December 1999 INVENTARISATIE VAN MAATREGELEN DIE BOUWBEDRIJVEN TREFFEN OM DE WERKDRUK TE VERMINDEREN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "December 1999 INVENTARISATIE VAN MAATREGELEN DIE BOUWBEDRIJVEN TREFFEN OM DE WERKDRUK TE VERMINDEREN"

Transcriptie

1 December 1999 INVENTARISATIE VAN MAATREGELEN DIE BOUWBEDRIJVEN TREFFEN OM DE WERKDRUK TE VERMINDEREN

2 INHOUDSOPGAVE 1. VOORWOORD INLEIDING Onderzoeksvraagstellingen: Leeswijzer MOGELIJKE MAATREGELEN OM TE HOGE WERKDRUK TEGEN TE GAAN Primaire preventie Aanpassingsmaatregelen Verbeteringsmaatregelen Vernieuwingsmaatregelen Secundaire preventie Tertiaire preventie Gezondheidsbevorderende programma's Overzicht van mogelijke soorten maatregelen LITERATUURSTUDIE NAAR MAATREGELEN IN DE BOUWNIJVERHEID Internationaal onderzoek Nationaal onderzoek; De monitor stress en lichamelijke belasting Algemene maatregelen Concrete maatregelen Bevorderende en belemmerende factoren Conclusie literatuuronderzoek INVENTARISATIE VAN MAATREGELEN Methode Interview Steekproeftrekking Procedure 'Respons' Resultaten Werkdruk in de bouwnijverheid Oorzaken van werkdruk Gevolgen van werkdruk Maatregelen om de (hoge) werkdruk te verminderen Bevorderlijke en belemmerende factoren bij het implementeren van maatregelen

3 6. CONCLUSIE, DISCUSSIE EN AANBEVELINGEN Samenvatting van resultaten Conclusie Discussie Aanbevelingen Hoe nu verder? LITERATUUR BIJLAGE A: RESULTATEN LITERATURE-SEARCH BIJLAGE B OVERZICHT ARTIKELEN LITERATUUR-ONDERZOEK Artikelen over werkdruk en bouwnijverheid Artikelen over maatregelen op het gebied van werkdruk BIJLAGE C STEEKPROEFTREKKING BOUWBEDRIJVEN

4 1. VOORWOORD In de gehele Nederlandse samenleving (en ook daarbuiten) is men momenteel hard op zoek naar maatregelen om een te hoge werkdruk te verminderen. Algemeen wordt erkend dat een (te) hoge werkdruk niet alleen een probleem is voor individuele mensen, maar dat het ook een probleem vormt voor de bedrijfsvoering. Het probleem uit zich onder andere in planningsproblemen, moeilijkheden om aan personeel te komen en te behouden, hoge kosten in verband met ziekteverzuim, arbeidsongeschiktheid, afbreukrisico s en faalkosten. Voor bedrijven is werkdruk echter nog vaak een 'moeizaam' onderwerp. Daarvoor zijn verschillende redenen aan te geven. Ten eerste zou het bedrijf, door maatregelen te nemen tegen werkdruk, erkennen (mede) schuldig te zijn aan de ontstane problemen. Ten tweede werkt men liever aan wat concretere onderwerpen, zoals bijvoorbeeld de lichamelijke belasting. Werkdruk is een te vaag begrip. Ten derde is het nemen van maatregelen vaak moeilijk, enerzijds doordat de oorzaken vaak niet helder zijn, anderzijds omdat de maatregelen vaak te maken hebben met de organisatie van het werk. Hierdoor hebben maatregelen die gericht zijn op de oorzaak van de werkdruk, vaak moeilijk te overziene consequenties voor de rest van de bedrijfsvoering. Ook in de bouwnijverheid blijkt werkdruk een controversieel onderwerp. Er zijn nauwelijks bedrijven te vinden die werkdruk openlijk op de agenda hebben staan. Maar uiteraard wordt in alle bedrijven gewerkt aan de optimale inzetbaarheid van medewerkers. Tijdens het onderzoek bleek er grote interesse in het onderwerp. Een typerende reactie van benaderde bedrijven was: "We zijn er mee bezig, maar het is nog te vroeg om er uitspraken over te doen". Er wordt, zo bestaat de indruk, binnen veel bedrijven gezocht naar visie en beleid hoe men op een goede manier met werkdruk om kan gaan. Tot slot is een dankwoord voor de 29 geïnterviewden op zijn plaats. Zonder de tijdsbesteding, de wil om mee te denken en de openheid van deze mensen komt een dergelijk onderzoek niet van de grond. Dankzij deze mensen is er een beeld ontstaan van de maatregelen die bouwbedrijven (willen) treffen om de werkdruk tegen te gaan. 4

5 2. INLEIDING Er zijn in Nederland inmiddels een aantal onderzoeken verricht die de aard en omvang van de werkdruk in de bouwnijverheid in kaart hebben gebracht. Een volgende logische stap is het uitvoeren van maatregelen om iets aan de werkdruk te doen. Er is echter nog weinig bekend over de uitvoering en ervaringen met maatregelen. Daarom is door het bestuur van Arbouw besloten een inventariserend onderzoek uit te voeren naar de verschillende maatregelen die in de bouwnijverheid momenteel genomen worden om de werkdruk te verminderen dan wel te voorkomen Onderzoeksvraagstellingen: De onderzoeksvraagstellingen luiden als volgt: Welke maatregelen worden door bouwbedrijven getroffen om de werkdruk te verminderen? Welke maatregelen worden door zowel werkgevers als werknemers ondersteund en als zinvol worden ervaren? Welke factoren spelen een rol bij de implementatie van de verschillende maatregelen. In andere woorden: wat zijn de verschillende succes- en/of faalfactoren bij de implementatie van de maatregelen? In dit rapport wordt verslag gedaan van een literatuuronderzoek en een inventariserend onderzoek naar maatregelen die bouwbedrijven treffen om de werkdruk tegen te gaan. Het doel van het onderzoek is de huidige stand van zaken te beschrijven Leeswijzer Dit rapport is als volgt opgebouwd. Om een idee te vormen over wat er op het gebied van werkdruk-maatregelen mogelijk is, wordt er in hoofdstuk drie een overzicht gegeven van mogelijke soorten maatregelen. Vervolgens wordt door middel van een nationale en internationale literatuurstudie bekeken wat er in de wetenschappelijke literatuur over deze maatregelen bekend is. De resultaten van deze literatuurstudie staan beschreven in hoofdstuk vier. In hoofdstuk vijf wordt vervolgens verslag gedaan van de inventarisatie onder bouwbedrijven naar genomen maatregelen op het gebied van werkdruk. Er wordt verslag gedaan van de methode van inventarisatie en de resultaten van de interviews. Vanwege de methode van onderzoek, namelijk door middel van interviews, worden in dit gedeelte een groot aantal meningen en indrukken weergegeven. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld rapportage over vragenlijstgegevens waarover meer cijfermatig kan worden gerapporteerd. Een gevolg is dat dit 5

6 gedeelte een groot aantal zeer kenmerkende en herkenbare uitspraken weergeeft. Keerzijde van dit soort kwalitatief onderzoek is dat de beschrijving onvermijdelijk vrij omvangrijk wordt. Mede daarom worden in hoofdstuk zes de resultaten samengevat. De samenvatting wordt gevolgd door een discussie over de resultaten en een aantal aanbevelingen om tot een daadwerkelijke uitvoering van maatregelen te komen. 6

7 3. MOGELIJKE MAATREGELEN OM TE HOGE WERKDRUK TEGEN TE GAAN. Er worden in de markt allerlei anti-stress maatregelen aangeboden. Deze maatregelen variëren van zwemmen met de dolfijnen op de Bahamas tot massage op de werkplek ; van assertiviteitscursus tot het verbeteren van de communicatie. Het is van belang te onderscheiden welke soorten maatregelen er bestaan en wat daarvan op basis van onderzoek te verwachten valt. Er is in Nederland nog weinig onderzoek verricht naar welke maatregelen genomen kunnen worden om de werkdruk te verminderen. Er is wel substantieel onderzoek verricht naar oorzaken en gevolgen van werkdruk, maar over wat er vervolgens aan maatregelen genomen kan worden is minder duidelijk. Een eerste aanzet daartoe wordt gevormd door de Monitorstudie Stress en Lichamelijke belasting, die in opdracht van het Ministerie van SoZaWe in 1995/1996 uitgevoerd is door NIA'TNO en waaraan ook de bedrijfstak bouwnijverheid heeft deelgenomen. In de Monitor is nagegaan in welke mate bedrijven een preventie beleid voeren om werkdruk en lichamelijke belasting tegen te gaan. Bij het ontwikkelen van het instrument voor de Monitorstudie hebben Houtman et al (1993) de volgende uitgangspunten geformuleerd: "Doel van het huidige project is het monitoren van het beleid binnen een organisatie dat is gericht op de preventie van problemen die samenhangen met stress en lichamelijke belasting. Dit preventiebeleid kunnen maatregelen zijn die zich richten op personen, de individuele werknemer (bijvoorbeeld individuele begeleiding) of op groepen werknemers (bijvoorbeeld een cursus), of op aanpassing van het werk (de werkplek, de functie, de organisatie). Deze maatregelen kunnen een continu karakter hebben (bijvoorbeeld een periodieke risico-inventarisatie, instellen van een Sociaal-Medisch Team) maar kunnen ook eenmalig zijn (bijvoorbeeld een cursus). Maatregelen die een continu karakter hebben zijn vaak structureel van aard. Maatregelen, zowel met een eenmalig als met een continu karakter, kunnen vooral tot doel hebben gezondheidsschade te voorkomen door er zorg voor te dragen dat de blootstelling aan stressoren binnen bepaalde grenzen ligt (primaire preventie), maar kunnen ook gericht zijn op het reduceren of niet verergeren van de gezondheidsschade bij werknemers die al problemen hebben (secundaire preventie) of op het weer in het werk opnemen van door ziekte of handicap uitgevallen werknemers (tertiaire preventie). Ook in dit rapport zullen deze uitgangspunten gehanteerd worden. Nagegaan dient te worden in welke mate bedrijven een preventief beleid voeren om problemen op het gebied van werkdruk te 7

8 voorkomen (primaire preventie), maatregelen nemen die er op gericht zijn op het reduceren of niet verergeren van de gezondheidsschade (secundaire preventie) en maatregelen gericht op het (snel) reïntegreren van zieke of gehandicapte werknemers (tertiaire preventie)". Daarnaast is het een belangrijk onderscheid of de maatregel zich richt op de werksituatie (de werkplek, de functie, de organisatie) of dat de maatregel gericht is op de persoon (leren om met stress om te gaan). Op de verschillende soorten van maatregelen zal dieper ingegaan worden Primaire preventie Primaire preventie (ook wel bronaanpak genoemd) betreft maatregelen die er op gericht zijn om eventuele problemen zo veel mogelijk bij de bron aan te pakken. Er wordt naar gestreefd om problemen te voorkomen en over het algemeen door de situatie waarin men werkzaam is, aan te passen. Voordeel van een dergelijke strategie is, dat er voorbij gegaan wordt aan een probleem dat zich voordoet bij werkdruk: het probleem van de individuele verschillen. In het algemeen kan namelijk opgemerkt worden dat mensen verschillend reageren op belastende situaties, afhankelijk van hun eigen eigenschappen. Waar de één betrekkelijk weinig moeite lijkt te hebben met een situatie waarin veel gevraagd wordt, zal de ander daar aanzienlijk meer moeite mee hebben. Bij primaire preventie wordt de situatie dermate aangepast dat iedereen, ongeacht individuele verschillen, zo min mogelijk risico loopt op werkdrukproblemen. In het kader van primaire preventie zijn er verschillende mogelijkheden om de situatie aan te passen dan wel te verbeteren (of te vernieuwen). De verschillende maatregelen zijn te onderscheiden naar aanpassingsmaatregelen, verbeteringsmaatregelen en vernieuwingmaatregelen. De maatregelen verschillen van elkaar a) in de mate van 'ingrijpendheid' voor het bedrijf en de werknemers; b) de effectiviteit van de maatregelen (mate van preventie; zie tabel) en c) de moeite die het kost om de verschillende maatregelen te verwezenlijken. Maatregelen Ingrijpendheid Mate van preventie Invoering Aanpassingsmaatregelen Niet ingrijpend Laag Gemakkelijk, snel Verbeteringsmaatregelen Weinig ingrijpend Middel Relatief eenvoudig Vernieuwingsmaatregelen Ingrijpend Hoog Lastig, tijdrovend 8

9 Aanpassingsmaatregelen. Aanpassingsmaatregelen zijn er op gericht regelproblemen op te lossen. Een functie zou idealiter aan een aantal kwaliteitseisen moeten voldoen (Projectgroep WElzijn Bij de Arbeid WEBA, 1989) De kwaliteitseisen bestaan uit: het vermijden van kort-cyclische arbeid; een afwisseling in moeilijkheidsgraad; voldoende autonomie; voldoende mogelijkheid tot contact en samenwerking en het krijgen van voldoende informatie over doel en resultaten van het werk. Vertaald naar de bouwnijverheid kunnen voorbeelden zijn: Duidelijkheid over het doel van het werk en het gewenste resultaat goede communicatie in twee richtingen; een realistische en gefaseerde planning; redelijke normen, zowel wat betreft de kwantiteit, de kwaliteit en de tijd; goede instructie voor onervaren mensen; duidelijke opdrachten. Het materiaal tijdige aanlevering van materiaal; duidelijke afspraken over materiaal; een reserve-voorraad die als buffer kan dienen. Het materieel aanwezigheid van het juiste gereedschap en hulpmiddelen; het gereedschaps- of hulpmiddelenmagazijn zich zo dicht mogelijk bij de werkplek; regelmatige controle op het gereedschap en de hulpmiddelen, tijdige vervanging. Betrouwbare en tijdige terugkoppeling over het resultaat terugkoppeling, gericht op het leren van en door het werk; niet alleen negatieve feedback, maar ook positieve feedback is gewenst; de mogelijkheid voor medewerkers zelf informatie te verzorgen over de resultaten. De arbeidsomgeving optimale bescherming tegen slechte arbeidsomstandigheden zoals lawaai, vocht, regen, kou, tocht en zwaar werk. Samenwerking goede afstemming van de verschillende werkzaamheden en taken; gelegenheid om samen problemen te bespreken en aan te pakken; bijvoorbeeld door gestructureerd overleg of toolbox-meetings. 9

10 Verbeteringsmaatregelen. Verbeteringsmaatregelen zijn meer structureel (en daarom ook meer preventief van aard). Ze zijn gericht op het vergroten van de regelmogelijkheden in een functie en op het vollediger maken van een functie. In elke functie zijn vier soorten taken te onderscheiden (zie figuur). Uitvoerende taken hebben betrekking op het eigenlijke werk (timmeren, metselen, schilderen). Voorbereidende taken hebben betrekking op alles wat gedaan moet worden, voordat met het eigenlijke werk gestart kan worden. Voorbeelden hiervan zijn de werkplanning en de zorg voor materiaal. Ondersteunende taken zijn taken die uitgevoerd moeten worden om het werk doorgang te laten vinden, zoals onderhoud en reparaties van machines of gereedschap, administratie en controle van het werk. Voor taken die een werknemer alleen of met directe collega's niet kan uitvoeren, zijn organiserende taken nodig. Voorbeelden van organiserende taken zijn het inwerken van nieuwe mensen, het regelen van vervanging, het maken van roosters en een eigen planning en het houden van werkoverleg. Er verschillende soorten verbeteringsmaatregelen: Functieverbreding: deze maatregel bestaat uit het samenvoegen van meerdere uitvoerende taken in één functie. Uitvoerend medewerkers in de nieuwbouw verrichten bijvoorbeeld werkzaamheden ten behoeve van zowel de fundering, het stelwerk, als het dakwerk. Functieroulatie: functieroulatie is een variant op de vorige maatregel. Een functie bevat slechts één uitvoerende taak, maar werknemers wisselen om de zoveel tijd van functie. Voorbeelden hiervan zijn betontimmerlieden die voor een bepaalde tijd ook betonstaalverwerken of metselaars die af en toe kozijnen en ruiten plaatsen. Functieverrijking: functieverrijkende maatregelen trachten de negatieve effecten van het opdelen van arbeidstaken over meerdere functies op te heffen door naast uitvoerende taken, in één functie ook voorbereidende, ondersteunende, en organiserende taken op te nemen. Voor de individuele werknemers betekent het samenvoegen van taken meer verantwoordelijkheden en meer mogelijkheden om problemen op te lossen. Bovendien raakt een medewerker meer betrokken, omdat er meer zicht is op het uiteindelijke resultaat van het werk. De voordelen, genoemd door bouwondernemingen, van functieverbreding en 10

11 functieroulatie zijn de variatie in werkzaamheden voor werknemers, de brede ervaring en inzetbaarheid van personeel, het hebben van minder gaten in de planning, een groter verantwoordelijkheidsgevoel bij werknemers, meer betrokkenheid bij de kwaliteit van (de resultaten van) het werk en het bedrijf, en een vermindering van fouten en storingen in het bouwproces. De invoering van functieverbreding en functieroulatie blijkt echter niet eenvoudig. Overige verbeteringsmaatregelen Eén van de belangrijkste elementen die een functie verder moet bevatten is het hebben van voldoende regelmogelijkheden. Ten tweede moet een functie zo min mogelijke repeterende taken bevatten en zo veel mogelijk afwisseling in moeilijkheidsgraad. De laatste eis die aan een functie gesteld kan worden is de gelegenheid om zo veel mogelijk inzicht te krijgen in het resultaat van het werk. Dit kan door goede informatievoorziening en gerichte feedback. Overigens kan bij de verschillende soorten verbeteringsmaatregelen opgemerkt worden dat ook hierin een balans gevonden dient te worden tussen de belasting en belastbaarheid van de medewerkers. Er kunnen bijvoorbeeld niet 'eindeloos' taken aan een functie worden toegevoegd, zonder dat het ten koste gaat van de belastbaarheid van de medewerker die de werkzaamheden uit dient te voeren Vernieuwingsmaatregelen Een andere, effectieve manier om werkdruk te voorkomen is het nemen van zogenaamde vernieuwingsmaatregelen. Deze maatregelen richten zich net als verbeteringsmaatregelen op de toename van de regelmogelijkheden. Het werken in teams staat hierbij centraal. Een team bestaat uit een vaste groep medewerkers die gezamenlijk verantwoordelijk zijn voor (een gedeelte van) het (totale) proces, waarin producten of diensten tot stand komen. Het team plant en bewaakt zelf de procesvoortgang, lost gezamenlijk dagelijkse problemen op en verbetert processen en werkmethoden. Een team hoeft bij het uitvoeren van deze taken niet voortdurend een beroep te doen op de leiding of ondersteunende diensten. Samengevat heeft een team zowel uitvoerende, organiserende, voorbereidende, als ondersteunende taken. Andere gebruikte benamingen van dergelijke teams zijn zelfregulerende of zelfstandige teams, autonome (taak)groepen of (in de bouwnijverheid) zelfstandige bouwploegen. Andere hieraan verwante concepten zijn platte organisatiestructuur, verantwoordelijkheden op de werkvloer, zo min mogelijk overdrachtsmomenten enzovoort. Teamgericht werken invoeren betekent vaak een ingrijpende verandering in de organisatie van een bedrijf. Toch wordt in steeds meer bedrijven in uiteenlopende bedrijfstakken gebruik gemaakt van de principes van het werken in teams. Een belangrijk uitgangspunt van teamgericht 11

12 werken is dat mensen het belangrijkste kapitaal in het bedrijf zijn en dat een team een krachtig middel vormt om dit kapitaal te koesteren en te benutten. In de bouw vertaalt dit zich hierin dat een bouwonderneming slagvaardig moet zijn op uitvoeringsniveau om flexibel in te kunnen spelen op de steeds veranderende en hogere eisen vanuit de omgeving. De praktijk wijst uit dat het mogelijk is om met teamgericht werken de volgende voordelen te behalen: hogere kwaliteit van de arbeid, met als gevolg een lage werkdruk, hogere betrokkenheid en motivatie onder de werknemers, een lager ziekteverzuim en verloop; hogere effectiviteit (de mate waarin een onderneming haar doelstelling bereikt): hoge kwaliteit, korte levertijd, hoge technische flexibiliteit, minder tijdsbesteding van leidinggevenden; hogere efficiency (de mate waarin een bedrijf in staat is om tegen zo gering mogelijke kosten een optimale opbrengst te verwerven): hogere productiviteit, vermindering voorraadkosten, minder materiaalverlies en in het algemeen een verschuiving in de kostensoorten (van vast naar variabel en van indirect naar direct). Bij de invoering van zelfsturende teams moet men echter wel rekening houden met het feit dat het een ingrijpende invloed heeft op alle facetten van de bedrijfsvoering: de organisatiestructuur, de organisatiecultuur, de productiestructuur etc. Het betreft dan ook vernieuwingsmaatregelen Secundaire preventie Secundaire preventie is er op gericht om individuen weerbaarder te maken door hen beter in staat te stellen met (mogelijke gevolgen van) werkdruk om te gaan. Meestal gebeurt dit in de vorm van cursussen, zoals een cursus omgaan met werkdruk. In de bouwnijverheid is de cursus 'Omgaan met werkdruk: een handreiking voor de uitvoerder in het bouwbedrijf' ontwikkeld. Andere voorbeelden van dergelijke cursussen zijn: leiderschapstijlen, conflicthantering en time-management Tertiaire preventie Tertiaire preventie is strikt genomen geen vorm van preventie, want er wordt niet getracht om problemen zo veel mogelijk te voorkomen, maar om (negatieve) gevolgen zo veel mogelijk tegen te gaan. Over het algemeen zijn maatregelen in het kader van tertiaire preventie er op gericht werknemers die om verschillende redenen (bijvoorbeeld door de te hoge werkdruk) het werk niet meer aankunnen en zich ziek hebben gemeld, zo snel mogelijk hun werk weer te laten hervatten. Voorbeelden van maatregelen in het kader van tertiaire preventie zijn onder andere gedeeltelijke werkhervatting, aanpassing van de werkplek, ziekteverzuimbegeleiding, het verkorten van de wachtlijsten en het aanbieden van kortdurende therapieën. 12

13 3.4. Gezondheidsbevorderende programma's Ook een combinatie van bovengenoemde maatregelen is vanzelfsprekend mogelijk. Over het algemeen wordt een dergelijke combinatie van maatregelen uitgevoerd in zogenaamde gezondheidsbevorderende programma's. Naast maatregelen op het gebied van werkdruk worden er in dergelijke programma's over het algemeen maatregelen op het gebied van leefstijlen (stoppen met roken, minderen van gebruik van alcohol, gezondere eetgewoonten en meer beweging) en maatregelen op het gebied van lichamelijke belasting geïmplementeerd. Begin jaren negentig zijn er in opdracht van het Ministerie van SoZaWe verschillende voorbeeldprojecten van dergelijke gezondheidsbevorderende programma's uitgevoerd. Deze voorbeeldprojecten hebben plaatsgevonden in de zorgsector (ziekenhuizen en RIAGG's), in de industrie (het Brabantia-project) en in de bouwnijverheid (Bouwen aan gezond werk). Over het algemeen hebben de betreffende voorbeeldprojecten aangetoond dat het mogelijk is om de arbeidsomstandigheden te verbeteren, alhoewel niet altijd geheel duidelijk was, aan welke onderdelen van de gezondheidsbevorderende programma's de effecten aan toe te schrijven waren. 13

14 3.5. Overzicht van mogelijke soorten maatregelen In de onderstaande tabel staan de besproken maatregelen samengevat. De verschillende soorten maatregelen Maatregelen Primaire Preventie Secundaire preventie Tertiaire Preventie Combinatie & Gezondheidsbevorderend programma Voorbeelden Aanpassingsmaatregelen Duidelijkheid over het doelen gewenste resultaat Betrouwbare en tijdige terugkoppeling over het resultaat Samenwerking Verbeteringsmaatregelen Functieverbreding Functieroulatie Functieverrijking Vernieuwingsmaatregelen Werken in autonome teams Cursussen: Stress-hantering Time-management Planning Leiderschap(-stijlen), sociaal management Individuele advisering of begeleiding van medewerkers (counseling) Individuele taakverlichting Gedeeltelijke werkhervatting Aanpassing van werkplek Ziekteverzuimbegeleiding Verkorten van de wachtlijsten Therapieën Een combinatie van bovenstaande maatregelen Bevorderen gezonde leefstijl Bedrijfsfitness 14

15 4. LITERATUURSTUDIE NAAR MAATREGELEN IN DE BOUWNIJVERHEID 4.1. Internationaal onderzoek Om te bekijken wat er in de internationale wetenschappelijke literatuur aan informatie beschreven staat over maatregelen om de werkdruk te verminderen is een literatuur-search gehouden waarbij in de databases van NIOSH, CISDOC en MEDLINE is gezocht naar artikelen vanaf 1990, die betrekking hadden op maatregelen tegen werkdruk in de bouwnijverheid. Daarbij is gebruik gemaakt van (een combinatie van) de volgende zoekwoorden: mental (job) stress, workload, burnout, intervention, implementation, organizational change, work organisation, construction industry en building industry. De algemene lijst van MEDLINE bevat geen (specifieke) informatie over de bouwnijverheid. De search leverde in totaal 47 artikelen op. Na zorgvuldige bestudering van de verschillende artikelen, bleken 6 ervan betrekking te hebben op maatregelen om de werkdruk tegen te gaan en eveneens 6 op werkdruk in de bouwnijverheid, maar waarin geen maatregelen werden besproken. Een overzicht van de betreffende artikelen is opgenomen in bijlage A; een beknopte beschrijving van de meest interessante artikelen staat in bijlage B. Aanvullend op de literature-search is nog bekeken welke (literatuur-)verwijzingen ten behoeve van dit onderzoek van belang zouden kunnen zijn, hetgeen nog een aantal extra artikelen, maar weinig aanvullende informatie heeft opgeleverd. Kort samengevat blijkt uit de artikelen die betrekking hebben op psycho-sociale belasting in de bouwnijverheid (vooral de artikelen van Holstrom et al), dat psycho-sociale belasting (ook) zijn consequenties heeft voor klachten aan het houding- en bewegingsstelsel en (ook) daarom van belang zijn. Uit de artikelen die gaan over interventies op het gebied van werkdruk komt het beeld naar voren dat deze interventies nogal gefragmenteerd zijn (een samenraapsel van interventies op het gebied van primaire, secundaire en tertiaire interventies, Hurell & Murphy, 1996) en worden een aantal bevorderende en belemmerende factoren genoemd (Cahill et al, 1996). In grote lijnen komen de bevorderende en belemmerende factoren overeen met de factoren die besproken zullen worden in het gedeelte over de Monitorstudie van Houtman et al (1995) (par. 4.2). De conclusie luidt dat deze literatuur-search geen internationale (wetenschappelijke) artikelen oplevert over het implementeren van maatregelen om de werkdruk in de bedrijfstak bouwnijverheid tegen te gaan. Dit onderstreept nogmaals het gegeven dat er tot nu toe weinig 15

16 wetenschappelijke informatie is over maatregelen om de werkdruk tegen te gaan en dat geldt zeker voor de bedrijfstak bouwnijverheid Nationaal onderzoek; De monitor stress en lichamelijke belasting Er is dus nauwelijks wetenschappelijk onderzoek verricht naar maatregelen tegen werkdruk en de effecten daarvan. Er is in Nederland echter wel een eerste aanzet daartoe gevormd door de Monitorstudie Stress en Lichamelijke belasting, die in opdracht van het Ministerie van SoZaWe in 1995/1996 uitgevoerd is door NIA'TNO en waaraan ook de bedrijfstak bouwnijverheid heeft deelgenomen. In de Monitor is nagegaan in welke mate bedrijven een preventie beleid voeren om werkdruk en lichamelijke belasting tegen te gaan. Er is onderscheid gemaakt tussen: algemene beleidsmaatregelen (opstellen van arbo-jaarplan, uitvoeren van een risicoinventarisatie, aanstellen coördinator, e.d.); concrete maatregelen gericht op de organisatie of de functie (cursussen sociaal beleid, vernieuwen functie-inhoud, werkroosters aangepast, werkoverleg invoeren); concrete maatregelen gericht op het individu (cursus stresshantering, individuele taakverlichting, e.d.) Algemene maatregelen Uit de resultaten van de Monitor 1995/1996 blijkt (Houtman et al, 1998) dat 86% van de bedrijven in Nederland een verzuimbeleid voert dat aan werknemers bekend is. Dit percentage ligt wat lager in de bouw (67%). Ruim een kwart van de bedrijven heeft een op schrift gestelde Risico Inventarisatie en Evaluatie (RI&E). Een RI&E is het meest uitgevoerd in industrie (34%), detailhandel, horeca en vervoer en minst frequent in de bouw (12%). Overigens is meer dan 30% van de bedrijven inmiddels aan en RI&E bezig (bouw 32%). Dit betekent dat in totaal 58% van de bedrijven een RI&E heeft of er mee bezig is (bouw: 44%). In 66% van alle RI&E's komt een 'plan van aanpak voor en in 29% van de RI&E s is men daar mee bezig (bouw: 7% respectievelijk 5%). Een arbojaarplan is aanwezig bij 61% van alle bedrijven. Het gaat hier overigens om bedrijven met 100 of meer werknemers, waardoor het aantal bedrijven in de steekproef erg gering is. Dit is vooral het geval in de groothandel, detailhandel, en de zakelijke dienstverlening, en wat hoger in de industrie en de bouw. Van de deskundigen die een bedrijf in dienst kan hebben is de arbo-coördinator het beste vertegenwoordigd (gemiddeld meer dan twee keer zo vaak als welke andere deskundige ook), gevolgd door een A&O-deskundige, veiligheidskundige, bedrijfsmaatschappelijk werker en een bedrijfsarts. Ook in de bouwnijverheid heeft tweederde van de bedrijven een arbo-coördinator 16

17 aangesteld. De overige deskundigen komen bij de bouwbedrijven niet voor, ook al omdat ze deskundigheid veelal bij de arbodienst (of andere organisaties) inhuren. 75% procent van alle bedrijven maakt van externe ondersteuning door een BGD/ARBO-dienst gebruik (bouw 60%). Daarnaast speelt bij 22% de werkgeversvereniging een rol (bouw 30%), terwijl ook een onderzoeks-/adviesbureau, GAK (GMD) of uitvoeringsinstelling/bedrijfsvereniging bij in meer dan 10% van de bedrijven voor externe ondersteuning zorgt Concrete maatregelen Dan het aantal concrete maatregelen dat door bedrijven en organisaties is genomen, zoals gerapporteerd door de werkgever. De bedrijfstak bouwnijverheid wordt daarbij weer vergeleken met het totaal. De volgende maatregelen kunnen hierbij onderscheiden worden: maatregelen ter preventie van lichamelijke belasting; maatregelen ter vermindering van stress. Bij deze laatste twee typen maatregelen is tevens onderscheid gemaakt in individu-gerichte en werk-gerichte maatregelen. In het interview en in de vragenlijst is gevraagd of maatregelen 'in de laatste twaalf maanden' zijn genomen, 'reeds eerder' zijn genomen, of 'niet' zijn genomen. Maatregelen bleken het meest frequent in de laatste twaalf maanden te zijn genomen. Duidelijk is dat het aantal maatregelen op het gebied van lichamelijke belasting het hoogste is. In de meeste gevallen werd apparatuur of gereedschap vervangen, of werd op individuele basis de taak verlicht. Deze beide maatregelen zijn door bijna een derde van de bedrijven genomen. Het aanpassen van de werkplek of het geven van cursussen of voorlichting was derde, respectievelijk vierde in rij (22%, resp. 21 %). Op het gebied van lichamelijke belasting wordt een aardige mix van werkgerichte en individugerichte maatregelen in vergelijkbare omvang worden getroffen. Binnen branches was de rangorde in maatregelen gericht op de aanpak van lichamelijke belasting in grote lijnen dezelfde. Zij het dat in de industrie, de bouw en ook de horeca (vooral waar het gaat om vervangen van apparatuur en gereedschappen) relatief veel maatregelen worden getroffen. In de detailhandel, en in de banken en zakelijke dienstverlening worden op het gebied van de lichamelijke belasting relatief weinig maatregelen getroffen. Het percentage bedrijven dat een bepaalde maatregel op het gebied van werkdruk neemt is beduidend lager dan dat voor lichamelijke belasting. De meest getroffen maatregel, cursussen, worden slechts door ruim 14 % van de bedrijven getroffen. Andere, relatief vaak getroffen maatregelen zijn individuele taakverlichting (bijna 14 %), cursus 'sociaal management' (ruim 12%) en werkoverleg ingevoerd (ruim 10%). Branches waar relatief veel gebeurt op het gebied 17

18 van de aanpak van werkstress zijn de overheid (cursussen 29 %) en de detailhandel (cursussen 25 %, taakroulatie 17 %). Ook in de horeca gebeurt het een en ander (cursussen bij een kleine 17 % van de bedrijven), maar springt het aanpassen van de roosters als een bij uitstek in deze branche vaak genomen maatregel er boven uit (ruim 33 %). In het vervoer gebeurt relatief weinig op het gebied van de aanpak van werkstress, hoewel 10 % van de bedrijven zegt dat daar taakverbreding heeft plaats gehad (gemiddelde = 7 %). Daarnaast gebeurt er relatief weinig aan werkstress in de groothandel en de zakelijke dienstverlening. Door de bank genomen wordt een relatief groot aantal werkgerichte maatregelen, gericht op de aanpak van werkdruk genomen. Het gaat dan echter vooral om cursussen. In een enkele branche wint een andere, specifieke maatregel het van deze cursussen (zoals de 'roosters' in de horeca). Individu-gerichte maatregelen worden meestal minder vaak genomen. In de volgende tabel staat samengevat het percentage bedrijven in de bouwnijverheid, de bouwinstallatiebedrijven en de overige bedrijven dat concrete maatregelen genomen heeft (Arbouw 1996, Houtman et al, 1998). 18

19 Maatregelen Bouwnijverheid Bouwinstallatie- Totaal bedrijven % ja % ja % ja % ja % ja % ja vorig reeds vorig reeds vorig reeds jaar eerder jaar eerder jaar eerder Algemene maatregelen - coördinator aangesteld 15,4 6,2 6,6 4,9 12,3 5,5 - deskundige aangetrokken 6,2 3,1 6,6 1,6 14,0 1,8 - risico-inventarisatie gehouden 12,3 0 8,2 3,3 19,8 1,8 - werkplekonderzoek uitgevoerd 12,3 4,6 9,8 3,3 22,6 4,0 - PBGO uitgevoerd 26,2 13,8 8,2 3,3 10,1 5,7 - onderzoek, gericht op stress 1,5 0 1,6 0 3,0 0,7 Niet individuele maatregelen - cursussen, voorlichting 10,8 0 6,6 0 10,8 2,1 - cursus 'sociaal' management 6,2 0 4,9 1,6 8,3 1,8 - taakroulatie 3,1 3,1 1,6 0 4,3 2,9 - taakverbreding 0 0 3,3 0 4,6 1,7 - functie-inhoud vernieuwd 1,5 0 1,6 0 2,8 0,8 - roosters aangepast 1,5 3,1 1,6 0 3,6 1,4 - werkoverleg ingevoerd (min 1x/mnd) 9,2 20,0 8,2 4,9 8,9 17,0 Individueel gerichte maatregelen - cursus functie-gerichte vaardigheden 4,6 0 3,3 0 5,3 1,1 - cursus voor lid management 6,2 0 3,3 0 4,5 1,1 - cursus stresshantering 1,5 0 1,6 0 2,5 0,6 - individuele advisering/counseling 0 0 3,3 0 5,1 1,3 - individuele taakverlichting 4,6 1,5 6,6 0 7,6 2,2 - verandering van werkplek binnen bedrijf 1,5 1,5 1,6 0 3,2 1,3 Uit de tabel wordt ten eerste duidelijk dat er weinig bedrijven in Nederland zijn die maatregelen nemen om de werkdruk tegen te gaan. Vergeleken met het totale gemiddelde hebben bouwbedrijven (in 1995) over het algemeen minder maatregelen hebben getroffen. Uitzonderingen daarop worden gevormd door het aanstellen van een coördinator (waarschijnlijk KAMcoördinator), het uitvoeren van het PBGO, het invoeren van werkoverleg en cursussen voor een lid van het management Bevorderende en belemmerende factoren Houtman et al (1995) onderscheiden bij het voeren van een preventief beleid op het gebied van stress (en lichamelijke belasting) verschillende bevorderende en belemmerende factoren. Deze factoren moeten vooral gezocht worden in een aantal kenmerken van het bedrijf en van de bedrijfstak. Relevante voorwaarden voor een effectief preventiebeleid binnen een bedrijf worden door Terra en Kompier (1992) onderverdeeld in: 19

20 A. de situatie met betrekking tot arbeid en gezondheid; B. de stand van zaken rond arbozorg; C. sociaal-economische kenmerken en ontwikkelingen. Deze drie onderwerpen worden nu volgend besproken. Ieder onderwerp wordt in het algemeen en specifiek voor de bouwnijverheid behandeld. Ad A. De situatie met betrekking tot arbeid en gezondheid in het bedrijf en in de bedrijfstak Algemeen: de aanwezigheid van risicofactoren in het bedrijf, een hoog ziekteverzuim en/of een hoge WAO-intrede van werknemers kunnen voor het bedrijf aanleiding zijn om iets te doen aan arbozorg en om in dat verband preventiebeleid te ontwikkelen. Bouwnijverheid: de indruk bestaat dat de bouwnijverheid momenteel een relatief laag ziekteverzuim en WAO-instroom kent, vergeleken met andere bedrijfstakken. Dit verkleint de kans op preventief beleid in de bouwnijverheid. Ad B. De stand van zaken rond arbozorg in het bedrijf en rond arbodienstverlening in de sector. Algemeen: wanneer een bedrijf (of een organisatie in de bedrijfstak) de inventarisatie van risico's en indicatoren van gezondheid systematisch verzamelt kan blijken dat er maatregelen getroffen moeten worden om deze risico's en/of de ongunstige gezondheidsindicaties aan te pakken. Ook de beschikbaarheid van deskundigheid of begeleiding en advisering door bijvoorbeeld organisaties in de bedrijfstak kunnen een bevorderende factor zijn. Bouwnijverheid: zoals uit tabel 3 al duidelijk is geworden, hebben bedrijven in de bouwnijverheid minder onderzoeken (RI&E, werkplek-onderzoek of onderzoek gericht op stress) uitgevoerd naar risico's en indicatoren van gezondheid. Daarentegen worden er beduidend meer PBGO's uitgevoerd. De bedrijfstak bouwnijverheid is ook redelijk uniek omdat deze PBGO's op centraal niveau verzameld worden, namelijk in het Verrichtingen InformatieSysteem Arbouw (VISA). Op bedrijfstakniveau bestaat er dus meer ondersteuning dan in andere bedrijfstakken; op bedrijfsniveau vinden er minder activiteiten plaats. Dat maakt het moeilijk in te schatten wat het uiteindelijke effect zal zijn. Ad. C. Sociaal-economische kenmerken en ontwikkelingen De sociaal-economische kenmerken en ontwikkelingen worden in deze rapportage beschreven aan de hand van de volgende aspecten (zie figuur): 20

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Langdurig ziekteverzuim is een erkend sociaal-economisch en sociaal-geneeskundig probleem op nationaal en internationaal niveau. Verschillende landen hebben wettelijke maatregelen genomen

Nadere informatie

arbo 42 11-10-2013 17:27:30

arbo 42 11-10-2013 17:27:30 arbo 42 11-10-2013 17:27:30 e brengen een hoge werkdruk vaak in verband met een breed scala aan gezondheids- en veiligheidsrisico s, variërend van vermoeidheid en fysieke klachten tot hartziekten of ongelukken

Nadere informatie

Werkdruk in de Bouwnijverheid. Oorzaken, gevolgen en maatregelen

Werkdruk in de Bouwnijverheid. Oorzaken, gevolgen en maatregelen Werkdruk in de Bouwnijverheid Oorzaken, gevolgen en maatregelen januari 1997 Inhoudsopgave Voorwoord.... 1 1 Inleiding... 3 1.1 Opbouw van dit document. 4 1.2 Enkele cijfers. 5 2 Oorzaken en gevolgen van

Nadere informatie

Stafpersoneel / leidinggevenden / technici

Stafpersoneel / leidinggevenden / technici Stafpersoneel / leidinggevenden / technici Onder stafpersoneel / leidinggevenden / technici (hierna stafpersoneel) vallen meerdere beroepen. Veel administratief, calculatie- en voorbereidend werk is geautomatiseerd.

Nadere informatie

Arbodienstverlening. Informatie voor werkgevers

Arbodienstverlening. Informatie voor werkgevers Arbodienstverlening Informatie voor werkgevers Bedrijven moeten zich bij het opstellen en uitvoeren van een goed arbeidsomstandighedenbeleid en ziekteverzuimbeleid deskundig laten ondersteunen. Dit is

Nadere informatie

Interventies Houdings- en Bewegingsapparaat

Interventies Houdings- en Bewegingsapparaat Interventies Houdings- en Bewegingsapparaat 2013 Re. Entry is samenwerkingspartner binnen FIT Return (zie www.fit-return.nl) 1 Arbeid en Belastbaarheid Intake Fysiek (Arbeids- Bedrijfsfysiotherapeut) De

Nadere informatie

Geachte., Deze overtredingen worden hieronder nader toegelicht: Psychosociale arbeidsbelasting: Werkdruk:

Geachte., Deze overtredingen worden hieronder nader toegelicht: Psychosociale arbeidsbelasting: Werkdruk: Geachte., In de periode Juni t/m Augustus 2013 is er een klacht over arbeidsomstandigheden onderzocht in uw onderneming. Het onderzoek is uitgevoerd in zowel het distributiecentrum (DC) als in enkele filialen.

Nadere informatie

MKB-ondernemer geeft grenzen aan

MKB-ondernemer geeft grenzen aan M0040 MKB-ondernemer geeft grenzen aan Reactie van MKB-ondernemers op wetswijzigingen in sociale zekerheid Florieke Westhof Peter Brouwer Zoetermeer, 0 april 004 MKB-ondernemer geeft grenzen aan Ondernemers

Nadere informatie

Bedrijfskundige opbrengsten van investeren in Vitaliteit en Gezondheid. Prof. Dr. Gerard I.J.M. Zwetsloot

Bedrijfskundige opbrengsten van investeren in Vitaliteit en Gezondheid. Prof. Dr. Gerard I.J.M. Zwetsloot Bedrijfskundige opbrengsten van investeren in Vitaliteit en Gezondheid Prof. Dr. Gerard I.J.M. Zwetsloot Programma Workshop Eerste deel: Presentatie Visie op Gezond Ondernemen Een paar voorbeelden van

Nadere informatie

Rapport. Werkbaarheidsprofiel voor zelfstandige ondernemers in de horeca 2013. Brussel, februari 2015. Ria Bourdeaud hui, Stephan Vanderhaeghe.

Rapport. Werkbaarheidsprofiel voor zelfstandige ondernemers in de horeca 2013. Brussel, februari 2015. Ria Bourdeaud hui, Stephan Vanderhaeghe. Rapport Werkbaarheidsprofiel voor zelfstandige ondernemers in de horeca 2013 Brussel, februari 2015 Ria Bourdeaud hui, Stephan Vanderhaeghe. Dit rapport verstrekt informatie uit de Vlaamse Werkbaarheidsmonitor

Nadere informatie

Poliklinische revalidatie programma s

Poliklinische revalidatie programma s Poliklinische revalidatie programma s Mensen met chronische pijnklachten van het bewegingsapparaat (rug, nek, schouder, knie) kunnen revalideren met behulp van gespecialiseerde revalidatieprogramma s.

Nadere informatie

Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V.

Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V. Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V. Opdrachtgever: Uitvoerder: Plaats: Versie: Fictivia B.V. Junior Consult Groningen Fictief 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Directieoverzicht 4 Leiderschap.7

Nadere informatie

BedrijfsGezondheidsIndex 2006

BedrijfsGezondheidsIndex 2006 BedrijfsGezondheidsIndex 2006 Op het werk zijn mannen vitaler dan vrouwen Mannen zijn vitaler en beter inzetbaar dan vrouwen. Dit komt mede doordat mannen beter omgaan met stress. Dit blijkt uit de jaarlijkse

Nadere informatie

Nameting Scan Mijn Bedrijf 2.0 2011-2012

Nameting Scan Mijn Bedrijf 2.0 2011-2012 Sociale innovatie De volgende vragen gaan over sociale innovatie en innovatief ondernemingsbeleid. Sociale Innovatie is een vernieuwing of een verbetering in de arbeidsorganisatie en in de arbeidsrelaties

Nadere informatie

Poliklinische revalidatie programma s

Poliklinische revalidatie programma s Poliklinische revalidatie programma s Mensen met chronische pijn van het bewegingsapparaat (rug, nek, schouder, knie) kunnen revalideren met behulp van gespecialiseerde revalidatieprogramma s. Er is meer

Nadere informatie

Workability & Inzetbaarheid. The Finnish Experience. Boaborea ledenplatform 'Gezond Werken' Bussum, 26 maart 2008

Workability & Inzetbaarheid. The Finnish Experience. Boaborea ledenplatform 'Gezond Werken' Bussum, 26 maart 2008 Workability & Inzetbaarheid Boaborea ledenplatform 'Gezond Werken' Bussum, Rob Gründemann, Teamleider Personeelsbeleid Lector Sociale Innovatie, Hogeschool Utrecht De opzet van de presentatie De situatie

Nadere informatie

Arbodienstverlening ARBODIENSTVERLENING

Arbodienstverlening ARBODIENSTVERLENING Arbodienstverlening Sinds 1 juli 2005 hebben branches en bedrijven meer keuze hoe zij zich laten ondersteunen bij ziekteverzuim en het voorkomen van arbeidsongevallen. Er zijn alternatieven voor het vaste

Nadere informatie

Kwaliteit van Goed Werkgeverschap

Kwaliteit van Goed Werkgeverschap Kwaliteit van Goed Werkgeverschap Meting KWH-Goed Werkgeverschaplabel Rapportage opgesteld door KWH in samenwerking met EVZ organisatie-advies Bijlagen Corporatie Rotterdam, 20xx Inhoudsopgave

Nadere informatie

Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking Geeke Waverijn, Mieke Rijken

Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking Geeke Waverijn, Mieke Rijken Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking, G. Waverijn & M. Rijken, NIVEL, januari

Nadere informatie

Peek Bouw & Infra BV. T.a.v. Mevr. N. van Hienen Postbus 250 3990 GB Houten. Betreft: Toetsing RI&E. Geachte mevrouw van Hienen,

Peek Bouw & Infra BV. T.a.v. Mevr. N. van Hienen Postbus 250 3990 GB Houten. Betreft: Toetsing RI&E. Geachte mevrouw van Hienen, Peek Bouw & Infra BV. T.a.v. Mevr. N. van Hienen Postbus 250 3990 GB Houten Betreft: Toetsing RI&E. Geachte mevrouw van Hienen, Op grond van de Arbeidsomstandighedenwet Artikel 5 Risico Inventarisatie

Nadere informatie

Hoe blijf je er gezond bij?

Hoe blijf je er gezond bij? Het Nieuwe Werken Hoe blijf je er gezond bij? Aandachtspunten bij een verantwoorde introductie W&V-64L240-A5 folder_07_def.indd 1 10-09-10 09:19 W&V-64L240-A5 folder_07_def.indd 2 10-09-10 09:19 Het Nieuwe

Nadere informatie

Duurzame Inzetbaarheid Seminar Ontwikkelingen in arbeid Windesheim Zwolle Maandag, 9 november 2015

Duurzame Inzetbaarheid Seminar Ontwikkelingen in arbeid Windesheim Zwolle Maandag, 9 november 2015 Duurzame Inzetbaarheid Seminar Ontwikkelingen in arbeid Windesheim Zwolle Maandag, 9 november 2015 Rob Gründemann Lector Hogeschool Utrecht Suzanne Jungjohann HR directeur Delta Lloyd Opzet presentatie

Nadere informatie

Het betrekken van medewerkers bij de uitvoering van de RI&E

Het betrekken van medewerkers bij de uitvoering van de RI&E Het betrekken van medewerkers bij de uitvoering van de RI&E Medewerkers zijn een belangrijke bron van informatie over veiligheid en gezondheid op het werk. Zij hebben belang bij veilige en gezonde werkomstandigheden.

Nadere informatie

De arbeidsdeskundige en PSA. Patrick Ox - arbeidsdeskundige

De arbeidsdeskundige en PSA. Patrick Ox - arbeidsdeskundige De arbeidsdeskundige en PSA Patrick Ox - arbeidsdeskundige Expereans: even voorstellen Expertisecentrum voor verzuim-, re-integratievraagstukken en Arboconcepten Nieuwe Stijl. Onafhankelijk, landelijk,

Nadere informatie

Teamkompas voor Zelfsturing

Teamkompas voor Zelfsturing Teamkompas voor Zelfsturing Wat is het teamkompas: Met dit instrument kun je inzicht krijgen in de ontwikkeling van je team als het gaat om effectief samenwerken: Waar staan wij als team? Hoe werken wij

Nadere informatie

Meten en oplossen! Werkdrukinstrument voor de detailhandel

Meten en oplossen! Werkdrukinstrument voor de detailhandel Meten en oplossen! Werkdrukinstrument voor de detailhandel COLOFON Dit is een uitgave van de Commissie Sociale en Onderwijsaangelegenheden van het Hoofdbedrijfschap (HBD). Het HBD is een samenwerkingsverband

Nadere informatie

Arbocatalogus Tuincentra

Arbocatalogus Tuincentra Arbocatalogus Tuincentra Arbocatalogus Tuincentra Voorwoord Voor u ligt de Arbocatalogus Tuincentra, het oplossingenboek voor arborisico s in tuincentra. In de tuincentra denken we bij veiligheid automatisch

Nadere informatie

SCAN VOOR DUURZAAM PERSONEELSBELEID

SCAN VOOR DUURZAAM PERSONEELSBELEID SCAN VOOR DUURZAAM PERSONEELSBELEID Maak eens zichtbaar hoe uw bedrijf of organisatie eruit ziet in leeftijdsopbouw, verdeling man/vrouw, en wat uw bedrijf aan personeelsbehoeften heeft voor in de nabije

Nadere informatie

Zelfsturende teams en de ondernemingsraad. LOMOZ, 30 maart 2016

Zelfsturende teams en de ondernemingsraad. LOMOZ, 30 maart 2016 Zelfsturende teams en de ondernemingsraad LOMOZ, 30 maart 2016 1. Wat is een team 2. Soorten en maten 3. Waarom werken in teams 4. Voorwaarden en kaders 5. De groei van een team Groep mensen die autonoom

Nadere informatie

Branchetoetsdocument: Arbo en veiligheid

Branchetoetsdocument: Arbo en veiligheid pagina van 5 Branchetoetsdocument: Arbo en veiligheid Versie 4. VERVALLEN - Vervangen door RI&E en Preventiemedewerker (alle branche) Deelbranche(s) Camper en Caravan Algemene beschrijving & doelstelling

Nadere informatie

PROJECTVERSLAG MONITORPROJECT UNIVERSITEITEN A796

PROJECTVERSLAG MONITORPROJECT UNIVERSITEITEN A796 PROJECTVERSLAG MONITORPROJECT UNIVERSITEITEN A796 1 0 colofon Arbeidsinspectie, Den Haag maart 2007 Projectverslag status Projectnummer: concept A796 Looptijd project: september 2006 t/m december 2006

Nadere informatie

Werkbaar werk Zelfstandige ondernemers

Werkbaar werk Zelfstandige ondernemers Werkbaar werk Zelfstandige ondernemers augustus 2009 Profiel voor elijke zelfstandige ondernemers Werkbaarheidsprofiel voor de elijke zelfstandige ondernemers op basis van Vlaamse werkbaarheidsmonitor

Nadere informatie

Inventarisatie behoeften van

Inventarisatie behoeften van Inventarisatie behoeften van werkenden met een chronisch ziekte overzicht behoeften In dit deel van het onderzoek brengen we de behoefte aan praktische ondersteuning in kaart van werkenden met een chronische

Nadere informatie

Sectorprofiel werkbaar werk

Sectorprofiel werkbaar werk Sectorprofiel werkbaar werk Bouwsector Oktober 2005 Werkbaarheidsprofiel op basis van Vlaamse werkbaarheidsmonitor 2004 Inleiding In het Pact van Vilvoorde spraken de Vlaamse regering en sociale partners

Nadere informatie

Regeling taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden. Arbeidsomstandighedenbeleid. azm

Regeling taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden. Arbeidsomstandighedenbeleid. azm 1 az M Regeling taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden Arbeidsomstandighedenbeleid azm Auteur: H. Luyten, teamcoördinator Arbo Kenmerk: TL/HL Versie: 3.5 Datum: 12 maart 2009 2 Deze regeling is door

Nadere informatie

Jonge werknemers en werkstress: een beknopte weergave van de feiten

Jonge werknemers en werkstress: een beknopte weergave van de feiten Jonge werknemers en werkstress: een beknopte weergave van de feiten Irene Houtman & Ernest de Vroome (TNO) In het kort: Onderzoek naar de ontwikkeling van burn-outklachten en verzuim door psychosociale

Nadere informatie

HPC-O. Human Performance Contextscan Organisatierapportage Datum: Opdrachtgever: Auteur:

HPC-O. Human Performance Contextscan Organisatierapportage <Naam onderwijsinstelling> Datum: Opdrachtgever: Auteur: HPC-O 1 HPC-O Human Performance Contextscan Organisatierapportage Datum: Opdrachtgever: Auteur: 24 april 2008 drs M.G. Wildschut HPC-O

Nadere informatie

MEDEWERKERS VRAGENLIJST BRANCHE-RIE TECHNISCHE GROOTHANDEL

MEDEWERKERS VRAGENLIJST BRANCHE-RIE TECHNISCHE GROOTHANDEL 1 Betrekken medewerkers bij de uitvoering van de RI&E. Medewerkers zijn een belangrijke bron van informatie over veiligheid en gezondheid op het werk. Zij hebben belang bij veilige en gezonde werkomstandigheden.

Nadere informatie

Goed werkgeverschap loont. Rob Gründemann (kenniscentrum sociale innovatie) Themabijeenkomst Management FMR, 31 januari 2008

Goed werkgeverschap loont. Rob Gründemann (kenniscentrum sociale innovatie) Themabijeenkomst Management FMR, 31 januari 2008 Goed werkgeverschap loont Rob Gründemann (kenniscentrum sociale innovatie) Themabijeenkomst Management FMR, 31 januari 2008 Leeftijdsopbouw HBO, overheid en totaal in 2005 40% 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5%

Nadere informatie

Voorwoord: status model RI&E SW

Voorwoord: status model RI&E SW Voorwoord: status model RI&E SW De Model RI&E voor de SW-branche kan gebruikt worden als basis voor een RI&E in uw SW-organisatie. De model RI&E is nadrukkelijk geen goedgekeurde branche RI&E en de inhoud

Nadere informatie

Werkoverleg in de groothandel in Levensmiddelen, Zoetwaren, Tabaksproducten en Bakkerijgrondstoffen

Werkoverleg in de groothandel in Levensmiddelen, Zoetwaren, Tabaksproducten en Bakkerijgrondstoffen Werkoverleg in de groothandel in Levensmiddelen, Zoetwaren, Tabaksproducten en Bakkerijgrondstoffen Maart 2002 INLEIDING Deze brochure is ontwikkeld door vertegenwoordigers van medewerkers en werkgevers

Nadere informatie

GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT. Training en ondersteuning in mentaal fit werken

GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT. Training en ondersteuning in mentaal fit werken GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT Training en ondersteuning in mentaal fit werken 2 Gezond Werken Gezonde werknemers gaan met plezier naar het werk. Ze zijn geestelijk fit en blijven fit. Gezonde werkdruk biedt

Nadere informatie

INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS. duurzame plaatsing van werknemers met autisme

INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS. duurzame plaatsing van werknemers met autisme INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS duurzame plaatsing van werknemers met autisme 1 Welkom bij toolbox AUTIPROOF WERKT Autiproof Werkt is een gereedschapskist met instrumenten die gebruikt kan worden bij

Nadere informatie

Management Summary 5e Landelijke Monitoring Fysieke Belasting Kraamzorg onderzoek in opdracht van A+O VVT

Management Summary 5e Landelijke Monitoring Fysieke Belasting Kraamzorg onderzoek in opdracht van A+O VVT Management Summary 5 e Landelijke Monitoring Fysieke Belasting Kraamzorg 1 onderzoek in opdracht van A+O VVT Stichting Arbeidsmarkt- en Opleidingsbeleid Verpleeg-, Verzorgingshuizen en Thuiszorg (A+O VVT)

Nadere informatie

Inleiding. De volgende vijf onderzoeksthema s stonden centraal

Inleiding. De volgende vijf onderzoeksthema s stonden centraal 1 Inleiding Onderzoek Eind 2012 hebben de werkgevers en vakbonden vertegenwoordigd in de ROM AStri Beleidsonderzoek en advies opdracht gegeven voor een onderzoek naar de kosten en de opbrengsten van de

Nadere informatie

Smart Industry. KvK Ondernemerspanel onderzoek

Smart Industry. KvK Ondernemerspanel onderzoek KvK Ondernemerspanel onderzoek Smart Industry Algemene gegevens: Start- en einddatum onderzoek: 02-07-2014 tot 22-07-2014 Aantal deelnemende ondernemers: 484 (doelgroep mkb-topsectoren) In dit document

Nadere informatie

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model.

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. 1. Wat is het INK-model? Het INK-model is afgeleid van de European Foundation for Quality Management (EFQM). Het EFQM stelt zich ten doel Europese bedrijven

Nadere informatie

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Inhoud Inleiding 3 Stap 1 De noodzaak vaststellen 4 Stap 2 De business case 5 Stap 3 Probleemverdieping 6 Stap 4 Actieplan 8 Stap 5

Nadere informatie

Sectorprofiel werkbaar werk

Sectorprofiel werkbaar werk Sectorprofiel werkbaar werk Zakelijke dienstverlening Oktober 2005 Werkbaarheidsprofiel op basis van Vlaamse werkbaarheidsmonitor 2004 Inleiding In het Pact van Vilvoorde spraken de Vlaamse regering en

Nadere informatie

Een eigentijdse HRM- scan door Gidsen HR advies WAT IS HET DOEL EN INHOUD VAN DEZE SCAN?

Een eigentijdse HRM- scan door Gidsen HR advies WAT IS HET DOEL EN INHOUD VAN DEZE SCAN? Een eigentijdse HRM- scan door Gidsen HR advies WAT IS HET DOEL EN INHOUD VAN DEZE SCAN? Met behulp van deze scan wordt de stand van zaken van het Personeelsbeleid in kaart gebracht. De HRM - scan is met

Nadere informatie

Sectorprofiel werkbaar werk

Sectorprofiel werkbaar werk Sectorprofiel werkbaar werk Oktober 2005 Horeca Werkbaarheidsprofiel op basis van Vlaamse werkbaarheidsmonitor 2004 Inleiding In het Pact van Vilvoorde spraken de Vlaamse regering en sociale partners af

Nadere informatie

Werkbaar werk Zelfstandige ondernemers

Werkbaar werk Zelfstandige ondernemers Werkbaar werk Zelfstandige ondernemers Profiel voor juni 2009 Werkbaarheidsprofiel voor de op basis van Vlaamse werkbaarheidsmonitor voor zelfstandige ondernemers 2007 I n l e i d i n g In het Pact van

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 25 883 Arbeidsomstandigheden Nr. 236 BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELE- GENHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Psycho Sociale Arbeidsbelasting

Psycho Sociale Arbeidsbelasting Psycho Sociale Arbeidsbelasting Webinar SCCM 17 juni 2014 Tamara Onos Auxilium HSE Onderwerpen webinar - Relevantie PSA - Onderwerpen PSA - Arbowet- en regelgeving - PSA in praktijk - Inventarisatie van

Nadere informatie

Intern rapport. Kwantitatieve analyse van de cursus: "Omgaan met werkdruk: een handreiking voor de uitvoerder in het bouwbedrijf"

Intern rapport. Kwantitatieve analyse van de cursus: Omgaan met werkdruk: een handreiking voor de uitvoerder in het bouwbedrijf Intern rapport Kwantitatieve analyse van de cursus: "Omgaan met werkdruk: een handreiking voor de uitvoerder in het bouwbedrijf" april1999 INHOUD: 1. 2. 3. 4. Inleiding Resultaten kwantitatieve analyse

Nadere informatie

Arbocatalogus Grafimedia

Arbocatalogus Grafimedia Arbocatalogus Grafimedia Van werkdruk naar werkplezier Presentatie voor gebruik in eigen bedrijf Arbocatalogus Grafimedia Van Werkdruk naar Werkplezier Presentatie voor gebruik in het eigen bedrijf Deze

Nadere informatie

Sectorprofiel werkbaar werk

Sectorprofiel werkbaar werk Sectorprofiel werkbaar werk Financiële sector Oktober 2005 Werkbaarheidsprofiel op basis van Vlaamse werkbaarheidsmonitor 2004 Inleiding In het Pact van Vilvoorde spraken de Vlaamse regering en sociale

Nadere informatie

ARBODIENSTVERLENING DOE JE SAMEN. Eindrapport onderzoek externe arbodiensten in de Metalektro

ARBODIENSTVERLENING DOE JE SAMEN. Eindrapport onderzoek externe arbodiensten in de Metalektro ARBODIENSTVERLENING DOE JE SAMEN Eindrapport onderzoek externe arbodiensten in de Metalektro b ARBODIENSTVERLENING DOE JE SAMEN Eindrapport onderzoek externe arbodiensten in de Metalektro 9 april 2013

Nadere informatie

Tinnitus en arbeid. Een onderzoek naar de invloed van stressoren op tinnitus en de mogelijkheid tot werken

Tinnitus en arbeid. Een onderzoek naar de invloed van stressoren op tinnitus en de mogelijkheid tot werken Rijksuniversiteit Groningen Wetenschapswinkel Geneeskunde en Volksgezondheid Universitair Medisch Centrum Groningen Tinnitus en arbeid Een onderzoek naar de invloed van stressoren op tinnitus en de mogelijkheid

Nadere informatie

VAN WERKDRUK NAAR WERKPLEZIER. Noortje Wiezer

VAN WERKDRUK NAAR WERKPLEZIER. Noortje Wiezer VAN WERKDRUK NAAR WERKPLEZIER Noortje Wiezer Themagebieden van TNO Waarom is het belangrijk om over werkdruk, werkstress en werkplezier te praten? Wat is stress? Een (noodzakelijke) reactie op een bedreigende

Nadere informatie

Arbozorg, intern organiseren of uitbesteden? Vangnet of maatwerk?

Arbozorg, intern organiseren of uitbesteden? Vangnet of maatwerk? Arbozorg, intern organiseren of uitbesteden? Vangnet of maatwerk? December 2010 Arbozorg, intern organiseren of uitbesteden? Vangnet, of maatwerk? Tot voor kort was elke werkgever verplicht aangesloten

Nadere informatie

7. Arbodeskundige(n) en arbodienst

7. Arbodeskundige(n) en arbodienst Handboek Ondernemingsraad en Personeelsvertegenwoordiging Inhoudsopgave 7. Arbodeskundige(n) en arbodienst... 1 7.1 Wat is een arbodeskundige?... 3 7.2 Wie toetst en geeft advies over de RI&E?... 3 7.3

Nadere informatie

Arbo jaarverslag 2012 & Arbo jaarplanning 2013

Arbo jaarverslag 2012 & Arbo jaarplanning 2013 Arbo jaarverslag 2012 & Arbo jaarplanning 2013 Arbo jaarverslag 2012 & Arbo jaarplanning 2013 Ronald Govers Mei 2013 Vastgesteld directie d.d. 4 juni 2013 2 Arbo jaarverslag 2012 Index 1. Inleiding blz.

Nadere informatie

Kenmerken BedrijfsMaatschappelijk Werk:

Kenmerken BedrijfsMaatschappelijk Werk: De bedrijfsmaatschappelijk werker helpt bij het tot stand laten komen van gezondere arbeidsverhoudingen en meer welzijn binnen het bedrijf of de instelling. Op die manier ontstaat bij werknemers een grotere

Nadere informatie

SAMENVATTING EVALUATIE PROGRAMMA SCHAKEL!

SAMENVATTING EVALUATIE PROGRAMMA SCHAKEL! SAMENVATTING EVALUATIE PROGRAMMA SCHAKEL! Aanleiding Het Vervangingsfonds voert regelmatig grootschalige projecten of programma s uit om een extra impuls te geven aan de aanpak van het ziekteverzuim in

Nadere informatie

Bronnen van stress Persoonlijkheidskenmerken en coping (= wijze van omgaan met of reageren op stress) Effecten van stress

Bronnen van stress Persoonlijkheidskenmerken en coping (= wijze van omgaan met of reageren op stress) Effecten van stress WORK EXPERIENCE SCAN VANDERHEK METHODOLOGISCH ADVIESBUREAU Voor elk bedrijf is het van belang de oorzaken van stresserende factoren zo snel mogelijk te herkennen om vervolgens het beleid hierop af te kunnen

Nadere informatie

een onderzoek naar arbeidssatisfactie in Nederland

een onderzoek naar arbeidssatisfactie in Nederland een onderzoek naar arbeidssatisfactie in Nederland 1 februari 2009 Ausems en Kerkvliet, arbeidsmedisch adviseurs Hof van Twente www.aenk.nl Onderzoeksrapport JobMeter 2009 Inleiding Ausems en Kerkvliet,

Nadere informatie

WERKNEMERS EN ARBEIDSONGESCHIKTHEID

WERKNEMERS EN ARBEIDSONGESCHIKTHEID WERKNEMERS EN ARBEIDSONGESCHIKTHEID In opdracht van Delta Lloyd Maart 2015 1 Inhoudsopgave 1. Management Summary 2. Onderzoeksresultaten Verzuim Kennis en verzekeringen Communicatie Opmerkingen 3. Onderzoeksverantwoording

Nadere informatie

Leeftijdbewust personeelsbeleid De business case

Leeftijdbewust personeelsbeleid De business case Leeftijdbewust personeelsbeleid De business case Inleiding Binnen de sector ziekenhuizen is leeftijdsbewust personeelsbeleid een relevant thema. De studie RegioMarge 2006, De arbeidsmarkt van verpleegkundigen,

Nadere informatie

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers ummery amenvatting Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers 207 Algemene introductie Werkgerelateerde arm-, schouder- en nekklachten zijn al eeuwen

Nadere informatie

RSI. Informatie voor werknemers en werkgevers

RSI. Informatie voor werknemers en werkgevers RSI Informatie voor werknemers en werkgevers RSI RSI (Repetitive Strain Injury) is de veelgebruikte verzamelnaam voor klachten aan nek, bovenrug, schouders, armen, polsen en handen. Deze klachten komen

Nadere informatie

Hoge werktevredenheid geen garantie voor doorwerken tot pensioen

Hoge werktevredenheid geen garantie voor doorwerken tot pensioen Hoge werktevredenheid geen garantie voor doorwerken tot pensioen 11 Meeste werknemers tevreden met het werk Acht op de tien werknemers (zeer) tevreden met hun werk Vrouwen vaker tevreden dan mannen Werknemers

Nadere informatie

Competentietest. Hoe werkt de test?

Competentietest. Hoe werkt de test? Competentietest Dit is een test die jou en de andere militanten in je bedrijf kan helpen om vrij eenvoudig en snel na te gaan hoe ver competentiemanagement in je eigen bedrijf ontwikkeld en/of ingevoerd

Nadere informatie

Arbocatalogus Werkdruk en werkstress

Arbocatalogus Werkdruk en werkstress Arbocatalogus Werkdruk en werkstress Het werk gezond organiseren Brochure voor direct leidinggevenden Inhoudsopgave 5 Het werk gezond organiseren 3 5.1 Sociale steun 4 5.2 Preventieve maatregelen 4 5.3

Nadere informatie

Hoe staat het met de balans tussen werk en privé in de woonbranche? Nieuwegein, augustus 2010 Jeroen Kleingeld

Hoe staat het met de balans tussen werk en privé in de woonbranche? Nieuwegein, augustus 2010 Jeroen Kleingeld Hoe staat het met de balans tussen werk en privé in de woonbranche? Nieuwegein, augustus 2010 Jeroen Kleingeld Inhoud 1. Inleiding... 3 1.1 Aanleiding... 3 1.2 Doelstelling... 3 1.3 Respons... 3 1.4 Representativiteit...

Nadere informatie

Kennisdeling in lerende netwerken

Kennisdeling in lerende netwerken Kennisdeling in lerende netwerken Managementsamenvatting Dit rapport presenteert een onderzoek naar kennisdeling. Kennis neemt in de samenleving een steeds belangrijker plaats in. Individuen en/of groepen

Nadere informatie

HVK student ontwikkelt het Arbo-management Instrument voor de Preventiemedewerker

HVK student ontwikkelt het Arbo-management Instrument voor de Preventiemedewerker HVK student ontwikkelt het Arbo-management Instrument voor de Preventiemedewerker Ter afronding van een Hoger veiligheidskundige opleiding heeft John Fuijkkink een nieuw veiligheidskundig-instrument ontwikkeld.

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 a 2513 AA 'S GRAVENHAGE

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 a 2513 AA 'S GRAVENHAGE Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 a 2513 AA 'S GRAVENHAGE Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon

Nadere informatie

Inhoud. deel i het domein arbeid en gezondheid 31. Voorwoord 1 0

Inhoud. deel i het domein arbeid en gezondheid 31. Voorwoord 1 0 Voorwoord 1 0 1 Inleiding 1 2 1.1 Aanleiding en doelstelling 1 5 1.2 Doelstelling 2 4 1.3 Leeswijzer 2 6 deel i het domein arbeid en gezondheid 31 2 Wat is arbeid, wat is gezondheid? 3 3 2.1 Wat is arbeid?

Nadere informatie

kort, Jacqueline Wit, e-mail: jacqueline@jwit.nl 1 INLEIDING EN KENNISMAKING Jacqueline Wit Ambtelijk secretaris kort training en advies OR en Arbo

kort, Jacqueline Wit, e-mail: jacqueline@jwit.nl 1 INLEIDING EN KENNISMAKING Jacqueline Wit Ambtelijk secretaris kort training en advies OR en Arbo Aan de slag met ARBO OR ondersteuning klantendag 11 maart 2016. kort, Jacqueline Wit, jacqueline@jwit.nl INLEIDING EN KENNISMAKING Jacqueline Wit Ambtelijk secretaris kort training en advies OR en Arbo

Nadere informatie

Vragenlijst Leeftijdsscan

Vragenlijst Leeftijdsscan De leeftijdsscan Dit document is een blanco vragenlijst ter voorbereiding van het invullen van de leeftijdsscan op www.leeftijdsscan.be. Die website helpt u in real time om een duidelijk beeld te vormen

Nadere informatie

Een werkgever is ook verplicht zich aan allerlei wetten te houden. Een van die wetten is de Arbeidsomstandighedenwet, kortweg de Arbo-wet.

Een werkgever is ook verplicht zich aan allerlei wetten te houden. Een van die wetten is de Arbeidsomstandighedenwet, kortweg de Arbo-wet. Arbo Inhoud Arbowet Als werknemer in een winkel heb je samen met de werkgever afspraken genaakt over het werk dat je doet. Dat zijn niet de enige regels waaraan een bedrijf zich moet houden. We gaan het

Nadere informatie

Loopbanen in het onderwijs? Analyse van de loopbaanontwikkeling van onderwijspersoneel

Loopbanen in het onderwijs? Analyse van de loopbaanontwikkeling van onderwijspersoneel Loopbanen in het onderwijs? Analyse van de loopbaanontwikkeling van onderwijs 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Resultaten Karin Jettinghoff en Jo Scheeren, SBO Januari 2010 2 1. Inleiding Tot voor kort

Nadere informatie

Project B3 ENCARE Arbozorg Balans Belasting Belastbaarheid. Ron Verhaegh, Arbeidshygiënist RAH

Project B3 ENCARE Arbozorg Balans Belasting Belastbaarheid. Ron Verhaegh, Arbeidshygiënist RAH Project B3 ENCARE Arbozorg Balans Belasting Belastbaarheid Ron Verhaegh, Arbeidshygiënist RAH 1 Inhoud Aanleiding Belastbaarheid: FML-methodiek Belasting: in kaart brengen functie Belasting: scoren functie

Nadere informatie

Het belang van begeleiding

Het belang van begeleiding Het belang van begeleiding Langdurig zieke werknemers 9 en 18 maanden na ziekmelding vergeleken Lone von Meyenfeldt Philip de Jong Carlien Schrijvershof Dit onderzoek is financieel mogelijk gemaakt door

Nadere informatie

M200513 Tijdsbesteding ondernemend Nederland

M200513 Tijdsbesteding ondernemend Nederland M200513 Tijdsbesteding ondernemend Nederland R. Hoevenagel Zoetermeer, december 2005 Tijdsbesteding ondernemend Nederland Ondernemers in Nederland maken lange werkweken. Uit onderzoek van EIM komt naar

Nadere informatie

Preventie van werkdruk in de bouwsector. Werknemer

Preventie van werkdruk in de bouwsector. Werknemer Preventie van werkdruk in de bouwsector Werknemer Inhoud Wat is werkdruk/stress? Welke factoren bevorderen stress op het werk? Hoe herken ik stress-symptomen bij mezelf? Signalen van een te hoge werkdruk

Nadere informatie

Jaargang 2014 / nieuwsbrief 19 / januari en februari 2014 INHOUD:

Jaargang 2014 / nieuwsbrief 19 / januari en februari 2014 INHOUD: Jaargang 2014 / nieuwsbrief 19 / januari en februari 2014 INHOUD: Is uw RI&E compleet? 1 op de 3 gevallen ziekteverzuim door werkstress Duurzaam inzetbaar met nieuwe Loopbaanspiegel 'Preventiemedewerker

Nadere informatie

Relatie psychosociale aspecten en werkbaar werk. Claes Leen Preventieadviseur ergonomie en psychosociale aspecten, AristA

Relatie psychosociale aspecten en werkbaar werk. Claes Leen Preventieadviseur ergonomie en psychosociale aspecten, AristA Relatie psychosociale aspecten en werkbaar werk Claes Leen Preventieadviseur ergonomie en psychosociale aspecten, AristA Maart 2013 Werkbaar werk Definitie werkbaarheid: (bron Ervaringsfonds) Evenwicht

Nadere informatie

Informatiebrochure voor bedrijven en intermediairs. Versie: januari 2012-1 -

Informatiebrochure voor bedrijven en intermediairs. Versie: januari 2012-1 - Informatiebrochure voor bedrijven en intermediairs - 1 - Inhoudsopgave Inleiding Fys Optima, wie zijn we? Werkwijze Diensten en producten in leaflets Diensten en producten, korte omschrijving - 2 - Inleiding

Nadere informatie

Belemmeringen Kansen Nieuwe ideeën. Persoonlijke benadering van werkgevers. Eerst laten zien zonder dat het organisaties iets kost

Belemmeringen Kansen Nieuwe ideeën. Persoonlijke benadering van werkgevers. Eerst laten zien zonder dat het organisaties iets kost Inclusie werkt! Een van de uitgangspunten van de nieuwe Participatiewet is dat mensen met een beperking zo veel mogelijk meedoen op de arbeidsmarkt. Maar hoe werkt dat in de praktijk? Hogeschool Windesheim

Nadere informatie

EINDTERMEN DEELKWALIFICATIE BEDRIJFSBEHEER CARROSSERIEBRANCHE. 1. De kandidaat kan de doelstellingen en de fasen van een marktonderzoek noemen.

EINDTERMEN DEELKWALIFICATIE BEDRIJFSBEHEER CARROSSERIEBRANCHE. 1. De kandidaat kan de doelstellingen en de fasen van een marktonderzoek noemen. Versie 2002 EINDTEMEN DEELKWALIFICATIE BEDIJFSBEHEE CAOSSEIEBANCHE Marketing en Verkoop 1. De kandidaat kan de doelstellingen en de fasen van een marktonderzoek noemen. 2. De kandidaat kan aan de hand

Nadere informatie

Burn-out Traject begeleiding

Burn-out Traject begeleiding F o l d e r Burn-out Traject begeleiding Burn-out Aanpak en Preventie ter voorkoming van langdurige uitval Het leven stelt voortdurend bepaalde eisen aan de mens. Werk is in veel gevallen het levensgebied

Nadere informatie

FIT en GEZOND op het WERK

FIT en GEZOND op het WERK FIT en GEZOND op het WERK Katrien Bruyninx Prevent Lummen 18 september 2013 Prevent Prevent-Factory A solutions provider Tailor made support of companies and organisations Prevent-Academy Training centre

Nadere informatie

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB M200616 De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB dr. J.M.P. de Kok drs. J.M.J. Telussa Zoetermeer, december 2006 Prestatieverhogend HRM-systeem MKB-bedrijven met een zogeheten 'prestatieverhogend

Nadere informatie

Vragenlijst Arbodiensten in de Metalektro

Vragenlijst Arbodiensten in de Metalektro Vragenlijst Arbodiensten in de Metalektro Deze vragenlijst gaat over de ervaringen die u als ondernemingsraad (OR) of personeelsvertegenwoordiging (PVT) heeft met de externe arbodienst van uw bedrijf.

Nadere informatie