en intensiveren. Etnische minderheid: een volk die in de minderheid is in een bepaald land. Bijvoorbeeld Turken in België. Extrapiramidale symptomen: hiermee worden de problemen in het bewegen van de patiënt bedoeld. Grootheidswaan: de waan waarbij iemand ervan overtuigd is dat hij over een groot talent beschikt, dat hij almachtig is en dus boven de andere mensen staat. Hypochondrische waan: de waan waarbij iemand ervan overtuigd is dat hij een ernstige ziekte heeft.

7 Inductoren: een stof die een biologisch proces op gang brengt. In het kader van dit eindwerk verwijst de inductor naar een persoon die een proces op gang brengt. Jaloersheidswaan: het idee door de partner bedrogen te worden. Latent: verborgen. Manisch: ziekelijke neiging, drift, onbedwingbare lust. Narcose: verdoving. Neurocognitieve stoornissen: stoornissen in de waarneming, aandacht, geheugen en probleemoplossend vermogen. Organisch: lichamelijk. Ph D: academische graad van doctor, iemand die doctoreert. Praecoxgevoel: het vreemde gevoel dat een buitenstaander ervaart wanneer hij een psychotische patiënt ziet glimlachen zonder dat er hiervoor een aanleiding is. Prognose: voorspelling omtrent het verdere verloop van de ziekte. Referentiekader: een algemene oriëntatie of een verzameling van ideeën die de grondslag vormt voor de praktijk van de psychotherapie. Sociale cognitie: denken over de sociale werkelijkheid bijvoorbeeld de theory of mind.

8 Samenvatting Pestgeest weg! Sociale vaardigheidssessies als middel om de psychotische patiënt te leren omgaan met pestgedrag. Sleutelwoorden Psychose, pesten, sociale vaardigheidssessies De psychotische patiënt heeft het niet altijd gemakkelijk om zich staande te houden in de maatschappij. Door zijn beperkte sociale vaardigheden en de stigmatisering door maatschappij, is hij een gemakkelijk prooi voor pestkoppen. Sociale uitsluiting en lichamelijk agressie zijn twee vormen waarmee een pestkop de psychotische patiënt kan belagen. Pesten is een probleem dat zich voordoet in het dagelijks leven van de patiënt. De aanpak van dit probleem is dus een kolfje naar de hand van een ergotherapeut. Als toekomstig ergotherapeut wil ik ervoor zorgen dat de psychotische patiënt op een adequate manier met het pestgedrag kan omgaan. Er bestaan diverse therapieën waarmee een hulpverlener een slachtoffer van pestgedrag kan helpen. Een aantal mogelijkheden zijn: sociale vaardigheidstraining of een assertiviteitstraining. Aangezien een psychotische patiënt over weinig sociale vaardigheden beschikt, kies ik ervoor om een sociale vaardigheidstraining aan te bieden. Maar is deze training wel de beste oplossing voor dit probleem? Met andere woorden kan een sociale vaardigheidstraining ervoor zorgen dat de psychotische patiënt beter kan omgaan met pestgedrag? Op deze vraag probeer ik een antwoord te vinden in de praktijk. Eerst en vooral neem ik een vragenlijst af in verband met pesten.de bedoeling van deze vragenlijst is om te achterhalen wie van de psychotische patiënten een pestverleden heeft en of de psychotische patiënt zelf vindt dat hij over voldoende sociale vaardigheden beschikt om met het pesten om te gaan. Daarna geef ik een viertal sessies rond sociale vaardigheden. Elke sessie bevat een theoretisch deel en een praktisch deel. In de eerste sessie wordt wat psychoeducatie gegeven over pesten. Enkele onderwerpen die in de sessies aan bod komen zijn: het verkrijgen van een positief zelfbeeld, een gesprek aanknopen en de grammofoonplaatmethode. Tenslotte neem ik nogmaals een vragenlijst af. De bedoeling van deze vragenlijst is om het resultaat van mijn sessies te achterhalen. De belangrijkste vraag die in deze vragenlijst aan bod komt is de volgende: hebben de sessies de sociale vaardigheden van de psychotische patiënt positief beïnvloed? Uit deze laatste vragenlijst kan ik besluiten dat de psychotische patiënt nu weet hoe hij assertief kan optreden, maar hij kan de transfer van de theorie naar de praktijk nog niet maken. Het aantal sessies en de duur van de sessies blijken nog onvoldoende om een verbetering in de sociale vaardigheden te bewerkstellingen. Een opvolging van de deelnemers is noodzakelijk.

9 Abstract Teaser go! Social skills training as a method to learn the psychotic patient how to deal with bullying. Key words Psychoses, bullying, social skills training It s not always easy for a psychotic patient to keep one s foothold in society. Because of his limited social skills and the stigmatization by society, the psychotic patient is an easy victim for bullies. The bullies endanger the psychotic patient by social isolation and physical aggression. Bullying is a problem within the daily life of the patient. The approach of this problem is right up the street of the occupational therapist. As a intended occupational therapist, I want to make sure that the psychotic patient can handle the bullying in the right way. There are different therapies which a caregiver can use to help the victim of bullying. A few possibilities are: social skills training and an assertiveness training. Because the psychotic patients do not have a lot of social skills, I choose to offer them a social skills training. But is this type of training the right solution for this problem? Can a social skills training make sure that the psychotic patient can handle the bullying in a better way? I try to find an answer to this question in the practice. First of all I let the psychotic patients fill in a questionnaire about bullying. The purpose of this questionnaire is to discover who of the psychotic patients has a bullying history and if the psychotic patient thinks that he has enough social skills to deal with the bullying. Next I give four sessions of social skills training. Each session contains a theoretical part and a practical part. In the first session I give some psycho-education about bullying. A few topics of the sessions are: getting a positive image, starting a conversation and the method of the gramophone record. Finally I give the psychotic patients another questionnaire for them to complete. The purpose of this questionnaire is to find out what the result is of my sessions. The most important question of this questionnaire is if the sessions have a positive effect on the social skills of the psychotic patient. From the last questionnaire I can conclude that the psychotic patient now knows how to act assertively, but he is not able to transfer the theory into practice yet. The amount of sessions and the duration of the sessions appear to be unsatisfactory to realize an amelioration of the social skills. Succession of these patients is necessary.

10 Inleiding Van alle domeinen, die tijdens de opleiding ergotherapie aan bod komen, boeit het domein van de psychiatrie mij het meest. Het menselijk brein heeft iets ondoorgrondelijks. Ik vind het fascinerend om de hersenspinsels van de psychiatrische patiënt te ontdekken en te proberen om deze te ontrafelen zodat ik daarna, toegespitst op de problematiek, een ergotherapeutische visie en behandeling op maat van de patiënt kan uitwerken. Op het moment van de keuze van het eindwerkonderwerp, weet ik het al zeker: wat het onderwerp van mijn eindwerk ook zal worden, het zal kaderen binnen het domein van de psychiatrie. Maar al gauw duikt er een nieuw probleem op: er zijn heel wat verschillende, boeiende pathologieën binnen de psychiatrie. De keuzemogelijkheden zijn erg uitgebreid. In het tweede jaar van de opleiding heb ik stage gelopen in het psychiatrisch ziekenhuis Heilig Hart te Ieper. De patiëntenpopulatie waarmee ik tijdens deze stage heb gewerkt bestond er uit mensen met een psychose of een psychotische stoornis. Gedurende deze drie weken, heb ik beetje bij beetje deze pathologie beter leren kennen. Via het contact met de patiënten kreeg ik een beeld van de problemen die zich (kunnen) stellen in de maatschappij. Het is voor de psychotische patiënt niet evident om zich te handhaven in de maatschappij. De samenleving begrijpt de psychotische patiënt niet, ze ziet enkel de bizarre uiterlijke kenmerken of de uitingen van wanen en hallucinaties. Doordat de mens deze aandoening niet kan begrijpen, heeft ze iets mysterieus. De media speelt hier handig op in. Zij propageren steeds een bepaald stereotiep beeld van de psychotische patiënt. Mede hierdoor worden patiënten met deze aandoening gestigmatiseerd. Doordat de psychotische patiënt gestigmatiseerd wordt, heeft hij een hoger risico om gepest te worden. Mensen met een psychose, hebben het zeer moeilijk om vlot sociale contacten te vormen. Hierdoor zullen ze zichzelf niet snel verdedigen indien iemand hen beledigt of bespot. Ik wil hier iets aan doen. Eerst en vooral ga ik op zoek naar concreet cijfermateriaal. Ik wil aan de hand van het cijfermateriaal en de beschikbare literatuur een aantal gegevens achterhalen. Ik wil weten of dit een reëel probleem is en ik niet te snel conclusies trek en hoeveel mensen met een psychose een pestverleden hebben. De belangrijkste vraag is echter hoe ik als toekomstig ergotherapeute deze patiënten kan helpen. Eerst en vooral begin ik een aantal boeken en artikels te lezen rond pesten en rond psychosen. Ik vind heel wat informatie aan de hand van de vakbibliotheek Bohn Stafleu van Loghum en de databank Pubmed. Ik contacteer de Vlaamse Vereniging voor Geestelijke Gezondheidszorg en zij bezorgen mij eveneens een aantal interessante artikels. Enkele belangrijke bronnen voor dit eindwerk zijn: Zorgboek Schizofrenie (Coene and Kollaard, 2004), Pesten: gedaan ermee! (Deboutte, 1995), psychopathologie (Cuyvers, 2001) en ergotherapie in de psychiatrie (Finlay and Zinkstok, 2008).

11 Ik ontdek dat mensen met een psychose een groter risico lopen om gepest te worden door de stigmatisering van hun aandoening. Indien iemand gepest wordt, is het belangrijk dat deze persoon leert om hier mee om te gaan en op een gepaste wijze kan reageren op pestgedrag. Hier knelt nu juist het schoentje bij psychotische patiënten. Er bestaan een aantal therapieën (onder andere assertiviteitstraining en sociale vaardigheidstraining) waarmee hulpverleners de slachtoffers van pestgedrag leren hoe ze kunnen omgaan met het pesten. Vervolgens vraag ik mij af of een socialevaardigheidscursus de beste manier is om de psychotische patiënt te leren op een positieve manier met het pestgedrag om te gaan. Eenmaal de keuze voor het onderwerp is vastgelegd, kan mijn zoektocht naar een stageplaats beginnen. Na een tijdje zoeken, kom ik bij De Bolster terecht. Dit is een activiteitencentrum voor chronisch psychiatrische patiënten, die naast een aantal creatieve activiteiten ook af en toe sociale vaardigheidssessies aanbiedt. De doelgroep van het activiteitencentrum is een ideale doelgroep om deze sociale vaardigheidssessies aan te bieden en dit omwille van drie redenen. Ten eerste bestaat de doelgroep uit patiënten met een pathologie die op hun sociale vaardigheden drukt (zoals een psychose). Ten tweede staan deze patiënten met hun voeten in de maatschappij. Dit zorgt ervoor dat ze de theorie uit de sociale vaardigheidsessies meteen in de praktijk kunnen oefenen. Tenslotte zijn deze patiënten gemotiveerd tot maatschappelijke integratie. Hun pathologie is min of meer gestabiliseerd en ze wensen opnieuw deel te nemen aan het maatschappelijk leven. Nadat ik de theorie voor een groot stuk heb uitgewerkt, begin ik aan de uitwerking van het praktische deel. Ik stel mijn sessies zorgvuldig samen en houd hierbij rekening met de ergotherapeutische methodiek. Elk element van de ergotherapeutische methodiek heb ik zorgvuldig gekozen om mijn vooropgestelde doelstellingen te bereiken.

12 THEORETISCH DEEL 13

13 14 1 Psychosen 1.1 Inleiding De doelgroep van mijn eindwerk bestaat vooral uit psychotische patiënten. In dit hoofdstuk geef ik eerst en vooral wat algemene informatie omtrent deze aandoening. Er is in de loop van de jaren al heel wat over deze aandoening geschreven. Mijn bedoeling is om een algemeen beeld te schetsen van de psychotische patiënt en slechts die informatie weer te geven die relevant is voor dit eindwerk. Eerst en vooral komen de algemene kenmerken van een psychose aan bod. Vervolgens worden de soorten psychosen onder de loep genomen. In dit hoofdstuk wordt er een onderverdeling gemaakt tussen twee soorten psychosen namelijk schizofrenie en niet-schizofrene psychosen. Schizofrenie is de meest bekende soort psychose. In het activiteitencentrum De Bolster zijn de meeste psychotische patiënten schizofreen, vandaar dat er op deze soort wat dieper wordt ingegaan. Ik sluit het hoofdstuk af met de bespreking van de behandeling van de psychotische patiënt en het besluit van dit hoofdstuk. 1.2 Wat is een psychose? (Cuyvers, 2001) Een psychose is een ernstige aandoening, die steeds gepaard gaat met wanen of hallucinaties. Het grootste probleem bij patiënten met een psychose bestaat erin dat deze patiënten de wanen of hallucinaties niet als dusdanig herkennen of ervaren. Ze blijven vasthouden aan deze wanen.

14 Algemene kenmerken van een psychose (Brunklaus, 1996) Een psychose is een toestand waarin de samenhang van de psychische functies (zoals denken, waarnemen en voelen) volledig is verstoord. De psychische functies zijn niet langer op elkaar afgestemd, waardoor alles chaotisch verloopt. Iemand met een psychose is niet in staat om relevante informatie te selecteren uit de grote hoeveelheid aan prikkels die hij ervaart. Hierdoor verliest hij zichzelf. Kort samengevat kunnen we stellen dat er tijdens een psychose een chaos ontstaat in de psyche waardoor alles door elkaar verloopt namelijk het zien, horen, denken en voelen. Aanvankelijk beseft de patiënt dat er iets niet klopt. Hij probeert een houvast te zoeken in de wirwar van prikkels. Hij vindt geen houvast in de logica, daarom neemt hij zijn toevlucht in de fantasie. Een voorbeeld van hoe de fantasie de overhand neemt is een patiënt die ervan overtuigd is dat iemand zijn hersenen uit zijn lichaam zuigt door met hem te praten. Er bestaat hier geen enkele logische verklaring voor. Doordat de patiënt zijn toevlucht zoekt in de fantasie is hij hoe langer hoe minder in staat om logisch te denken. Zelfs voor de meest alledaagse of vertrouwde verschijnselen heeft hij een fantasierijke verklaring die nergens op slaat. De mensen uit zijn omgeving vinden de patiënt bizar. De patiënt maakt een zeer onrustige indruk. Je kunt de manier waarop de psychotische patiënt denkt het best vergelijken met het magisch denken van een kind. Een kind dat magisch denkt is ervan overtuigd dat hij een invloed kan uitoefenen op de alledaagse gebeurtenissen. Een situatie waarin de een kind magisch denkt is wanneer de auto stopt voor de rode lichten. Het kind denkt: groen, groen, groen. Opeens springt het licht op groen. Op dat moment is het kind ervan overtuigd dat het licht door zijn toedoen op groen is gesprongen. Op deze manier denkt ook de psychotische patiënt. Een psychotische toestand wordt gekenmerkt door: - onlogisch denken; - wanen; - hallucinaties (meestal visueel of auditief); - sterk gekleurd gevoelsleven met gevoelens zoals angst, prikkelbaarheid woede of gelukzaligheid; - stoornissen in de aandacht; - bewegingsstoornissen. Niet alle beschreven kenmerken komen samen voor bij een psychotische patiënt. Meestal is er een combinatie van een aantal symptomen. De symptomen komen verder in de theorie aan bod bij de uitleg van schizofrenie.

15 Soorten psychosen (Cuyvers, 2001) Psychosen Functionele Organische Schizofrenie Niet-schizofrene psychosen Gevolg van een hersenstoornis Gevolg van een lichamelijke aandoening Paranoide type Gedesorganiseerde type Schizofrenieforme stoornis Schizoaffectieve stoornis Gevolg van middelengebruik Catatone type Ongedifferentieerd type Kortdurende psychose Gedeelde psychose Resttoestand type Waanstoornis Atypische psychosen Figuur 1: overzicht psychosen

16 - Organische psychose: men spreekt van een organische psychose indien er een organische 1 oorzaak aan de basis ligt van de psychose. Enkele mogelijke organische factoren zijn: middelenmisbruik, stoornissen in de hersenen of somatische aandoeningen. - Functionele psychose: men spreekt van een functionele psychose als er geen aanwijsbare organische factoren aan de basis van de psychose liggen. Een belangrijke factor bij het ontstaan van dit soort psychose is de beleving van een aantal ervaringen Schizofrenie (Cuyvers, 2001) Casus D. Anamnese D. is een man van 47 jaar. Hij bracht zijn kindertijd door in instellingen en had geen contact met zijn ouders. Toen hij negen jaar was, overleed zijn moeder. In de instelling waar hij verbleef, werd hij seksueel misbruikt. Een psycholoog van de instelling vroeg hem om een aantal seksuele dingen uit te proberen en dan verslag uit te brengen bij hem. D. voelde zich hier slecht bij. Hij behaalde een A3-diploma als timmerman. Na zijn middelbare studies ging hij bij het leger. Aanvankelijk ging alles goed. Na een tijdje kwam D. in contact met jongeren die antileger waren en die drugs gebruikten. Hij begon toen zelf drugs te gebruiken. Hij probeerde op eigen houtje af te kicken, maar hij slaagde hier niet in. Hij werd toen voor een tijdje opgenomen in het psychiatrisch ziekenhuis van Gent om af te kicken. Na zijn ontslag uit het ziekenhuis was hij nog steeds niet helemaal clean. Na enige tijd is hij er uiteindelijk toch in geslaagd om clean te blijven. Zijn druggebruik leidde tot een eerste psychotische opstoot. Hij zag en hoorde dingen die er niet waren. D. was acht jaar gehuwd. Hij hield van zijn vrouw, maar hij hield ook van verschillende andere vrouwen. Hij heeft zijn vrouw een aantal keer bedrogen. Op een bepaald moment, tijdens zijn huwelijk, werd hij verliefd op een islamitische vrouw. De vrouw vroeg aan D. of hij haar toekomst wou voorspellen aan de hand van tarotkaarten. D. deed wat de vrouw vroeg en zag dat haar vader in de toekomst heel wat affaires zou hebben met andere vrouwen. De islamitische vrouw werd heel kwaad. Ze zei dat ze ervoor zou zorgen dat er vreselijke dingen gebeurden met D. en dat ze zijn gedachten zou beïnvloeden. Op dat moment ontstond bij D. de waan dat de vrouw zijn hersenen zou uitzuigen. De relatie met deze vrouw was dus de trigger waardoor zijn tweede psychotische opstoot is ontstaan Zie verklarende woordenlijst blz. 7

17 18 Status praesens Momenteel heeft D. nog steeds last van wanen. De twee meest voorkomende wanen van D. zijn de waan dat hij mensen in stukken zal snijden indien er een mes of schaar in zijn buurt ligt en er toevallig iemand passeert en een waan die te maken heeft met zijn misbruikverleden. Hij is ervan overtuigd dat wanneer hij zich in een groep bevindt, de leden van de groep het onderwerp seksueel misbruik zullen aansnijden. Dit is voor hem te pijnlijk. Daarom begeeft hij zich nooit in een groep. Hij voelt zich aangetrokken tot kleine jongens en heeft soms de drang om stiekem te gaan kijken naar de kinderen op school. Hij is biseksueel en heeft hier rond wel wat problemen. Als een waan bij D. opnieuw de overhand neemt, dan zondert hij zich af. Hij vindt het moeilijk om over zijn misbruikverleden te praten. Hij spreekt het liefst met een vrouw. De reden hiervoor ligt in zijn misbruikverleden. De persoon door wie hij misbruikt werd, was een man. D. hoort nog steeds stemmen, vooral wanneer hij in zijn bed ligt. De stemmen vertellen allerlei slechte dingen over D. Sommige dagen kan hij zich hierover zetten en de stemmen negeren, andere dagen voelt hij zich verdrietig door hetgeen de stemmen zeggen. D. heeft een goed ziekte-inzicht. Hij kan ook goed praten over zijn ziekte. Wanneer hij een waan heeft, dan twijfelt hij soms aan de inhoud. Vaak vermoedt hij dat de inhoud niet klopt. Op dat moment gaat hij naar begeleiding van het activiteitencentrum. Hij vraagt hen of zijn idee een waan is of niet. Vaak bevestigen de begeleidsters dat de inhoud van de waan niet juist is. Dit lijkt D. dan wat op zijn gemak te stellen. D. heeft erg veel last van sociale fobieën. Hij woont in een straat waarin een school is gevestigd. Hij verlaat zijn huis nooit op het moment dat de school begint of eindigt. Op deze momenten zijn er teveel kinderen in de straat waardoor hij erg angstig wordt. Ook winkelen is voor hem een probleem. Wanneer hij wil gaan winkelen, dan moet hij eerst een kalmeringsmiddel nemen. Zijn sociale angsten belemmeren hem in zijn dagelijks leven. Soms is hij zo angstig dat hij zijn huis niet kan verlaten, zelfs wanneer hij een afspraak heeft of naar het activiteitencentrum moet komen. Hij sluit zich vaak op in zijn woning. Ook in het activiteitencentrum zien we dat D. de groep steeds wat vermijdt. Hij zit nooit in de groep, maar steeds aan de buitenkant van de groep. Op de momenten dat het wat drukker wordt in de woonkamer van het activiteitencentrum (zoals bijvoorbeeld bij de opstart) dan loopt D. weg. Hij wil er steeds zeker van zijn dat hij zich kan afzonderen indien nodig. Hij werkt altijd in het crea-atelier omdat daar meestal in een kleine groep wordt gewerkt. Hij wordt erg angstig indien een begeleidster hem voorstelt om te werken in het semi-industrieel atelier, waar heel wat mensen samen zijn. Hij ziet dit meestal echt niet zitten.

18 D. voelt zich depressief en hij denkt vaak aan zelfmoord. Hij zou echter nooit overgaan tot de daad, zegt hij. Hij vindt zijn ziekte zwaar om dragen. Hij heeft het gevoel dat hij niet meetelt in de maatschappij. Kenmerken van schizofrenie die we aantreffen bij D. (Cuyvers, 2001) Bij schizofrenie kunnen we twee soorten symptomen onderscheiden: de positieve symptomen en de negatieve symptomen. Positieve symptomen = extra kenmerken die niet aanwezig zijn bij een gezonde mens: - wanen, - hallucinaties. Negatieve symptomen = kenmerken die bij de gezonde mens wel aanwezig zijn, maar bij de psychotische patiënt minder of niet meer aanwezig zijn: - minder sociale contactname, - functionele beperkingen, - gewijzigde zelfervaring, - verstoord behoefteleven, - verstoorde waarneming, - niet-rationele denkwijze, - afwijkend gedrag, - afvlakking affectiviteit 2. Bij D. treffen we de volgende symptomen aan: - wanen, - hallucinaties, - verminderde sociale contactname, - functionele beperkingen, - gewijzigde zelfervaring, - verstoord behoefteleven, - verstoord waarnemen, - niet- rationele denkwijze Zie verklarende woordenlijst blz. 7

19 20 Wanen D. heeft duidelijk nog vaak last van wanen. Een waan is een foutieve overtuiging die de patiënt heeft en waar hij niet wil van afwijken. Een voorbeeld van een waan van D. is dat de groep het onderwerp seksueel misbruik zal aansnijden van zodra D. zich bij de groep voegt. Deze overtuiging klopt niet. De kans dat iemand uit een groep over dit onderwerp een gesprek begint is erg klein. Niemand weet dat D. een misbruikverleden heeft. Wanneer iemand een waanidee heeft, dan is het voor de mensen uit de omgeving erg moeilijk om de persoon van deze waan af te brengen, zelfs als ze over voldoende bewijsmateriaal beschikken om de waan te ontkrachten. Je kunt dit het best begrijpen door jezelf eens voor te stellen hoe jij zou reageren indien iemand jou zou zeggen dat je niet het kind van je ouders bent. Jij bent er natuurlijk rotsvast van overtuigd dat dit wel zo is. Hoe langer iemand een bepaalde waan heeft, hoe minder hij van deze waan zal afwijken. Een waan kan uit een reëel idee zijn gegroeid zoals uit het idee dat iemand jou kwaad wil doen. Maar er bestaan ook bizarre wanen. Deze wanen vinden hun oorsprong niet in een reëel idee. Uit de casus van D. blijkt dat hij in het verleden een bizarre waan had, namelijk de waan dat zijn islamitische vriendin zijn hersenen kon uitzuigen. De basis van deze waan is onlogisch en niet realistisch vandaar dat ze behoort tot de bizarre wanen. Enkele soorten wanen 3 zijn: - grootheidswaan, - controlewaan, - jaloersheidswaan, - hypochondrische waan. Hallucinaties D. hoort af en toe stemmen die er niet zijn. Deze stemmen heet men auditieve hallucinaties. Auditief verwijst naar het gehoor. Wanneer iemand hallucineert, dan neemt hij iets waar zonder dat er een externe prikkel is. We kunnen verschillende soorten hallucinaties onderscheiden, naargelang de zintuigen waarmee de persoon de hallucinatie waarneemt. 3 Uitleg zie verklarende woordenlijst blz. 7

20 21 Enkele soorten hallucinaties zijn: - auditieve hallucinatie: bijvoorbeeld het horen van stemmen zonder dat er iemand in de kamer is; - tactiele hallucinatie: bijvoorbeeld het voelen van een hand op je schouder, terwijl je alleen bent; - visuele hallucinatie: bijvoorbeeld het zien van geesten die ronddwalen; - olifactorische hallucinatie: bijvoorbeeld vuur ruiken zonder dat er een brandhaard is. De stemmen die D. hoort hebben meestal een goede gehoorskwaliteit. Dit betekent dat hij de stemmen waarneemt alsof iemand echt tegen hem spreekt. Meestal geven de stemmen kritiek op hem en vertellen ze hem dat hij slecht is. Soms lachen ze hem uit. De stemmen spreken hem rechtstreeks toe. Deze vorm van een auditieve hallucinatie is een tweedepersoon hallucinatie. Een patiënt kan echter ook stemmen horen die over hem spreken. Dit heet men derdepersoon hallucinaties. Zelfs een gezonde mens kan af en toe een hallucinatie hebben. Deze hallucinaties komen voor bij het inslapen (hypnagogische hallucinatie) of bij het ontwaken (hypnopompische hallucinatie). De persoon bevindt zich dan in een toestand tussen wakker zijn en slapen waardoor hij dingen waarneemt die er niet zijn. Deze vormen van hallucinaties kun je goed vergelijken met de hallucinaties die de psychotische patient ervaart. Dit waren de positieve symptomen die bij D. aanwezig zijn. Nu bespreek ik de negatieve symptomen waaraan D. lijdt. Verminderde sociale contactname D. heeft erg veel last van sociale fobie. Hij is zo angstig ten opzichte van andere mensen dat hij zich vaak afzondert. Hij zoekt erg weinig contact met anderen. Hij vermijdt plaatsen waar veel volk is zoals de supermarkt. Hij wil er steeds zeker van zijn dat hij zich even kan afzonderen indien de angst te hevig wordt. Hij plaatst zichzelf nooit in een groep, maar zit steeds een beetje afgezonderd buiten de groep. Sociale angst komt erg vaak voor bij schizofrene patiënten. Vlak voor de eerste psychotische opstoot begint de schizofrene patiënt zich steeds meer terug te trekken uit sociale netwerken, uit angst voor de anderen. Dit is voor de omgeving vaak een eerste teken aan de wand. Eenmaal de schizofrene persoon zich volledig heeft teruggetrokken en het sociale netwerk rondom hem is weggevallen, is hij niet meer in staat om nieuwe contacten te leggen. Indien hij toch een poging onderneemt om een contact op te bouwen, dan is de intentie meestal verstoord. Zelfs wanneer de schizofrene patiënt zich niet meteen terugtrekt uit de sociale netwerken, verliest hij zijn sociale contacten. Doordat de kloof tussen zijn wereld en de buitenwereld te groot is geworden, haken de mensen uit zijn omgeving af. Ze kunnen

DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014

DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014 DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014 Inhoud DSM IV -> DSM 5 DSM IV: Schizofrenie als kernsyndroom Even stilstaan bij SCHIZOFRENIE Kritiek op DSM IV Overzicht DSM 5 Schizofrenie (1) Epidemiologie:

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Psychosen en Schizofrenie. Lieuwe de Haan en Arjen Sutterland, Zorglijn Vroege Psychose

Psychosen en Schizofrenie. Lieuwe de Haan en Arjen Sutterland, Zorglijn Vroege Psychose Psychosen en Schizofrenie Lieuwe de Haan en Arjen Sutterland, Zorglijn Vroege Psychose Inhoud 1. Wat is psychose? 2. Wat is schizofrenie? 3. Welke symptomen komen voor bij psychosen? 4. Wat is het beloop?

Nadere informatie

Psychische. problemen. bij ouders. Wat doe je met ouders die in de knoop zitten?

Psychische. problemen. bij ouders. Wat doe je met ouders die in de knoop zitten? Psychische problemen bij ouders Wat doe je met ouders die in de knoop zitten? Alles over psychische problemen bij je ouders IKMAAKDEKLIK.be Een onlineplatform voor kinderen van ouders met psychische problemen.

Nadere informatie

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Agressie - sociologisch. Agressie - biologisch. Agressie en psychiatrie 16-3-2014

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Agressie - sociologisch. Agressie - biologisch. Agressie en psychiatrie 16-3-2014 Basis emoties AGRESSIE en psychiatrische stoornissen Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman Basis emoties Psychofysiologische reactie op een prikkel Stereotype patroon van motoriek,

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Probleemgedrag bij ouderen

Probleemgedrag bij ouderen Probleemgedrag bij ouderen Machteloos, bang of geïrriteerd. Zo kunnen medewerkers en cliënten in de thuiszorg zich voelen in situaties waarin sprake is van probleemgedrag. Bijvoorbeeld als een cliënt alleen

Nadere informatie

To blow or not to. blow? Inhoud. Informatiebrochure over cannabisgebruik bij een psychose. Inleiding. 1. Een psychose. 2. Cannabis

To blow or not to. blow? Inhoud. Informatiebrochure over cannabisgebruik bij een psychose. Inleiding. 1. Een psychose. 2. Cannabis Inhoud To blow or not to Inleiding 1. Een psychose blow? Informatiebrochure over cannabisgebruik bij een psychose 2. Cannabis 3. Risico op een psychose door cannabisgebruik 4. Redenen om cannabis te gebruiken

Nadere informatie

Schizofrenie en andere psychotische stoornissen

Schizofrenie en andere psychotische stoornissen Schizofrenie en andere psychotische stoornissen 295.xx Schizofrenie De volgende classificatie van het longitudinale beloop is van toepassing voor alle subtypes van schizofrenie: Episodisch met restsymptomen

Nadere informatie

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Basis emoties 28-3-2012. Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Basis emoties 28-3-2012. Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman Basis emoties AGRESSIE en psychiatrische sen Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman Basis emoties Basis emoties Psychofysiologische reactie op een prikkel Stereotype patroon van motoriek,

Nadere informatie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie Grensoverschrijdend gedrag Les 2: inleiding in de psychopathologie Programma Psychopathologie; wat is het? Algemene functionele psychopathologie DSM Psychopathologie = Een onderdeel van de psychiatrie

Nadere informatie

Psychische. problemen. bij ouders. Wat doe je met ouders die in de knoop zitten?

Psychische. problemen. bij ouders. Wat doe je met ouders die in de knoop zitten? Psychische problemen bij ouders Wat doe je met ouders die in de knoop zitten? Alles over psychische problemen bij je ouders Similes Vereniging voor gezinsleden van mensen met psychiatrische problemen tel.

Nadere informatie

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Vierde oplage, juni 2016 In deze lijst zijn de belangrijkste wijzigingen opgenomen t.o.v. de derde oplage (juni 2015). Pagina Stoornis Derde oplage,

Nadere informatie

HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL

HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL Stationsstraat 81 3370 Boutersem 016/73 34 29 www.godenotelaar.be email: directie.nobro@gmail.com bs.boutersem@gmail.com HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL 1. Het standpunt van de school: Pesten is geen

Nadere informatie

Als je vader of moeder psychiatrische problemen heeft... Wat gebeurt er dan met jou?

Als je vader of moeder psychiatrische problemen heeft... Wat gebeurt er dan met jou? Als je vader of moeder psychiatrische problemen heeft... Wat gebeurt er dan met jou? Een brochure voor jongeren van 12 tot 15 jaar Deze brochure werd - met toestemming - gemaakt naar het model van de Nederlanse

Nadere informatie

Susanne Hühn. Het innerlijke kind. angst loslaten

Susanne Hühn. Het innerlijke kind. angst loslaten Susanne Hühn Het innerlijke kind angst loslaten Inhoud Inleiding 7 Hoe ontstaat angst? 11 Wegen uit de angst 19 Het bange innerlijke kind leren kennen 35 Meditatie Het bange innerlijke kind leren kennen

Nadere informatie

In de war? Op de Intensive Care

In de war? Op de Intensive Care In de war? Op de Intensive Care Albert Schweitzer ziekenhuis juni 2015 pavo 1168 Inleiding Uw partner of familielid is in het Albert Schweitzer ziekenhuis opgenomen op de Intensive Care. Waarschijnlijk

Nadere informatie

Delirium op de Intensive Care (IC)

Delirium op de Intensive Care (IC) Deze folder is bedoeld voor de partners, familieleden, naasten of bekenden van op de Intensive Care (IC) afdeling opgenomen patiënten. Door middel van deze folder willen wij u als familie* uitleg geven

Nadere informatie

Vraag 1 Lees de tekst Internaliserend gedrag en co-morbiditeit en beantwoord daarna de vraag.

Vraag 1 Lees de tekst Internaliserend gedrag en co-morbiditeit en beantwoord daarna de vraag. Feedbackvragen Casus Martijn Vraag 1 Lees de tekst Internaliserend gedrag en co-morbiditeit en beantwoord daarna de vraag. Bij Martijn is sprake van sociaal isolement, somberheid, niet eten. Dat duidt

Nadere informatie

Schizofrenie. Leven in een andere wereld. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie

Schizofrenie. Leven in een andere wereld. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie ggz voor doven & slechthorenden Schizofrenie Leven in een andere wereld Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie Herkent u dit? Denkt u wel eens dingen te zien

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

Our brains are not logical computers, but feeling machines that think.

Our brains are not logical computers, but feeling machines that think. Drs. Fernando Cunha (Child Support Europe) Ontwikkelingspsycholoog Gezondheidspsycholoog (BIG) Kinder- en Jeugdpsycholoog (NIP) Onderwijsspecialist http://www.child-support-europe.com In dienst van kinderen,

Nadere informatie

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Psychose

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Psychose Parkinsonismen Vereniging Parkinson en Psychose Inhoudsopgave Inleiding 4 Psychose 4 Oorzaak 5 Door de ziekte van Parkinson 5 Door het gebruik van anti-parkinsonmedicatie 5 Door een lichamelijke aandoening

Nadere informatie

Behandeling bij psychose

Behandeling bij psychose Behandeling bij psychose Heeft u opmerkingen of suggesties i.v.m. deze brochure? Geef ons gerust een seintje! Dienst kwaliteit E-mail: info@jessazh.be Tel: 011 33 55 11 Jessa Ziekenhuis vzw Maatschappelijke

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar

Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar Als je moeder naar een psychiatrisch ziekenhuis moet... of je vader naar een psychiater... Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar Deze brochure werd - met toestemming

Nadere informatie

Gatekeeper training. 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks

Gatekeeper training. 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks Gatekeeper training 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks Gatekeepers Jullie gaan deuren openen naar hulp voor mensen die gevaar lopen zichzelf wat aan te doen waarom 1600 suïcides per jaar waarvan

Nadere informatie

100 fabels en feiten over psychose en schizofrenie

100 fabels en feiten over psychose en schizofrenie 100 fabels en feiten over psychose en schizofrenie 1 Dankzij de vooruitgang in de wetenschap weten we steeds meer over schizofrenie. Schizofrenie bestaat niet, het is wetenschappenlijk nooit aangetoond.

Nadere informatie

Aart Oosterveld, spv Widel van Son, klinisch psycholoog Voortgezette Behandeling Apeldoorn

Aart Oosterveld, spv Widel van Son, klinisch psycholoog Voortgezette Behandeling Apeldoorn Gedachten Uitpluizen Cognitieve Gedragstherapie bij stemmen en wanen Aart Oosterveld, spv Widel van Son, klinisch psycholoog Voortgezette Behandeling Apeldoorn 29-9-2010 Inhoud workshop Doelstelling Who

Nadere informatie

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012 Wat is een psychische stoornis? Een psychische stoornis is een patroon van denken, voelen en gedrag dat binnen de geldende cultuur ongebruikelijk is. Het patroon veroorzaakt last bij de persoon zelf en/of

Nadere informatie

Doen bij Depressie. Module 2 voor cognitief beperkte cliënten Fase 4 - Behandelen

Doen bij Depressie. Module 2 voor cognitief beperkte cliënten Fase 4 - Behandelen Bijlage 7 Doen bij Depressie Module 2 voor cognitief beperkte cliënten Fase 4 - Behandelen Leidraad voor individuele ondersteuning en mediatieve therapie bij depressieve cliënten met ernstige cognitieve

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 7 Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 7 Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 7 Inleiding 11 1 Gevoel en verstand in de liefde 15 2 De partnerkeuze 21 3 Mythes over de liefde 29 4 De liefde ontraadseld 35 5 Verbetering begint bij jezelf 43 6 De vaardigheden

Nadere informatie

Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening. Sjaak Boon www.bureauboon.nl

Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening. Sjaak Boon www.bureauboon.nl Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening Sjaak Boon www.bureauboon.nl Sombere stemming Verminderde interesse in activiteiten Duidelijke gewichtsvermindering Slecht

Nadere informatie

http://www.trimbos.nl/default1060.html?printid=1735

http://www.trimbos.nl/default1060.html?printid=1735 Page 1 of 5 print www.trimbos.nl psychische stoornissen: algemene informatie > borderline persoonlijkheidsstoornis Borderline persoonlijkheidsstoornis Wat is borderline? Het meest kenmerkende van de borderline

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 35834 6 juli 2016 Regeling van de Minister van Infrastructuur en Milieu, van 1 juli 2016, nr. IENM/BSK-2016/132132, tot

Nadere informatie

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Inleiding - Stellingen. - Ontstaan psychiatrische aandoeningen. - Wat zien naastbetrokkenen. - Invloed van borderline op

Nadere informatie

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen 1 oktober 2014 Marielle van den Heuvel, Gezondheidszorgpsycholoog Afdeling Medische Psychologie Orbis Medisch Centrum Inhoud

Nadere informatie

Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist

Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist Deel 1: Wet op de gedwongen opname Deel 2: problematisch middelengebruik Toetsing van de wet bij verslaving Geesteszieke

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PATIËNTENINFORMATIE ALGEMEEN Wat is een persoonlijkheidsstoornis? Ieder mens heeft een persoonlijkheid. Een persoonlijkheid is de optelsom van hoe u als persoon bent, hoe u zich

Nadere informatie

BEWEGINGSSTOORNISSEN IN DE PSYCHIATRIE Katatonie. Prof. dr. Peter N van Harten. PN van Harten

BEWEGINGSSTOORNISSEN IN DE PSYCHIATRIE Katatonie. Prof. dr. Peter N van Harten. PN van Harten BEWEGINGSSTOORNISSEN IN DE PSYCHIATRIE Katatonie Prof. dr. Peter N van Harten KATATONIE IN BEWEGING Classificatiecriteria DSM-5 Katatonie 1. Stupor Geen psychomotorische activiteit; geen actieve interactie

Nadere informatie

Zelfmoordgedachten. Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op.

Zelfmoordgedachten. Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Zelfmoordgedachten Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Alles over zelfmoordgedachten Zelfmoordlijn 1813 Die kan je bellen, chatten of mailen als je aan zelfdoding denkt. Op de website

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

Het is niet altijd wat het lijkt dat het is!! Rens Evers Psychiater MFCG Limburg Koraalgroep

Het is niet altijd wat het lijkt dat het is!! Rens Evers Psychiater MFCG Limburg Koraalgroep Het is niet altijd wat het lijkt dat het is!! Rens Evers Psychiater MFCG Limburg Koraalgroep Inhoud Inleiding Casusistiek Met uitleg over verschillende beelden Veel voorkomende diagnoses Oplossingen Conclusie

Nadere informatie

Ik wil dood suïcidaliteit

Ik wil dood suïcidaliteit Ik wil dood suïcidaliteit bij jongeren Mark De Bock Anneleen Franssens Annelies Kog Klinisch psychologen en orthopedagogen, psychotherapeuten UKJA Waar of niet waar? De meeste zelfmoorden gebeuren impulsief

Nadere informatie

Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn?

Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn? Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn? door Kees Aaldijk transpersoonlijk coach en therapeut 06-142 742 93 www.transpersoonlijk.nl gepubliceerd in Spiegelbeeld januari 2010

Nadere informatie

Delier. Informatie voor familie en betrokkenen

Delier. Informatie voor familie en betrokkenen Delier Informatie voor familie en betrokkenen Inleiding Op onze verpleegafdeling is een familielid, vriend(in) of kennis van u opgenomen. Tijdens uw bezoek aan de patiënt heeft u waarschijnlijk gemerkt

Nadere informatie

Manisch depressief of bipolaire stoornis

Manisch depressief of bipolaire stoornis 0000 2027 - SV - oktober 2012 Manisch depressief of bipolaire stoornis campus Sint-Vincentius Sint-Vincentiusstraat 20 2018 Antwerpen tel. 03 285 20 00 fax 03 239 23 23 www.st-vincentius.be GasthuisZusters

Nadere informatie

Omdat het langere tijd zo goed ging heeft de arts in 2008 de medicatie verminderd.

Omdat het langere tijd zo goed ging heeft de arts in 2008 de medicatie verminderd. Congres GGZ 2014 Geacht publiek, Waarschijnlijk hebben jullie de aankondiging van mijn mededeling gelezen: mijn neef heeft in een toestand van zware psychose zijn beide ouders om het leven gebracht. Dit

Nadere informatie

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers Cursus en Thema 2015 voor mantelzorgers en vrijwilligers VRIJWILLIGERS Basiscursus (voor nieuwe vrijwilligers) Aantal bijeenkomsten: 4 In vier bijeenkomsten maken nieuwe vrijwilligers kennis met diverse

Nadere informatie

ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt)

ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt) ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt) Naam:.. Datum: - - Kruis bij elke vraag het antwoord aan dat de afgelopen zeven dagen

Nadere informatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie Doelen stellen NLP is een doelgerichte, praktische en mensvriendelijke techniek. NLP = ervaren, ervaren in denken, voelen en doen. Middels een praktisch toepasbaar model leren we om de eigen hulpmiddelen,

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie ggz voor doven & slechthorenden Depressie Meer dan een somber gevoel Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie Herkent u dit? Iedereen is wel eens somber of treurig.

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier)

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) Patiënteninformatie Acuut optredende verwardheid (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) 1 Acuut optredende verwardheid (delier) Intensive Care, route 3.3 Telefoon (050) 524 6540 Inleiding Uw familielid

Nadere informatie

Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning

Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning Veel mensen met een hart- of vaatziekte (HVZ) en hun partners ervaren ook nog stress als ze thuis hun leven weer proberen op te bouwen. Dit is dus ná

Nadere informatie

COMMUNICATIE DE AXIOMATA

COMMUNICATIE DE AXIOMATA COMMUICATIE DE AXIOMATA Mireille Jacobs Gezins en relatietherapie Bemiddeling, in familiezaken www.familiekwesties.be CAW oost Vlaanderen Vormingscentrum VCOK lid Forum voor Bemiddeling. Jozef Plateaustraat,

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Autisme en een visuele of visuele én verstandelijke beperking

Autisme en een visuele of visuele én verstandelijke beperking Autisme en een visuele of visuele én verstandelijke beperking Koninklijke Visio expertisecentrum voor slechtziende en blinde mensen www.visio.org Volg ons op: Pellentesque ipsum ligula, accumsan nec, elementum

Nadere informatie

Beleid basisschool Bösdael

Beleid basisschool Bösdael Pestprotocol Bösdael Onze principes: In de missie en visie van de school hebben we aangegeven dat we het van groot belang vinden dat alle mensen binnen onze school zich veilig en geborgen voelen. We hebben

Nadere informatie

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS INHOUD Inleiding 7 1 Zelfonderzoek feedback geven en ontvangen 9 Checklist feedback geven en ontvangen 11 2 Communicatie en feedback 15 Waarnemen,

Nadere informatie

E-BOOK FEEDBACK GEVEN IS EEN KUNST EXPRESS YOUR INNER POWER

E-BOOK FEEDBACK GEVEN IS EEN KUNST EXPRESS YOUR INNER POWER E-BOOK FEEDBACK GEVEN IS EEN KUNST EXPRESS YOUR INNER POWER INLEIDING Het geven van feedback is een kunst. Het is iets anders dan het uiten van kritiek. Het verschil tussen beide ligt in de intentie. Bij

Nadere informatie

Voorwoord 11 1 Wat is een seksueel probleem en welke verschillende seksuele problemen zijn er? 13

Voorwoord 11 1 Wat is een seksueel probleem en welke verschillende seksuele problemen zijn er? 13 Omgaan met een sexprobleem.qxd 20-03-07 11:54 Pagina 5 Inhoud Voorwoord 11 1 Wat is een seksueel probleem en welke verschillende seksuele problemen zijn er? 13 Waar hebben seksuele problemen mee te maken?

Nadere informatie

InFoP 2. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Inhoud. Behandeling van psychose De rol van andere interventies

InFoP 2. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Inhoud. Behandeling van psychose De rol van andere interventies Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Cambriana online hulpprogramma

Cambriana online hulpprogramma Dit is deel 1 van het online hulpprogramma van Cambriana. Verwerking van een scheiding 'Breaking up is hard to do' Neil Sedaka Een scheiding is een van de pijnlijkste ervaringen die je kunt meemaken in

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy Reality Reeks Verwerkingsopdrachten Mooi meisje Verliefd op een loverboy Lees blz. 3. Woont Laura in de stad of op het platteland? Hoe weet je dat? Lees blz. 5 en 7. Woont Laura s oma al lang op de boerderij?

Nadere informatie

Suïcidaal proces. Aan suïcide gaat een proces vooraf

Suïcidaal proces. Aan suïcide gaat een proces vooraf Suïcidaal proces Aan suïcide gaat een proces vooraf Van gedachte naar plan naar daad Deels observeerbaar (verbale en non-verbale signalen), deels niet Tijdspanne verschilt van persoon tot persoon Over

Nadere informatie

ADHD. en kinderen (6-12 jaar)

ADHD. en kinderen (6-12 jaar) ADHD en kinderen (6-12 jaar) ADHD, DAAR BEN JE NIET BLIJ MEE Als je bij het buitenspelen een blauwe plek oploopt, dan zit je daar niet mee. Meestal is-ie na een paar dagen weer weg. Bij ADHD is dat anders,

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis

Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis Psychiatrie Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl PSY002 / Cognitieve gedragstherapiegroep

Nadere informatie

SAMEN LEVEN MET PSYCHOSE

SAMEN LEVEN MET PSYCHOSE SAMEN LEVEN MET PSYCHOSE PROF DR DIRK DE WACHTER UPC KULEUVEN CC HET PERRON, IEPER, 03/12/14 PSYCHOSE? (DSM 5)? Wanen Hallucinaties Incoherentie Negatieve symptomen termen Schizofrenie? Paranoia Schizo-affectieve

Nadere informatie

De Stemmenpolikliniek

De Stemmenpolikliniek Universitair Centrum Psychiatrie (UCP) De Stemmenpolikliniek Inhoud Inleiding 1 Stemmen horen 1 De behandeling 2 Kennismaking 3 De inhoud van de behandeling 3 Behandelaars 4 Vragen 4 Belangrijke adressen

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is.

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is. - Instructie Deze toets heeft als doel uw taalniveau te bepalen. Om een realistisch beeld te krijgen van uw niveau,vragen we u niet langer dan één uur te besteden aan de toets. De toets bestaat uit twee

Nadere informatie

Weerbaarheid en zelfsturing voor particulieren. Bouwen aan zelfvertrouwen. Jeugd

Weerbaarheid en zelfsturing voor particulieren. Bouwen aan zelfvertrouwen. Jeugd Weerbaarheid en zelfsturing voor particulieren Bouwen aan zelfvertrouwen Jeugd 1. Weerbaarheidstrainingen voor kinderen Heeft uw kind moeite met voor zichzelf op te komen? Of is uw kind wellicht te weerbaar?

Nadere informatie

De patiënt met acuut optredende verwardheid (delier)

De patiënt met acuut optredende verwardheid (delier) De patiënt met acuut optredende verwardheid (delier) De patiënt met acuut optredende verwardheid/delier Uw familielid, vriend(in) of kennis is opgenomen vanwege een ziekte, een ongeval en/of een operatie.

Nadere informatie

[IN 3 STAPPEN JE EX TERUG.]

[IN 3 STAPPEN JE EX TERUG.] 2011 Life Coach Désirée Snelling Berg Desirée [IN 3 STAPPEN JE EX TERUG.] Leer de technieken om met behulp van je onderbewuste en het universum je ex weer terug te krijgen. Inleiding Het is geen geheim

Nadere informatie

V&VN VS oncologie 24 maart 2016 DEPRESSIE? OF? Klinisch redeneren met een oncologische casus Marieke van Piere VS GGZ Alrijne Leiden

V&VN VS oncologie 24 maart 2016 DEPRESSIE? OF? Klinisch redeneren met een oncologische casus Marieke van Piere VS GGZ Alrijne Leiden V&VN VS oncologie 24 maart 2016 DEPRESSIE? OF? Klinisch redeneren met een oncologische casus Marieke van Piere VS GGZ Alrijne Leiden LEERDOELEN De deelnemer is in staat: onderscheid te maken tussen somberheid

Nadere informatie

Vertrouw ik jou? Over hersenletsel en argwaan. Jan Voortman MBA directeur Professionals in NAH, Lochem

Vertrouw ik jou? Over hersenletsel en argwaan. Jan Voortman MBA directeur Professionals in NAH, Lochem Vertrouw ik jou? Over hersenletsel en argwaan Jan Voortman MBA directeur Professionals in NAH, Lochem Inhoud Voorstellen Argwaan, waar hebben we het dan over? Argwaan en ons brein Argwaan na ontstaan van

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Omgaan met Autisme. Handout workshop 27 mei 2016

Omgaan met Autisme. Handout workshop 27 mei 2016 Omgaan met Autisme Handout workshop 27 mei 2016 Informatie 1. Medicatie Hoewel er geen medicijn is dat direct werkt op autisme zijn er wel diverse medicijnen die ene positief effect kunnen hebben op dat

Nadere informatie

Toetsopdracht. Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra. Studentnummer: 500646500. Klas: 2B2

Toetsopdracht. Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra. Studentnummer: 500646500. Klas: 2B2 Toetsopdracht Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra Studentnummer: 500646500 Klas: 2B2 Datum: 15 januari 2013 Reflectieverslag bijeenkomst 1,2 en 3 Zingevingsgesprekken Dit

Nadere informatie

23 oktober 2013 1. Wat betekent autisme voor jou? Waaraan denk je spontaan? Vroeger hoorde je daar toch niet zoveel over?

23 oktober 2013 1. Wat betekent autisme voor jou? Waaraan denk je spontaan? Vroeger hoorde je daar toch niet zoveel over? Vroeger hoorde je daar toch niet zoveel over? Tegenwoordig heeft iedereen wel een etiketje! Hebben we dat niet allemaal een beetje? Als je niks hebt, is het precies al abnormaal! Mijn kind heeft (net)

Nadere informatie

Eetstoornissen. Mellisa van der Linden

Eetstoornissen. Mellisa van der Linden Eetstoornissen Mellisa van der Linden Inhoud Hoofdstuk 1: Wat houdt een eetstoornis in? Hoofdstuk 2: Welke eetstoornissen zijn er? Hoofdstuk 3: Wat zijn bekende oorzaken voor een eetstoornis? Hoofdstuk

Nadere informatie

Bijlage 1: interview. Interview

Bijlage 1: interview. Interview Bijlage 1: interview Interview Ik ben Sifra Geelen en ik zit in mijn laatste jaar Sociaal- Agogische Werk. Als opdracht moet ik een eindwerk maken met als onderwerp: in welke mate is de intake in Ter Dennen

Nadere informatie

Bipolaire stoornissen

Bipolaire stoornissen Bipolaire stoornissen PuntP kan u helpen volwassenen Sommige mensen hebben last van stemmingsschommelingen die niet in verhouding staan tot wat er in hun persoonlijke omgeving gebeurt. De stemming lijkt

Nadere informatie

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot.

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Rouw van naastbestaanden van personen met dementie Gerke VERTHRIEST Een pluim voor jou, mantelzorger! We staan stil bij: - Rouwen als iemand nog niet dood

Nadere informatie

Casus 9 - RTE Jaarverslag 2012 OORDEEL

Casus 9 - RTE Jaarverslag 2012 OORDEEL Casus 9 - RTE Jaarverslag 2012 Oordeel: zorgvuldig Samenvatting: patiënte leed al vele jaren aan een chronische waanstoornis gepaard gaande met ernstige depressieve episoden, waarvoor zij allerlei behandelingen

Nadere informatie

Werk aan je winkel. Jongeren leren communiceren en zichzelf presenteren. Kirsten Barkmeijer & Johan Brokken

Werk aan je winkel. Jongeren leren communiceren en zichzelf presenteren. Kirsten Barkmeijer & Johan Brokken Werk aan je winkel Jongeren leren communiceren en zichzelf presenteren Kirsten Barkmeijer & Johan Brokken Voorwoord Dit boek is geschreven voor jou als trainer, docent of hulpverlener om aan te bieden

Nadere informatie

Schrijf je verhaal. zeven schrijfopdrachten

Schrijf je verhaal. zeven schrijfopdrachten Schrijf je verhaal zeven schrijfopdrachten THEM A LOYALITEIT Onder loyaliteit verstaan wij: De manier waarop het kind de band tussen hem en zijn ouders ervaart en hoe hij hiermee omgaat. Hierbij is te

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Ouderpraat! Pedagogische begeleiding ondersteuning en training December 2015

Nieuwsbrief. Ouderpraat! Pedagogische begeleiding ondersteuning en training December 2015 Nieuwsbrief www.intenzcoaching.nl / info@intenzcoaching.nl / T:0623552198 Wilma Versteegen Pedagogische begeleiding ondersteuning en training December 2015 In deze nieuwsbrief: Avond ouderpraat in Januari.

Nadere informatie

CAT VRAGEN OEFENEN Week 1. Cursus Psychisch Functioneren Mw. dr. U. Klumpers, psychiater/ cursuscoördinator Vrijdag 8 maart 2013

CAT VRAGEN OEFENEN Week 1. Cursus Psychisch Functioneren Mw. dr. U. Klumpers, psychiater/ cursuscoördinator Vrijdag 8 maart 2013 CAT VRAGEN OEFENEN Week 1 Cursus Psychisch Functioneren Mw. dr. U. Klumpers, psychiater/ cursuscoördinator Vrijdag 8 maart 2013 1.Psychiatrisch onderzoek: De cognitieve functies bestaan o.a. uit: a. geheugen,

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Deze folder geeft informatie over de diagnostiek en behandeling van cluster C persoonlijkheidsstoornissen. Wat is een cluster C Persoonlijkheidsstoornis? Er bestaan verschillende

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

oud en kwetsbaar Psychiatrische ziektebeelden bij ouderen met een verstandelijke beperking

oud en kwetsbaar Psychiatrische ziektebeelden bij ouderen met een verstandelijke beperking oud en kwetsbaar Psychiatrische ziektebeelden bij ouderen met een verstandelijke beperking Rianne Meeusen, Gezondheidszorgpsycholoog/orthopedagoog Çonny van Outheusden, PIT-verpleegkundige 27-09-2013 inleiding

Nadere informatie

P. de Beurs, psychiater en adviseur voor de IGZ

P. de Beurs, psychiater en adviseur voor de IGZ P. de Beurs, psychiater en adviseur voor de IGZ Dilemma s bij risicotaxatie Risicotaxatie is een nieuw en modieus thema in de GGZ Veilige zorg is een illusie Hoe veiliger de zorg, hoe minder vrijheid voor

Nadere informatie