Instapcursus Humane wetenschappen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Instapcursus Humane wetenschappen"

Transcriptie

1 Instapcursus Humane wetenschappen 1

2 Humane Wetenschappen De studierichting Humane wetenschappen richt zich tot de leerling met een hoog abstractievermogen die belangstelling heeft voor een studie met een sterke sociaalculturele inslag en zich zo voorbereidt op het hoger onderwijs. Humane wetenschappen zijn wetenschappen waar de studie van de mens centraal staat. Dit in tegenstelling tot exacte wetenschappen zoals wiskunde, chemie, fysica,... Gedragswetenschappen In het vak Gedragswetenschappen staat de wijze waarop een individu en een samenleving functioneren centraal, evenals de wisselwerking tussen beiden. In het derde jaar Humane wetenschappen wordt de levensloop van de mens bestudeerd. In het vierde jaar Humane wetenschappen gaat de aandacht naar de confrontatie met de buitenwereld, naar waarneming en interactie, gedrag, relaties en organisaties. Er wordt kennis gemaakt met verschillende wetenschappelijke disciplines - zoals psychologie, sociologie, antropologie-, die de studie van mens en samenleving mogelijk maken. Cultuurwetenschappen In het vak Cultuurwetenschappen worden er cultuurfenomenen als uiting van mens en samenleving bestudeerd. Zo wordt er kennis gemaakt met onder andere economie, recht, politiek, filosofie, media en kunst en met wetenschappen die deze domeinen bestuderen. Instapcursus De leerlingen van het vierde jaar humane wetenschappen en van het vijfde jaar humane wetenschappen die uit andere studierichtingen komen moeten een inhaalbeweging maken voor de vakken gedrags- en cultuurwetenschappen. De leerlingen van het 4 de jaar studeren enkel de onderdelen Gedragswetenschappen 3 en Cultuurwetenschappen 3. De leerlingen van het vierde jaar studeren de hele bundel. 2

3 Gedragswetenschappen 3de jaar In het derde jaar wordt de levensloop van de mens bestudeerd. Volgende thema s werden uitgewerkt : thema 1 : Het kind in de samenleving thema 2 : Adolescentie : een tijd van groei en veranderen thema 3 : Levenslang groeien : volwassenheid en ouderdom Sociologie Sociologie is de wetenschappelijke studie van het gedrag van de mens als lid van een groep. Sociologen bestuderen m.a.w.hoe mensen samenleven, hoe zij met en tegenover elkaar handelen. Psychologie Psychologie is de wetenschappelijke studie van het gedrag en de mentale processen van de mens als individu. Met gedrag bedoelt men de manier waarop het individu zich aanpast aan zijn omgeving o.m. door te slapen, te lachen, zich te kleden, Het gaat hier over het waarneembare gedrag. Met mentale processen bedoelt men de vele menselijke activiteiten die inwendig plaatsvinden. Het gaat hier over het niet waarneembare gedrag zoals denken, jaloers zijn, dromen, Psychologie bestudeert het individu en niet de mens als lid van een groep. Kerngezin of nuclear family Tot ons kerngezin behoren vader, moeder en de kinderen. Grootfamilie of extended family Tot onze grootfamilie behoren ook onze grootouders, tantes, ooms, neven en nichten. Levensfasen De psychologie bestudeert de ontwikkeling van het gedrag en de mentale processen doorheen de verschillende levensfasen. Niet alle psychologen gebruiken dezelfde indeling wanneer zij het leven van de mensen in fasen indelen. Toch is er een grote eensgezindheid om de volgende levensfasen te onderscheiden : De prenatale of de zwangerschapsfase De geboorte en de neonatale fase: de pasgeborene (0;0 tot 0;1jaar) 3

4 De babyfase (0;1 tot 1;6), De peuterfase (1;6 tot 3;0), De kleuterfase (3;0 tot 6;0), De schoolkindfase (6;0 tot 12;0), De adolescentie (12;0 tot de volwassenheid), De jongvolwassenheid, De volwassenheid, De ouderdom Ontwikkelingen Lichamelijke ontwikkeling In de lichamelijke ontwikkeling onderscheiden we 3 aspecten : - de fysieke ontwikkeling: veranderingen in de lichaamsbouw b.v. het groeien in de lengte tijdens je puberteit - De motorische ontwikkeling: het bewegingsapparaat. Dit kan opgesplitst worden in fijne en grove motoriek. fijne motoriek: omvat al de bewegingen waarbij vingers, handen en de pols is betrokken zoals grijpen, schrijven, knippen, grove motoriek: omvat al de bewegingen waarbij het totale lichaam is betrokken zoals springen, kruipen, lopen, - de sensomotorische ontwikkeling: Hierbij kijkt men naar de veranderingen die iemand doormaakt op gebied van het leren bewegen en het leren gebruiken van de zintuigen. b.v. het leren fietsen, horen van geluiden, smaken van zout of zuur, Psychische ontwikkeling In de psychische ontwikkeling onderscheiden we 3 aspecten : - de cognitieve ontwikkeling: Cognitieve ontwikkeling wordt ook verstandelijke ontwikkeling genoemd. In al de situaties waar men te maken heeft met kennis, geheugenopdrachten en probleemoplossend denken, spreekt men van de cognitieve ontwikkeling. - De taalontwikkeling: Opmerkelijk kenmerk van de mens. Met behulp van combinaties van klanken en woorden kan de mens de werkelijkheid aan duiden. - affectieve ontwikkeling: Niet enkel ons verstand maar ook onze gevoelens evolueren. De waaier van gevoelens wordt steeds uitgebreider : jaloersheid, medelijden, solidariteitsgevoelens, verliefdheid, Sociale ontwikkeling De ontwikkeling van de mogelijkheden tot contact met anderen. Hoe gaan mensen met andere mensen om? Morele en levensbeschouwelijke ontwikkeling - Morele ontwikkeling: Ouders geven hun kinderen bepaalde waarden mee b.v. trouw zijn, eerlijk zijn, Wat zij belangrijke waarden vinden zullen zij doorgeven aan hun kinderen. Zij houden zich bezig met de morele 4

5 ontwikkeling van hun kinderen. Denk maar even na over welke waarden jouw ouders jou doorgeven? - Religieuze ontwikkeling: Elke jongere, elke volwassene houdt zich bezig met vragen rond zijn bestaan : Wie ben ik? Waar ga ik naartoe? Wat is het doel van mijn leven? Dergelijke vragen tonen aan de mens ergens vandaan komt en ergens naartoe gaat. Iedere mens wil zin geven aan zijn leven. Wie zich deze vragen stelt, is religieus bewogen. Hij is bezig met zijn religieuze ontwikkeling. Puber of adolescent PERIODE 1. de vroeg-adolescentie (12/13 tot 14/15) KENMERKEN Lichamelijke rijping, psychoseksuele ontwikkeling, proces van losmaking van de ouders komt op gang. 2. de midden-adolescentie (14/15 tot 16/17) Experimenteren met diverse keuzemogelijkheden. 3. de laat-adolescentie (16/17 tot 20/21) Men begint verplichtingen aan te gaan in functie van de maatschappelijke positie en de persoonlijke relaties Je kan je afvragen of je nu een puber of een adolescent bent? De adolescentie verwijst naar de overgangsperiode tussen de kindertijd en de volwassenheid. (12/13 jaar tot 20/21 jaar) De puberteit verwijst naar de lichamelijke ontwikkelingen die zich voordoen in de vroege adolescentie (12/13 jaar tot 14/15 jaar) De inwendige en uitwendige uitgroei van de seksuele organen in enge zin is uiteraard bepalend voor de ontwikkeling van volwassen seksueel gedrag. Deze primaire geslachtskenmerken spelen een grote rol. Maar ook de secundaire geslachtskenmerken hebben namelijk een signaalwaarde, die zowel voor de jongere zelf als voor zijn omgeving vooral psychosociaal gezien zeer belangrijk is. De primaire geslachtskenmerken (de groei en de rijping van de organen die rechtstreeks bij paring en voortplanting betrokken zijn): Bij meisjes: de baarmoeder en de eierstokken, de vagina, de schaamlippen en de clitoris Bij jongens: penis, de testes (meervoud van testis= bal) en het scrotum (de balzak) De secundaire geslachtskenmerken ( deze zijn niet direct op de paring en voortplanting betrokken lichamelijke verschijnselen die kenmerkend zijn voor de vrouwelijkheid en de mannelijkheid van de persoon) Bij meisjes: schaamharen, het vrouwelijk gestalte, haargroei (van hoofd tot oksels) en de ontwikkeling van de borsten. Bij jongens: schaamharen, het mannelijk gestalte, haargroei (hoofd, snor en baardgroei, verdere beharing op de benen, armen en borst) en de stembreking. 5

6 Groeien Slaat op de toename van de lichamelijke afmetingen en ontwikkeling van onze fysieke functies. b.v. Seppe (14) is in één jaar wel 12 cm gegroeid. Rijpen Rijpen heeft te maken met het klaarmaken van organen en mogelijkheden vooraleer ze werkelijk kunnen functioneren. We kunnen dan meer doen met onze mogelijkheden. b.v. Bram is nog niet aan zindelijkheidstrainig toe. De sluitspieren van de blaas zijn er nog niet klaar voor. Leren Leren kan men beschouwen als het verwerven van nieuwe gedragsmogelijkheden. b.v. Nu Hanne rijp is om te leren praten, zal de omgeving mee bepalen welke taal ze spreekt. Identiteit / identiteitscrisis Je identiteit zegt o.m. iets over : Het beeld dat je over jezelf hebt : je zelfbeeld. Het begrip zelfbeeld kan gedefinieerd worden als het geheel van gedachten, ideeën en oordelen die je hebt over jezelf. b.v. Roeland (16 jaar) weet best wat hij kan en niet kan en wat hij later wil worden. Hij is wel niet de vlotste prater in de klas maar op het sportterrein is dat niet echt nodig. Hoe tevreden je bent met jezelf : je zelfwaardering b.v. Hij heeft ondertussen ook al begrepen dat je niet echt een hele knappe moet zijn om leuk gevonden te worden door de meisjes. Trouwens, over zijn kleine gestalte kan hij zelf grapjes maken. De mate waarin je jezelf kan handhaven in de maatschappij waarin je leeft : je zelfhandhaving b.v. Veel kan hij zich niet permitteren, maar hij organiseert zelf zijn vakantiejobs. Van zijn ouders krijgt hij wat zakgeld. Overigens, zoveel heeft hij niet nodig : hij kan best neen zeggen tegen de reclame en tegen de druk van vrienden. De mate waarin je denkt invloed te kunnen uitoefenen : je zelfbeschikking b.v. Roeland weet beslist dat hij met kerstmis een beter rapport kon behaald hebben. Hij heeft zijn lesje geleerd en is sindsdien met de nodige zelfdiscipline aan het werk begonnen. De manier waarop jij je aan de anderen laat zien : de zelfpresentatie b.v. Er zijn weinig klasgenoten die weten dat Roeland het thuis moeilijk heeft. Hij ziet er steeds opgewekt uit. 6

7 Identiteitscrisis: De spanningen die de adolescent kan meemaken bij het zoeken naar een eigen identiteit benoemt Erikson als een identiteitscrisis. Persoonlijkheid Ons zelfbeeld is de manier waarop wij over onszelf denken. Dit is niet hetzelfde als onze persoonlijkheid. Persoonlijkheid wordt omschreven als het patroon van karakteristieke gedachten, gevoelens en gedragingen dat de ene persoon van de andere onderscheidt. Het is stabiel in de tijd en in wisselende situaties. Ontwikkelingstaken Ontwikkelingstaken zijn taken waarvan men in een bepaalde maatschappij en cultuur verwacht dat personen van opeenvolgende leeftijdsperioden ze uitvoeren. Ontwikkelingstaken zijn niet typisch voor de adolescentieperiode. Gedurende ons hele leven ontwikkelen en veranderen wij en liggen er ontwikkelingstaken op ons te wachten. Voorbeelden van ontwikkelingstaken tijdens de adolescentie : -aanvaarden van de lichamelijkheid en de geslachtsrol : zich leren aanpassen en leren omgaan met zijn lichaam dat op korte tijd sterke wijzigingen ondergaat. -het verwerven van emotionele onafhankelijkheid van de ouders en/of andere volwassenen Belang van de peergroep bij adolescenten De verschillende spanningen die ontstaan tussen adolescenten en ouders (of andere volwassen) zorgen ervoor dat de adolescent meer tijd met leeftijdsgenoten (peergroup) doorbrengt - In de contacten met leeftijdgenoten kan je bepaalde sociale vaardigheden verwerven zoals assertieve vaardigheden, vaardigheden in het omgaan met personen van een andere sekse en het herkennen en omgaan met agressie en met andere sterke emoties. - In omgang met leeftijdsgenoten kan je experimenteren met allerlei nieuwe rollen. - In je gesprekken met de groep leeftijdsgenoten kan je informatie opdoen die je helpt een waarden en normenpatroon op te bouwen waarop jij je gedrag kan afstemmen. - De peergroup heeft ook de functie van spiegel voor eigen gedrag. Ui de reacties van de anderen kan je opmaken of je gedrag wel ok is. Dit heeft op zijn beurt een invloed op het behouden of versterken van je gevoel van zelfwaardering. 7

8 Probleemgedrag bij jongeren Bij probleemgedrag bij jongeren moet men onderscheid maken tussen spanningsmomenten die eigen zijn aan de leeftijd (bv felle discussies met ouders, roken, experimenteergedrag) en anderzijds gestoord gedrag dat eigen is aan de persoon (diefstal, verkrachting). Jeugdcrimineel gedrag Lode Walgrave (jeugdcriminoloog aan de KU te Leuven) definieert afwijkend gedrag als gedrag dat afwijkt van een vastgestelde norm. De term jeugdcriminaliteit gebruikt de criminoloog wanneer het gaat om drie vormen van afwijkend gedrag bij jongeren : 1. Wanneer de jongere een norm overschrijdt die vastgelegd is in de strafwet spreken we van jeugddelinquentie b.v. stelen. 2. De jongere overschrijdt een norm die enkel voor minderjarigen geldt b.v. spijbelen. 3. Het gedrag wordt als storend, als niet passend beschouwd. De jongere overtreedt de wet niet en de norm die wordt overtreden is niet echt vastgelegd. Toch wordt zijn herhaald storend gedrag als afwijkend beschouwd b.v. de jongere die met te veel lawaai met de motor in de buurt rondtoert. Jeugdzorg Je kan een onderscheid maken tussen algemene en bijzondere jeugdzorg - Algemene jeugdzorg: Deze diensten worden ingeschakeld voor problemen die vrij gemakkelijk op te lossen zijn. Men kan er informatie krijgen en ondersteuning vragen. Bv. teleonthaal, JAC, - Bijzondere jeugdzorg: Wanneer de opvoedingssituaties echt problematisch is en een uitzonderlijke aanpak nodig is, dan worden de diensten van de bijzondere jeugdzorg aangesproken (bv comité vande bijzondere jeugdzorg, bemiddelingscommissie, ) Hierbij maakt men nog een groot onderscheid tussen POS en MOF POS: (Problematische OpvoedingsSituatie) We spreken van POS wanneer de minderjarige door bijzondere gebeurtenissen, door relationele conflicten of door levensomstandigheden bedreigd wordt. De bedreiging kan slaan op de gezondheid van de minderjarige, zijn fysieke toestand (door geweld bv.) Maar het kan ook een bedreiging zijn voor de ontwikkeling van de minderjarige van zijn affectieve, morele en intellectuele en sociale ontplooiingskansen. MOF: (Misdrijf Omschreven Feit) De jongere heeft een feit gepleegd dat als misdrijf kan worden omschreven (bv diefstal, geweldpleging, moord, ). 8

9 Deze jongeren worden door de jeugdrechter geplaatst in aangepaste voorzieningen. Jong-volwassenen Omwille van de lange duur van de adolescentie als overgangsfase gebruikt men de jongste jaren een nieuw begrip voor de eindfase. Men spreekt namelijk van jongvolwassenen. (20/22 24/25). Vooral jongeren die lang verder studeren vallen onder deze categorie omdat zij nog langer afhankelijk blijven van hun ouders of anderen. Ze op hun 22ste nog als adolescenten beschouwen voelt wat vreemd aan. Anderzijds zijn ze nog niet helemaal volwassen in de betekenis van zelfstandigheid. Volwassenheid Wanneer is nu iemand volwassen? Bij het bepalen van het begin van volwassenheid is het van belang te kijken welk uitgangspunt je gebruikt om iemand volwassen te noemen. Zo onderscheidt men : - de juridische volwassenheid Er worden wettelijke leeftijdsgrenzen vastgelegd waardoor men verondersteld wordt bepaalde verantwoordelijkheden te dragen. b.v. vakantiejob : vanaf 15 jaar - de fysieke volwassenheid Slaat op het volgroeid zijn van de persoon wat de lichaamsbouw betreft en de ontwikkeling van lichamelijke functies. b.v. Sinds zijn 16de is Tim niet meer gegroeid. - de persoonlijke volwassenheid Hiermee wil men zeggen dat de persoon functioneert aangepast aan het ontwikkelingsniveau. Zo kan men op elke leeftijd zeggen van iemand dat hij volwassen reageert, indien dit gebeurt op een manier eigen aan de leeftijd. - de maatschappelijke volwassenheid Wanneer men dit heeft bereikt, kan men zelfstandig en onder eigen verantwoordelijkheid een zelfstandige plaats innemen in de maatschappij. Doorgaans beschouwt men de maatschappelijke volwassenheid als het einde van de adolescentie. b.v. Els is 24 jaar, gaat werken en woont in een appartementje in de stad. Midlifecrisis Deze overgangsperiode is noodzakelijk omdat het maken van keuzes ook inhoudt dat men vele andere mogelijkheden uitsluit. Men stelt zich vragen als : Wat heb ik met mijn leven gedaan?, Wat heb ik anderen gegeven? Wat hebben anderen mij gegeven?, Wat zou ik nog willen doen?. Men twijfelt over heel wat zaken van het 9

10 leven, soms denkt men dat het zo niet verder kan. Sommigen kiezen om een nieuwe weg in te slaan of de oude weg heel sterk te wijzigen. Vergrijzing en ontgroening Mannen Vrouwen Mannen Vrouwen PROCES 1: 1881 PROCES 2: 2005 Vergrijzing : het aandeel van de zestigplussers in de samenleving stijgt. Ontgroening : het aandeel van de groep jonger dan twintig in de samenleving daalt. De ouderdom Hoewel wij meer ouderen rondom ons hebben, heeft onze huidige maatschappij eerder een negatief beeld over het ouder worden. Gevolgen van de negatieve beeldvorming: - Het negatieve beeld dat in de westerse maatschappij heerst over ouderen, heeft een heel negatief effect op de ouderen zelf. Mensen nemen dit negatieve beeld over, vooral zodra zij bij zichzelf tekenen van ouderdom ondervinden. Het gevolg hiervan is dat de oudere zichzelf als onkundig gaat zien en afhankelijk wordt van anderen. Hierdoor gaan dan weer de sociale vaardigheden achteruit. Dit vergroot weer de kwetsbaarheid en ontvankelijkheid voor negatieve beelden. - Personen die beroepshalve met ouderen omgaan ( de verzorgenden), zullen ook dit negatief beeld overnemen. Hierdoor komt de kwaliteit voor de zorg in het gedrang. Ook betutteling heeft als basis een negatief beeld. - Wanneer er een negatief beeld is, heeft dit ook een weerslag op de economie. De mogelijkheden van ouderen op het gebied van arbeid worden onvoldoende benut. Oudere werknemers worden voortijdig ontslagen of op pensioen gestuurd. - Het negatief beeld heeft ook een effect op de jongeren en de tussengeneraties. Men wordt nodeloos bang voor de ouderdom. Men ziet alleen negatieve kanten. 10

11 Gedragswetenschappen 4de jaar In het derde jaar werd de levensloop van de mensen bestudeerd vanuit de verschillende invalshoeken. In het vierde jaar bestuderen we de mens in zijn interactie met de buitenwereld. Volgende thema s werden besproken : thema 1: Interactie en gedrag thema 2: Relaties thema 3: Individu en organisaties Gedrag Mensen gedragen zich voortdurend : je kan je niet niet gedragen. We komen telkens terecht in situaties waarin we met een bepaald gedrag reageren. Biologen gaan ervan uit dat gedrag afkomstig is van een basisactiviteit van mensen en dieren : trachten te overleven, meer bepaald door het verwerven van voedsel. Psychologen beschouwen gedrag als de manier waarop het individu zich aanpast aan zijn omgeving. Ze maken daarbij een onderscheid tussen : - Gedrag dat waarneembaar is en waarbij men de aanpassing van het individu aan zijn omgeving kan zien doordat hij slaapt, lacht, eet, stapt, zich kleedt Deze gedragingen worden gestuurd door de hersenen. ( uiterlijk waarneembaar gedrag) - Mentale processen die niet waarneembaar zijn: de vele menselijke activiteiten die inwendig plaatsvinden. Ze zijn het resultaat van de werking van de hersenen. Het gaat om niet waarneembare gedragingen zoals denken, emoties hebben, plannen maken, dromen, jaloers zijn. ( innerlijk niet waarneembaar gedrag) - Naast inwendige mentale processen die niet waarneembaar zijn, spelen zich inwendige fysiologische processen af die wel waarneembaar zijn want meetbaar. Het gaat hier om innerlijke fysiologische processen die meetbaar zijn zoals hartkloppingen bij angst. Hoe snel het hart klopt bijvoorbeeld kan men meten. (innerlijk waarneembaar gedrag) Interactie Samenleven met anderen wil steeds zeggen dat ons gedrag invloed heeft op de ander. Maar ook de ander beïnvloedt ons met zijn gedrag. De term interactie stamt uit het Latijnse inter (met, tussen elkaar) en agere (handelen). Een aaneenschakeling van boodschappen die tussen personen worden uitgewisseld noemen we interactie b.v. interactie tussen het publiek en zanger tijdens een concert. 11

12 Gedrag en onze behoeften In de geschiedenis van de psychologie werd gedrag van de mensen aanvankelijk onderzocht en uitgelegd vanuit 2 invalshoeken : a. vanuit experimenten met dieren : het behaviorisme die experimenten leverden ook informatie op over het menselijk gedrag b. of men bestudeerde het afwijkend gedrag. Hier hoort de bekende psycholoog Sigmund Freud en de psychoanalyse thuis. (leerstof 5de jaar) c. een derde manier om gedrag te bestuderen was de humanistische psychologie Deze benadering vertrekt niet van de afwijkende mens maar juist van de goed functionerende mens, de mens met mogelijkheden, de succesvolle persoon. Een belangrijk persoon binnen de humanistische psychologie is Abraham Maslow. Maslow raakte vooral bekend omwille van de voorstelling die hij maakte van de behoeften die aan de basis liggen van ons gedrag. Hij stelde die verschillende behoeften voor in een piramide (de behoeftepiramide). Het algemene uitgangspunt van Maslow is dat er een ordening bestaat in onze behoeftebevrediging en dat de mens pas nieuwe behoeften kan ontwikkelen als de lagere behoeften op een behoorlijke manier zijn bevredigd. Maslow bedacht dat de mens vijf niveaus van behoeften nastreeft. Aangeleerd en cultureel bepaald gedrag Niet alle gedrag is terug te brengen tot wat overgeërfd is (= niet aangeleerd gedrag). Heel wat gedragingen hebben we moeten leren : o.m. spreken. Bovendien is dat wat aangeleerd is mee bepaald door de cultuur waarin we leven : welke taal we spreken hangt af van de cultuur waarin we leven. Zo is het aanbieden en schudden van een hand bij een begroeting duidelijk aangeleerd en cultureel bepaald. Het verschilt van streek tot streek. B.v. : In de Verenigde staten schudt men heel uitgebreid en krachtig de hand. In Thaïland bestaat dit gedrag niet eens en in Noord-Afrika houdt men de hand heel lang vast. Gewaarworden en waarnemingsproces Om de dingen rondom ons te zien, hebben we onze ogen nodig. Onze ogen zorgen ervoor dat we die dingen gewaarworden. Ook alle andere zintuigen laten ons de dingen om ons heen gewaarworden. Het geven van betekenis aan de gewaarwordingen gebeurt door de hersenen. Dit noemen we waarnemen. In het waarnemingsproces kunnen drie aparte gegevens worden onderscheiden : a. een fysisch gegeven : een bepaalde soort prikkel die zich in onze omgeving bevindt (het geluid van een cd-speler) 12

13 b. een zintuiglijk gegeven: de werking van de zintuigen en het inschakelen van de zenuwbanen (de oren vangen de akoestische prikkels op, de gehoorzenuw voert de prikkels naar de hersenen) c. een psychisch gegeven: de hersenen geven betekenis aan de prikkels (we horen b.v. onze lievelingsmuziek) Perceptie De prikkels die we gewaarworden verwerken we in onze hersenen op een manier die eigen is aan onszelf. Zo maken we er onze eigen werkelijkheid van. Opvallend is dat over eenzelfde waarneming door verschillende personen soms verschillende verklaringen en ervaringen worden uitgewisseld. Wij zijn dan rotsvast overtuigd van ons eigen gelijk bij een waarneming. We zien toch wel wat we zien en we horen toch wat we horen, zeggen we dan. Dit is echter niet altijd het geval. Perceptie is het persoonlijk betekenis geven aan de werkelijkheid. B.v. wat jij in een wolkenmassa ziet, zal verschillen van wat een andere klasgenoot er in ziet. Emoties Sommige mensen hebben het idee dat anderen altijd wel aan hun gezichtsuitdrukking kunnen zien hoe ze zich precies voelen. De gezichtsuitdrukking speelt inderdaad een belangrijke rol bij het herkennen van emoties maar toch blijken we niet elke gezichtsuitdrukking even goed te kunnen interpreteren. Paul Ekman deed later uitgebreide onderzoekingen naar gezichtsuitdrukkingen van de mens en bevestigde de volgende zes basisemoties: Afkeer; Angst; Blijheid; Boosheid; Verbazing; Verdriet (A,A,B,B,V,V) Deze basisemoties worden overal ter wereld op juiste wijze aan de gezichtsuitdrukking van de mensen herkend. Ook kinderen die zowel doof als blind geboren zijn blijken in staat hun gevoelens te uiten door middel van deze universele mimiek. Er kan dus worden geconcludeerd dat het uiten van deze basisemoties door middel van mimiek aangeboren is. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld gebaren waarvan de betekenis per cultuur kan verschillen. Ik kan niet niet communiceren Het is onmogelijk om niets te doen. Je kan je immers niet niet gedragen. Ook als we niets doen in de klas, doen we iets b.v. slapen, dromen, naar de grond staren. Dit is allemaal gedrag. Alles wat we doen is gedrag en houdt een boodschap in. Groep Een groep is een kleine sociale eenheid waarvan de leden geregeld met elkaar omgaan. De leden van een groep hebben gemeenschappelijke kenmerken. De groep wordt ook gekenmerkt door gemeenschappelijke waarden en normen met op basis daarvan gevoelens van samenhorigheid b.v. een gezin, vriendengroep, voetbalploeg, 13

14 Collectiviteiten Collectiviteiten zijn grote tot zeer grote groeperingen waarvan de leden gemeenschappelijke kenmerken hebben. Op basis van gemeenschappelijke waarden, normen en belangen kennen ze een zekere samenhorigheid. De leden hebben echter geen directe interactie met de andere leden b.v. een politieke partij, alle chiroleden in België, Sociale categorie De leden van een sociale categorie hebben één kenmerk gemeen. Het is een groepering waarvan de leden geen directe omgang hebben met elkaar. Ze hebben geen gemeenschappelijke waarden. Een sociale categorie is een groeperingvorm zonder interne structuur of samenhorigheid b.v. alle 16-jarigen in Vlaanderen of alle vrouwen Informele organisatie Je kan in een groep terechtkomen voor de gezelligheid, omdat je je er goed bij voelt. Zo n groep ontstaat spontaan. Dit noemen we een informele organisatie. b.v. In je klas behoor je met enkele vrienden tot een groepje jongeren die elkaar aanvoelen en waarmee het prettig is om samen te zijn. Formele organisatie Je kan in een groep terechtkomen omdat het moet, omdat het van je verwacht wordt. Dit noemen we een formele organisatie. b.v. Zo is je klas niet echt een groep die je echt gekozen hebt. Je moet naar school gaan van de wetgever. Op basis van je mogelijkheden, werkkracht en ambitie zit je in die klas met al haar regeltjes. In de klas heb je een duidelijk omschreven rol : je bent leerling. Sociale positie De sociale positie is de plaats die een persoon inneemt in een netwerk van sociale relaties. Zo heb jij ook verschillende sociale posities nl. zoon/dochter van, broer/zus van, leerling van, vriendin van, Iemands sociale positie staat nooit los van de andere sociale posities in het netwerk waarin de persoon zich bevindt. b.v. Zo wordt de sociale positie zoon binnen het netwerk gezin bijvoorbeeld bepaald door de sociale posities moeder, vader, broer, zus. Sociale rollen De sociale rol is het gedragspatroon dat anderen verwachten van iemand die een bepaalde positie bekleedt. b.v. Van iemand die de leraar is verwachten de leerlingen bijvoorbeeld dat hij zelf de leerstof goed beheerst, dat hij zich verstaanbaar en correct kan uitdrukken. b.v. van leerlingen verwachten leerkrachten dat zij goed opletten en gemotiveerd zijn. 14

15 Socialisatie Bij socialisatie worden nieuwelingen ingewijd in de cultuur van een groep. De nieuweling leert de waarden en normen kennen, de gewoonten, de kennis van de groep of groepen waartoe men behoort. De nieuweling leert ook omgaan met de groep. Socialisatie is een proces waarbij een persoon de opvattingen en gedragingen van mensen binnen een bepaalde gemeenschap overneemt en zich eigen maakt. Primaire socialisatie Bij primaire socialisatie worden de algemene gedragingen aangeleerd die eigen zijn aan een bepaalde cultuur. Algemene gedragingen zijn gedragingen die niet verbonden zijn aan een bepaalde positie of rol b.v. netjes leren eten, leren zindelijk zijn, elementaire beleefdheidregels, Deze socialisatie gebeurt binnen een primaire groep. De primaire groep bij uitstek is het gezin. De primaire socialisatie begint met het zich geborgen voelen en verzorgd weten in de groep. Het gezin zorgt ervoor dat een kind zindelijk leert worden, netjes leert eten, leert praten en elementaire beleefdheidsregels leert. De primaire socialisatie gebeurt tijdens de kinderjaren en de jeugd. Primaire socialisatie gebeurt ook op latere leeftijd wanneer iemand in een andere cultuur terechtkomt en de algemene gedragingen van die cultuur moet leren. Secundaire socialisatie De secundaire socialisatie bereidt iemand voor op het innemen van specifieke sociale posities en op het vervullen van rollen die aan die posities verbonden zijn. De secundaire socialisatie vindt plaats binnen organisaties als de school, het verenigingsleven en bedrijven waar je later zal werken. Dit noemen we secundaire groepen. In je latere leven zal je vaker socialisaties doormaken. b.v. Veranderen van werk zorgt ervoor dat je de regels van het nieuwe bedrijf weer moet leren kennen. En het ene bedrijf is het andere niet, vraag dat maar eens aan je ouders. Territoriumtheorie van Bakker Volgens Bakker bespeelt de mens twee grote soorten territoria: enerzijds zijn er privégebieden die onze privacy en onze veiligheid moeten verzekeren, anderzijds zijn er de gebieden uit het sociale leven, de omgang met anderen. De laatste behoren tot de publieke arena. 1. Het privé-domein: Het privé-domein is het gebied dat iemand afbakent om zijn privacy en veiligheid te verzekeren. Bijvoorbeeld: pubers vechten voor een eigen kamer of bij gevangenen zich terugtrekken op het toilet om eindelijk eens aan het alziend oog te ontsnappen, 15

16 Bovenstaande voorbeelden verwijzen naar de nood aan een privé- schuilplaats waar men rust en ontspanning vindt, waar men nieuwe krachten opdoet om zich klaar te maken voor de spanningen van nieuwe interacties met de anderen. Naast een privé-schuilplaats heeft iedereen ook nood aan een persoonlijke ruimte. Als iemand jou dichter nadert dan je zelf wil, of als iemand je een knuffel geeft terwijl je dat zelf niet wil, of als iemand noodgedwongen te dicht op jou gepakt staat in lift of bus of tram, dan ervaar je een gevoel van onbehagen. Dit gevoel van onbehagen geeft aan dat iemand de grenzen van jouw persoonlijke ruimte overschreden heeft. Elk van ons heeft als het ware een onzichtbare barrière rondom zich. De afstand die je wil bewaren tussen jezelf en de ander staat niet echt vast. Het zich kunnen terug trekken is belangrijk, maar elk van ons heeft ook behoefte aan de opwinding en de spanning van de ander, van de wereld. 2. Publieke arena: In de publieke arena onderscheiden we twee soorten territoria: De psychologische ruimte: Kinderen doen heel vaak verwoede pogingen om aandacht te trekken. Pubers kleden zich soms heel bijzonder om op te vallen. Kinderen spelen soms de clown in de klas zodat iedereen naar hen kijkt. Tranen kunnen soms dienen om 'gezien' te worden. Onder psychologische ruimte verstaan we de invloed die ieder lid uitoefent op de gedachten en de gevoelens van andere aanwezigen. Het gaat dus om het verwerven van aandacht en de controle over de aandacht die men aan anderen wil besteden. Actieterrein daarentegen is het gebied waarbinnen men actief is en controle tracht uit te oefenen, beslissingen te nemen, zijn deskundigheid aan te wenden en verantwoordelijkheid te nemen. Assertiviteit subassertiviteit - agressiviteit Assertief gedrag: Dit is gedrag waarin je in staat bent om voor je eigen rechten op te komen en dat je gevoelens en gedachten op kunt uiten op een directe en eerlijke manier, zodat je ook de rechten van de ander respecteert. Subassertief gedrag: Dit is gedrag doet geweld aan de eigen rechten en stelt de rechten en belangen van de ander op de eerste plaats. Daarom uit je je eigen gevoelens, gedachten niet. Of ze komen er op een bedeesde en verontschuldigende manier. Agressief gedrag: Agressief gedrag houdt in dat de eigen rechten bevochten worden door gevoelens en gedachten direct te uiten op een manier die vaak oneerlijk is, meestal ongepast is en altijd geweld aan doet aan de rechten van een ander. Gewoonlijk is het doel van agressief gedrag om de ander te domineren. Er wordt gewonnen door de ander te vernederen. 16

17 Cultuurwetenschappen 3de jaar In het eerste thema hebben de leerlingen het fenomeen cultuuroverdracht bestudeerd. Omdat in onze maatschappij cultuuroverdracht ook gebeurt via de media moeten de leerlingen met een aantal aspecten van de media vertrouwd worden gemaakt. Volgende thema s werden behandeld : thema 1 : Cultuur en cultuuroverdracht thema 2 : Massamedia en communicatie Cultuurcomponenten De aspecten die samen de cultuur van een volk bepalen noemen we cultuurcomponenten. Tot de cultuur van een volk behoren : normen, waarden, kennis, taal, mythen en legenden, symbolen, rituelen, gewoonten en gebruiken. Waarden zijn algemene, abstracte richtlijnen die uitdrukken wat een bepaalde samenleving als goed, juist en nastrevenswaardig beschouwt. b.v. eerlijkheid, solidariteit, broederlijkheid, behulpzaamheid, vrijheid, verdraagzaamheid,. Normen zijn concrete gedragsregels die aangeven hoe we ons in een bepaalde situatie moeten gedragen. b.v. je mag niet door het rood licht rijden, je GSM mag je niet gebruiken op school, Symbolen en tekens zijn ook verschillend van cultuur tot cultuur: denk maar aan de Leeuw van Vlaanderen, de Waalse Haan, Sommige tekens zijn gekend over de hele wereld b.v. het peace-teken. Taal: is een heel belangrijk onderdeel van een cultuur. Verschilt niet alleen van land tot land maar ook van streek tot streek b.v. West-Vlamingen en Limburgers Gebruiken en gewoonten omvatten de typische eetgewoonten, kledij, haardracht, bouw van huizen,. van een bepaald volk. Denk maar aan de pizza in Italië, de frieten in België, Rituelen: In elke cultuur komen rituelen voor. Vooral bij belangrijke fasen in het leven zoals geboorte, volwassenheid, huwelijk en dood. Rituelen gaan vaak gepaard met dans, zang, mimiek, woord, klank, Denk maar aan je Plechtige Communie. In zijn eenvoudigste vorm is een ritueel een vaste gewoonte waar men denkt niet meer zonder te kunnen. 17

18 Kennis en wetenschap: Hieronder verstaan we alle kennis en wetenschap die een samenleving in de loop van de geschiedenis heeft verzamelend b.v. de boekdrukkunst die in 1440 werd uitgevonden, het ontstaan van de radio in 1895, Mythen: Leveren een verklaring voor het ontstaan van de wereld en van de mens. Het is een woord voor de verhalen die gemaakt werden over de dingen waarvoor de mensen geen verstandelijke uitleg hadden. Mythen gaan over leven, dood, goden, ontstaan van de wereld, liefde.b.v. Griekse mythen, scheppingsverhaal, Legenden: Sterk opgeklopte versie van historische gebeurtenissen, dienen vooral voor het vermaak Cultuur : een veel voorkomend begrip? Als iemand de betekenis van een woord wil opzoeken kan hij grijpen naar een algemeen verklarend woordenboek. Het woord cultuur is afkomstig van het Latijnse cultura wat bebouwen en bewerken van grond betekent. Dit is de oudste betekenis van het woord en staat in Van Dale dan ook als eerste vermeld. In de loop van de tijd heeft het woord echter meerdere betekenissen gekregen. Enkele definities : Rix Pinxten : Cultuur is alles wat niet tot de natuur van de mensen behoort. Het is dus alles wat niet aangeboren is, maar door mens wordt geleerd om zo comfortabel mogelijk te leven. Marita De Sterck : Cultuur is de manier waarop een groep mensen samen denken en leven. Peter Lombaert : De cultuur van een gemeenschap is het geheel van waarden, normen, gedragingen, instituties, kennis, wetenschap en ideeën, en materiële producten en kunstvoorwerpen waarover die gemeenschap beschikt. Cultuur versus cultuur In de gewone omgangstaal en in de media heeft men het meestal over Cultuur met de grote C. Het begrip verwijst dan voor namelijk naar alle vormen van kunst (film, theater, musea, ), monumenten Sociologisch is het begrip cultuur veel ruimer nl. alle cultuurcomponenten. In onze lessen hebben wij het over de sociologische en dus ruime betekenis van het begrip cultuur. Het begrip cultuur met de kleine c. Westerse culturen Met de Westerse culturen worden de gemoderniseerde geïndustrialiseerde samenlevingen bedoeld nl. de Europese samenleving, de Noord-Amerikaanse samenleving en de Australische samenleving. De niet-westerse samenleving bestaat 18

19 echter niet omdat de bedoelde samenlevingen onderling grote verschillen vertonen. We spreken daarom van Westerse culturen en andere culturen. Waardeverschuiving Waarden zijn niet alleen cultuurgebonden maar ook tijdsgebonden. Het waardestelsel van een samenleving kan in de tijd evolueren : oude waarden verdwijnen op de achtergrond en er ontwikkelen zich nieuwe waarden. Ga maar eens na hoe sterk jouw jeugd verschilt met die van je grootouders. Vandaag de dag wordt er bijvoorbeeld veel meer aandacht geschonken aan de waarde gezondheid dan 20 jaar geleden. Rechtsregels en rechtspraak Normen die de samenleving heel belangrijk vindt, kunnen echter ook worden vastgelegd in wetten. Jaarlijks komen er tientallen nieuwe wetten bij. Denk maar aan het verbod van roken op restaurant dat vanaf januari 2007 geldt. Bij overtreding van wetten zijn er wettelijke sancties zoals geldboetes en gevangenisstraffen. Subculturen Voor een buitenstander zijn alle Belgen gelijk, maar in werkelijkheid zijn er tussen Belgen veel verschillen: meisjes/jongens, andere religies, andere geaardheid, Vlamingen en Walen, socio-economische status, leeftijd, De hoofdcultuur is de dominante cultuur, de cultuur die domineert op politiek en economisch vlak. De subcultuur is een groep die functioneert binnen en cultuur maar die zich op een bepaalde manier onderscheidt van die cultuur maar er ook veel mee gemeen heeft We onderscheiden: Groepen op basis van leeftijd Kinderen- jongeren - volwassenen Groepen op basis van religie Katholieken moslims joden boedhisten - Groepen op basis van etnische afkomst Afrikanen Chinezen Belgen Marokanen - Groepen op basis van gender/geaardheid Homo holebi s- hetero s Gender In alle samenlevingen wordt een onderscheid naar sekse gemaakt. In elke samenleving verdeelt men op basis van dat sekseonderscheid b.v. de activiteiten. Arbeid verdelen tussen mannen en vrouwen doet men overal. Alleen, men verdeelt de 19

20 taken niet overal op dezelfde manier. Zo zal een Belgische man al vaker huishoudelijke taken op zich nemen dan een Turkse man. Maar ook hier in België is het moeilijker als vrouw aan de top te staan van een groot bedrijf. Ga maar eens na of jouw ouders een mannelijke of vrouwelijke baas hebben Communicatieproces Bij het communiceren tussen één of meer mensen wordt informatie overgedragen. In de communicatieleer wordt de persoon die de informatie aan de andere overdraagt de zender genoemd en de persoon bij wie de informatie terechtkomt de ontvanger. De informatie zelf wordt de boodschap genoemd. Om de boodschap mee te delen moet de zender keuzes maken : hij kiest voor verbale taal (gesproken of geschreven woorden) of non-verbale taal (beelden,gebaren, ) Die woorden, beelden en gebaren zijn tekens. Ze hebben een bepaalde betekenis. In de communicatiewetenschap heet het tekensysteem dat je gebruikt de code. De zender codeert de boodschap en de ontvanger moet de boodschap interpreteren, dus decoderen. Het kanaal is de weg waarlangs de afstand in ruimte en in tijd tussen de zender en de ontvanger wordt overbrugd. Zo kan papier de drager zijn van geschreven boodschappen. Een medium is een technisch middel om een boodschap over te brengen. Het begrip wordt vooral gebruikt voor massacommunicatiemiddelen zoals TV, krant, radio, film, Feedback of terugkoppeling is een belangrijk element in het communicatieproces. Door middel van woorden, lichaamstaal, geeft de ontvanger aan hoe hij de boodschap heeft begrepen. Communicatieproces : coderen boodschap decoderen zender ontvanger kanaal feedback Verbale en non-verbale communicatie Verbale communicatie : gesproken of geschreven woorden Non-verbale communicatie : beelden, gebaren, gezichtsuitdrukkingen, 20

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Gevoel en emoties / definitie Emoties: in biologische zin: affectieve reacties. Prikkeling van dit systeem geeft aanleiding tot allerlei lichamelijke reacties.

Nadere informatie

Thema. Kernelementen. Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie

Thema. Kernelementen. Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie Thema Kernelementen Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie Tips voor de trainer: Werken met mensen is werken met emotie. Leer emoties als signaal te herkennen, maar niet als leidraad te

Nadere informatie

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model éêçîáååáéi á ã Ä ì ê Ö O Ç É a áê É Åí áé téäòáàå jáåçéêüéçéå Het TOPOI- model In de omgang met mensen, tijdens een gesprek stoten we gemakkelijk verschillen en misverstanden. Wie zich voorbereidt op storingen,

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Algemene vorming op het einde van de derde graad secundair onderwijs Voor de sociale

Nadere informatie

Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein

Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein Inhoud Wat is seksualiteit? Seksuele vorming in de school? Draagvlak bij school, ouders en leerlingen De rol van de leerkracht Vaardigheden van de leerkracht

Nadere informatie

Seksuele gezondheid bij adolescenten

Seksuele gezondheid bij adolescenten Seksuele gezondheid bij adolescenten Lieve Peremans 18-3-2014 pag. 1 Seksualiteit en seksueel gedrag Seksualiteit is een wezenlijk onderdeel van het mens-zijn gedurende het ganse leven Is veel meer dan

Nadere informatie

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN De onderwijsvorm ASO is een breed algemeen vormende doorstroomrichting waarin de leerlingen zich voorbereiden op een academische of professionele bacheloropleiding.

Nadere informatie

Probleemgedrag begrijpen en preventief aanpakken

Probleemgedrag begrijpen en preventief aanpakken Probleemgedrag begrijpen en preventief aanpakken Albert Janssens 12.12.2011 Kinderen die probleemgedrag stellen, raken ons in ons werk en in onze persoon. In ons werk: Gevoel van te weinig aandacht voor

Nadere informatie

Sint-Jan Berchmanscollege

Sint-Jan Berchmanscollege Sint-Jan Berchmanscollege Infobrochure Humane Wetenschappen (2de en 3de graad ASO) Leerlingprofiel Je bent 14-15 jaar. Je moet kiezen voor een studierichting in de tweede graad. Je hebt gehoord over de

Nadere informatie

Bijzonder procesdoel 1: Groei naar volwassenheid

Bijzonder procesdoel 1: Groei naar volwassenheid Bijzonder procesdoel 1: Groei naar volwassenheid 1ste leerjaar 2de graad 2 de leerjaar 2de graad Mijn Lichaam: Gezondheid: - Gezonde voeding - Roken (en drugs) - Gezonde geest, gezond lichaam - (top)sport

Nadere informatie

1 Het sociale ontwikkelingstraject

1 Het sociale ontwikkelingstraject 1 Het sociale ontwikkelingstraject Tijdens de schoolleeftijd valt de nadruk sterk op de cognitieve ontwikkeling. De sociale ontwikkeling is in die periode echter minstens zo belangrijk. Goed leren lezen,

Nadere informatie

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Onderdeel van de eindrapportage

Nadere informatie

Relationele vorming. De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen

Relationele vorming. De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen Relationele vorming De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen Programma Introductie relationele- en seksuele vorming Inventarisatie van vragen De seksuele ontwikkeling van kinderen

Nadere informatie

Diverse school, diverse kansen

Diverse school, diverse kansen Diverse school, diverse kansen Stel je buur de volgende 3 vragen: 1. Hoe kom jij in aanraking met diversiteit in onderwijs? 2. Wat is het eerste gevoel dat jij hebt wanneer je denkt aan diversiteit? 3.

Nadere informatie

Domein mens: gezondheid welbevinden 21 De leerlingen herkennen en benoemen het gevoel van behagen en onbehagen. x

Domein mens: gezondheid welbevinden 21 De leerlingen herkennen en benoemen het gevoel van behagen en onbehagen. x Praatrondeboek, week A ma di wo do vr s f o m n a d m j j Domein mens: sociale cognitie: bewust zijn van jezelf: weten wat je voelt, denkt en doet (zelfkennis) 01 De leerlingen kunnen eigen gevoelens herkennen

Nadere informatie

PROCESDOEL 1 VRIJ EN ZELFSTANDIG LEREN DENKEN EN HANDELEN

PROCESDOEL 1 VRIJ EN ZELFSTANDIG LEREN DENKEN EN HANDELEN PROCESDOEL 1 VRIJ EN ZELFSTANDIG LEREN DENKEN EN HANDELEN Bijzondere procesdoelen 1.1. Groei naar volwassenheid 1.2. Zelfstandig denken 1.3. Zelfstandig handelen 1.4. Postconventionele instelling 1.1 Groei

Nadere informatie

GAMS België. GAMS België

GAMS België. GAMS België 14 15 Emoties zijn reacties op allerlei zaken die zich afspe- VGV is een uiterst pijnlijke ingreep die vaak onder len rondom ons: angst, vreugde, woede, verbazing, dwang en zonder waarschuwing wordt uitgevoerd.

Nadere informatie

Thema's per klas die aangeboden worden in de methode:

Thema's per klas die aangeboden worden in de methode: Thema's per klas die aangeboden worden in de methode: Groep 1-2 Hierbij zijn de kinderen bezig met specifieke lichaamskenmerken van zichzelf en van anderen. Ook gaan ze op zoek naar onderlinge overeenkomsten.

Nadere informatie

Mishandeling en seksueel. Laat het niet zomaar gebeuren

Mishandeling en seksueel. Laat het niet zomaar gebeuren Mishandeling en seksueel geweld Laat het niet zomaar gebeuren Alles over mishandeling en seksueel geweld Meldpunt Geweld, Misbruik en Kindermishandeling tel. 1712 elke werkdag van 9 tot 17 uur Dit nummer

Nadere informatie

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje.

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. 1-1. HET PROBLEEM Pesten en plagen worden vaak door elkaar gehaald! Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. Als je gepest bent, heb je ervaren dat pesten

Nadere informatie

GELIJKE KANSEN IN BELGIË

GELIJKE KANSEN IN BELGIË GELIJKE KANSEN IN BELGIË HISTORISCH ONDERZOEK 1. EEN WOORDJE UITLEG Tijdens het bezoek aan de Democratiefabriek hebben jullie kunnen vaststellen dat bepaalde elementen essentieel zijn om tot een democratie

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

De wereld beleven, een hele belevenis

De wereld beleven, een hele belevenis De wereld beleven, een hele belevenis Rensje Plantinga www.ronzebons.nl mei 2011 2 De wereld beleven, een hele belevenis. De Ronzebons, mei 2011 De wereld beleven. In de gezondheidszog in zijn algemeenheid

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen.

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen. Groep 1, 2 1. Hallo, hier ben ik! 2. Prettig kennis te maken Kinderen leren elkaar beter kennen en ontdekken verschillen en overeenkomsten. 3. Samen in de klas Over elkaar helpen, geholpen worden en afspraken

Nadere informatie

Communicatiemodel. Communicatieniveaus

Communicatiemodel. Communicatieniveaus Download #06 Een fantastisch communicatiemodel trainingmodule Communicatiemodel Mensen uiten hun gevoelens op verschillende manieren. De een laat meteen zien hoe hij zich voelt bij een situatie, terwijl

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren BEGRIJP JE WAT IK ZEG? Over communicatie, luisteren en vooroordelen Situering Om op een zinvolle manier met elkaar te communiceren, heb je veel vaardigheden nodig. De doelstellingen van deze trainingsachtige

Nadere informatie

Emotionele inleiding

Emotionele inleiding Opzet Stressmanagement voor & door de trainer Jeroen Meganck S.P.O.C. / KU Leuven 24/05/2014 Praktisch gericht Interactief Samenbrengen van expertise Atleet In the spotlight Trainer In the dark Voor de

Nadere informatie

Wacht maar tot ik groot ben!

Wacht maar tot ik groot ben! www.geerttaghon.be Wacht maar tot ik groot ben! Omgaan met agressie bij kleine kinderen Geert Taghon 2013 Ontwikkeling kleine kind De wereld leren kennen en zich hieraan aanpassen (adaptatie) Processen

Nadere informatie

Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels

Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels Relationele en seksuele opvoeding op school en thuis Naam Christel van Helvoirt GGD Hart voor Brabant Waar denken jullie aan bij seksualiteit? Gevoelens Veiligheid

Nadere informatie

Socialisatie & Seksualiteit

Socialisatie & Seksualiteit levensbeschouwing & maatschappij M A V O 3 katern 5 Socialisatie & Seksualiteit naam cluster maartenscollege groningen / haren MAVO 3 KATERN 5 2010 2011 levensbeschouwing & maatschappij: socialisatie &

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

Communicatie. Els Ronsse. april 2008

Communicatie. Els Ronsse. april 2008 Communicatie Els Ronsse april 2008 Communicatie =? Boodschappen Heen en weer Coderen loopt bij mensen met autisme vaak fout Maar communicatie is meer. Relatiegericht Aandacht vragen Bevestiging geven Aanmoedigen

Nadere informatie

Bijlage 1: Opdrachten bij het boek Identiteitsontwikkeling en leerlingbegeleiding. Per groepje van 2/3 uitwerken.

Bijlage 1: Opdrachten bij het boek Identiteitsontwikkeling en leerlingbegeleiding. Per groepje van 2/3 uitwerken. Bijlage 1: Opdrachten bij het boek Identiteitsontwikkeling en leerlingbegeleiding. Per groepje van 2/3 uitwerken. Hoofdstuk 1: Opdracht 1: Groepsprofiel en de puberteit Bespreek en noteer kort: Hoe je

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad Profilering derde graad De leerling heeft in de eerste en de tweede graad de gelegenheid gehad om zijn of haar interesses te ontdekken. Misschien heeft hij of zij al enig idee ontwikkeld over toekomstige

Nadere informatie

Verstandelijke beperkingen

Verstandelijke beperkingen 11 2 Verstandelijke beperkingen 2.1 Definitie 12 2.1.1 Denken 12 2.1.2 Vaardigheden 12 2.1.3 Vroegtijdig en levenslang aanwezig 13 2.2 Enkele belangrijke overwegingen 13 2.3 Ernst van verstandelijke beperking

Nadere informatie

Pedagogische Begeleidingsdienst Basisonderwijs GO! wereldoriëntatie

Pedagogische Begeleidingsdienst Basisonderwijs GO! wereldoriëntatie & Pedagogische Begeleidingsdienst Basisonderwijs GO! wereldoriëntatie E HO DIT T RK AL E W ITA? G I D IER H CA mens & maatschappij specifieke visie van leerlijn naar methodiek van methodiek naar leerlijn

Nadere informatie

PAGINA BESTEMD VOOR DE INTERVIEWER. Interviewernummer : INTCODE. Module INTIMITEIT. (bij de vragenlijst volwassene lente 2002)

PAGINA BESTEMD VOOR DE INTERVIEWER. Interviewernummer : INTCODE. Module INTIMITEIT. (bij de vragenlijst volwassene lente 2002) PAGINA BESTEMD VOOR DE INTERVIEWER Interviewernummer : INTCODE WZARCH INDID Module INTIMITEIT (bij de vragenlijst volwassene lente 2002) Personen geboren vóór 1986. Betreft persoonnummer : P09PLINE (zie

Nadere informatie

Seksuele vorming in (V)SO

Seksuele vorming in (V)SO Welkom Van kwetsbaar naar weerbaar: Seksuele vorming in (V)SO Presentatie door Esther van Efferen Wiersma & Tim Micklinghoff Inhoud Het project Van kwetsbaar naar weerbaar Bijzondere doelgroepen Leerlijn

Nadere informatie

Leerlijn Sociaal-emotionele ontwikkeling

Leerlijn Sociaal-emotionele ontwikkeling Leerlijn 1.1. Emotioneel 1.2. Sociaal Stamlijn Niveau A Merkt zintuiglijke stimulatie op (aanraking, vibratie, smaken, muziek, licht) Uit lust- en onlustgevoelens Kijkt gericht enkele seconden naar een

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Deze gevoelens en emoties blijven bestaan totdat jij er aan toe bent om ze te uiten.

Deze gevoelens en emoties blijven bestaan totdat jij er aan toe bent om ze te uiten. Ik wil EmoKnallen. Sjoelen en uiten van emoties en gevoelens met jongeren en volwassenen. Benodigdheden: een sjoelbak en sjoelschijven. Te spelen op school, in jongeren en opvangcentra, in het gezin, bij

Nadere informatie

PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com

PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com Invloed van autisme op relaties en seksualiteit Sylvie Carette Autisme Centraal 23 februari 2010 Overzicht Invloed van autisme op seksualiteit Seksualiteitsprofiel volwassenen met AS (Hénault enattwood)

Nadere informatie

Elk kind heeft het recht om...

Elk kind heeft het recht om... Elk kind heeft het recht om... Rechten is hetgeen je mag doen en mag hebben. Je hoeft er niet eerst iets anders voor te doen. Rechten heb je gewoon. Ook jij hebt rechten. Iedereen heeft ze. Kinderrechten

Nadere informatie

Is een klas een veilige omgeving?

Is een klas een veilige omgeving? Is een klas een veilige omgeving? De klas als een vreemde sociale structuur Binnen de discussie dat een school een sociaal veilige omgeving en klimaat voor leerlingen moet bieden, zouden we eerst de vraag

Nadere informatie

Week van de Lentekriebels

Week van de Lentekriebels Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels Relationele en seksuele opvoeding, op school en thuis Anja Sijbranda GGD Hart voor Brabant Programma Waarom relationele en seksuele vorming? Wat doet school?

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

E-LEARNING. Beroepsoriëntatie 2014/2015. HEART4HAPPINESS Eva Hendrix s1081296

E-LEARNING. Beroepsoriëntatie 2014/2015. HEART4HAPPINESS Eva Hendrix s1081296 E-LEARNING Beroepsoriëntatie / HEARTHAPPINESS Eva Hendrix s896 Voorwoord De zoektocht naar geluk is zo oud als de mensheid zelf en heeft in de loop van de geschiedenis verschillende vormen aangenomen.

Nadere informatie

Levertransplantatie en puberteit

Levertransplantatie en puberteit Levertransplantatie en puberteit (versie mei 2010) Levertransplantatie en puberteit Pubers bevinden zich op het grensvlak van: geen kind meer, maar ook nog niet volwassen. Een stormachtige fase in de ontwikkeling.

Nadere informatie

Sociale vaardigheden: Partners in het leerproces

Sociale vaardigheden: Partners in het leerproces Sociale vaardigheden: Partners in het leerproces OMGAAN MET DE ZORGVRAGER 1 Attitudes 12 1.1 Attitude 13 1.2 De specifieke beroepsattitudes van de verzorgende 14 1.2.1 De specifieke beroepsattitudes van

Nadere informatie

Inhoud. coaching. Opleidingen, cursussen, workshops

Inhoud. coaching. Opleidingen, cursussen, workshops Inhoud coaching Opleidingen, cursussen, workshops Inhoud Les 1. Wat is coaching? Coaching: verwezenlijk je dromen en ervaar succes! Stappenplan Het beroep Wat is coaching en wat is het niet? De verschillen

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding... 4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van de rechten... 6 Hoofdstuk 2 De belangrijkste rechten...12

Inhoud. Inleiding... 4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van de rechten... 6 Hoofdstuk 2 De belangrijkste rechten...12 Inhoud Inleiding... 4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van de rechten... 6 Hoofdstuk 2 De belangrijkste rechten...12 Onderwerp 1 Gelijkheid...13 De rechten van Tim... 14 Onderwerp 2 Toegankelijkheid...17 De rechten

Nadere informatie

Mediaopvoeding. workshop 2015. Mediaopvoeding

Mediaopvoeding. workshop 2015. Mediaopvoeding Mediaopvoeding workshop 2015 Mediaopvoeding Contents Wat is mediaopvoeding?... 2 De jeugd van tegenwoordig... 3 Kinderen overzien niet alle gevaren van de media... 3 Opvoedingsstijlen... 4 Opvoedingscompetenties...

Nadere informatie

Kinderen Ontwikkelen en Leren 201-2012. Bijeenkomst 11: ontwikkeling

Kinderen Ontwikkelen en Leren 201-2012. Bijeenkomst 11: ontwikkeling Kinderen Ontwikkelen en Leren 201-2012 Bijeenkomst 11: ontwikkeling Terugblik bijeenkomst 10 Presentatie ontwikkelingsgebieden Indeling ontwikkelingsgebieden Casus: stel je probleemverklaring op. Bijeenkomst

Nadere informatie

Na de schok... Informatie voor leerkrachten

Na de schok... Informatie voor leerkrachten Na de schok... Informatie voor leerkrachten Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat ingrijpende gevolgen. Als leerkrachten samen met kinderen een aangrijpende

Nadere informatie

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan 08540 LerenLoopbaanBurgerschap 10-04-2008 08:28 Pagina 1 ontwikkelingsproces 1+2 1 2 3 4 5 6 7 Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan Leren, Loopbaan en Burgerschap Wat laat

Nadere informatie

Thema 2 Ontwikkelingspsychologie en pedagogiek

Thema 2 Ontwikkelingspsychologie en pedagogiek Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Aline de Vries 12 November 2015 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/67609 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Over peuters en kleuters

Over peuters en kleuters Over peuters en kleuters Even terugdenken aan onze eigen puberteit Stemmingswisselingen Boos worden om niets Ruzie maken over niets Met de deuren slaan voor aandacht Experimenteergedrag Grenzen af tasten

Nadere informatie

Educatief materiaal om te werken rond relaties en seksualiteit met de bijhorende VOET

Educatief materiaal om te werken rond relaties en seksualiteit met de bijhorende VOET 1 Educatief materiaal om te werken rond s en seksualiteit met de bijhorende VOET Beddengoed, voorbehoedmiddelengids voor jongeren Een heldere en leerrijke brochure, bruikbaar in klasverband. Het boekje

Nadere informatie

Kinderen helpen met Focussen

Kinderen helpen met Focussen Kinderen helpen met Focussen Enkele raadgevingen voor begeleiders Simon Kilner Vertaling Some Guidelines for Companions door Evelien Kroese En is het Ok om? Hoe zegt je kind nee? Wat is Focussen? Focussen

Nadere informatie

KINDEREN LEKKER IN HUN VEL

KINDEREN LEKKER IN HUN VEL KINDEREN LEKKER IN HUN VEL 1. Welkom wij zijn Karin Hallegraeff en Noelle van Delden van Praktijk IKKE Karin stelt zich voor en er komt een foto van Karin in beeld. Noelle stelt zich voor en er komt een

Nadere informatie

Koers in zicht! Visie, werken in units Kernconcepten

Koers in zicht! Visie, werken in units Kernconcepten Astrid van den Hurk Koers in zicht! Visie, werken in units Kernconcepten De Toverbal, Venray Hoe leren kinderen? De wereld rondom ons In ons hoofd De boekenwereld op school 2. Bostypen Men onderscheidt

Nadere informatie

Presentatie Huiselijk Geweld

Presentatie Huiselijk Geweld Definitie: Huiselijk geweld is geweld dat door iemand uit de huiselijke- of familiekring van het slachtoffer wordt gepleegd. Hieronder vallen lichamelijke en seksuele geweldpleging, belaging en bedreiging

Nadere informatie

INLEIDING. Inleiding

INLEIDING. Inleiding INLEIDING 13 Inleiding Je hebt besloten dit boek te lezen. Waarschijnlijk heb je op dit moment een relatie. En waarschijnlijk ben je benieuwd hoe je je relatie kunt verbeteren: je begrijpt je partner niet

Nadere informatie

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel.

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel. 4 communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Hierbij gaat het om alle informatie die je doorgeeft aan anderen en alle informatie die je van anderen krijgt. Als de informatie aankomt,

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 5 Inleiding 11 1 Eerste verkenning 15 1.1 Waarom is kennis van religie belangrijk voor journalisten? 16 1.2 Wat is religie eigenlijk? 18 1.2.1 Substantieel en functioneel 18 1.2.2

Nadere informatie

Anti-pest protocol OBS De Viermaster Papendrecht 2014-2015 1

Anti-pest protocol OBS De Viermaster Papendrecht 2014-2015 1 Anti-pest protocol OBS De Viermaster Papendrecht 2014-2015 1 Inleiding Anit-pest protocol Wat is pesten? Op de site van het Nederlands Jeugd Instituut staat het volgende: Pesten is een stelselmatige vorm

Nadere informatie

Pedagogisch contact. Verbondenheid door aanraken. De lichamelijkheid van pedagogisch contact. Simone Mark

Pedagogisch contact. Verbondenheid door aanraken. De lichamelijkheid van pedagogisch contact. Simone Mark Pedagogisch contact Verbondenheid door aanraken Simone Mark Mag je een kleuter nog op schoot nemen? Hoe haal je vechtende kinderen uit elkaar? Mag je een verdrietige puber een troostende arm bieden? De

Nadere informatie

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling Families onder druk Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen Drs. Ibrahim Yerden Probleemstelling Hoe gaan Marokkaanse en Turkse gezinsleden, zowel slachtoffers als plegers om met huiselijk

Nadere informatie

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Bijlage 7: Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Visie opleidingen Pedagogiek Hogeschool van Amsterdam Wij dragen als gemeenschap en daarom ieder van ons als individu, gezamenlijk

Nadere informatie

Schrijf je verhaal. zeven schrijfopdrachten

Schrijf je verhaal. zeven schrijfopdrachten Schrijf je verhaal zeven schrijfopdrachten THEM A LOYALITEIT Onder loyaliteit verstaan wij: De manier waarop het kind de band tussen hem en zijn ouders ervaart en hoe hij hiermee omgaat. Hierbij is te

Nadere informatie

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Info Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Inhoud INHOUD 1. Waar gaat het over 3 2. Aanraken 4 3. Hoe noem jij dat? 5 4. Baas over

Nadere informatie

Rijksuniversiteit Groningen

Rijksuniversiteit Groningen De adolescentiefase: over puberen, hersenontwikkeling, studiekeuze, risicogedrag en de relatie met ouders. Dr. Saskia Kunnen i.s.m. Dr. Anna Lichtwarck-Aschoff Afdeling Ontwikkelingspsychologie Rijksuniversiteit

Nadere informatie

dit ben ik Mijn naam is: Ik ga op (datum) naar de basisschool.

dit ben ik Mijn naam is: Ik ga op (datum) naar de basisschool. (logo peuterspeelzaal) OVERDRACHT PEUTER - KLEUTER Mijn naam is: dit ben ik Ik ga op (datum) naar de basisschool. Ik speel het liefst met..(speelgoed, binnen / buiten) en ik heb veel belangstelling voor..

Nadere informatie

1Communicatie als. containerbegrip

1Communicatie als. containerbegrip 1Communicatie als containerbegrip Als medisch specialist is communiceren onlosmakelijk verbonden met het uitoefenen van uw professie. Niet alleen hebt u contact met uw patiënten, maar ook met diverse professionals

Nadere informatie

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. ADHD Wachtkamerspecial Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. Inleiding

Nadere informatie

Samenvatting Mensen ABC

Samenvatting Mensen ABC Samenvatting Mensen ABC Week 1ABC: Wie zijn wij? Info: Wie zijn wij mensen Mensen zijn verschillend. Iedereen is anders, niemand is hetzelfde. Dat noem je uniek. Een mens heeft een skelet van botten. Daarom

Nadere informatie

Inhoud van de presentatie

Inhoud van de presentatie De overgang van het basis- naar het secundair onderwijs vanuit ontwikkelingspsychologisch perspectief Annelies Somers i.s.m. Prof. Hilde Colpin Prof. Karine Verschueren ~ Centrum voor Schoolpsychologie

Nadere informatie

Factsheet Mediagebruik. 17- tot en met 18-jarigen

Factsheet Mediagebruik. 17- tot en met 18-jarigen Factsheet Mediagebruik 17- tot en met 18-jarigen Mediagebruik kenmerkend voor jongvolwassenen van 17 en 18 jaar Gemiddeld besteden kinderen van 17 en 18 jaar zo n vijf tot zes uur per dag aan televisiekijken,

Nadere informatie

Schoolkind. Kind op de basisschool. Een rustige ontwikkeling tussen driftige peuter en dwarse puber!?!

Schoolkind. Kind op de basisschool. Een rustige ontwikkeling tussen driftige peuter en dwarse puber!?! Schoolkind Oorspronkelijke tekst Hilde Breet Wilma Poot Illustraties Harmen van Straaten Uitgave: januari 1998 Herziene uitgave: maart 2010 Het is toegestaan deze folder in ongewijzigde vorm te multipliceren

Nadere informatie

Leerplanschema Minor Psychologie

Leerplanschema Minor Psychologie Minor Psychologie 1 Inleiding Waarom houden mensen zich niet aan dieetvoorschriften? Hoe kan ik ze dan stimuleren om dat wel te doen? Hoe kan ik teamsporters leren om beter om te gaan met zelfkritiek?

Nadere informatie

scheiding Ouders blijven ouders Hoorrecht

scheiding Ouders blijven ouders Hoorrecht Het is niet niks als je ouders gaan scheiden. Misschien verschiet je er geweldig van. Misschien vind je de nieuwe duidelijkheid juist wel goed. Hoe dan ook, bij zo n scheiding moet er van alles worden

Nadere informatie

(Seksuele) voorlichting aan meisjes met het Syndroom van Turner

(Seksuele) voorlichting aan meisjes met het Syndroom van Turner Uw dochter heeft het Syndroom van Turner. Hoe licht u uw dochter voor? In deze folder leest u meer over hoe en wanneer u uw dochter kunt voorlichten over haar aandoening. (Seksuele) voorlichting aan meisjes

Nadere informatie

Een mens met dementie is een persoon met wensen, gevoelens en voorkeuren. En geen dode geest in een nog levend lichaam. Met deze presentatie willen

Een mens met dementie is een persoon met wensen, gevoelens en voorkeuren. En geen dode geest in een nog levend lichaam. Met deze presentatie willen 1 Een mens met dementie is een persoon met wensen, gevoelens en voorkeuren. En geen dode geest in een nog levend lichaam. Met deze presentatie willen we de clichés omtrent dementie bijstellen. Het beeld

Nadere informatie

SPIRITUELE INTELLIGENTIE: Welke betekenis wil je hebben als leider?

SPIRITUELE INTELLIGENTIE: Welke betekenis wil je hebben als leider? SPIRITUELE INTELLIGENTIE: Welke betekenis wil je hebben als leider? LEVENDAAL 11, 6715 KJ EDE - TELEFOON 06 21 24 22 55 leidjew@xs4all.nl - www.leidjewitte.nl SPIRITUALITEIT De aangeboren menselijke behoefte

Nadere informatie

Je doel behalen met NLP.

Je doel behalen met NLP. Je doel behalen met NLP. NLP werkt het beste als al je neurologische niveaus congruent zijn. Met andere woorden: congruent zijn betekent wanneer je acties en woorden op 1 lijn zijn met je doelen, overtuigingen,

Nadere informatie

Als je ergens heel erg bang voor bent, dan heb je angst. Je hebt bijvoorbeeld angst voor de tandarts.

Als je ergens heel erg bang voor bent, dan heb je angst. Je hebt bijvoorbeeld angst voor de tandarts. Thema 5 Les 1: De angst: Als je ergens heel erg bang voor bent, dan heb je angst. Je hebt bijvoorbeeld angst voor de tandarts. De schrik: Als iemand ineens achter je staat, dan schrik je. Je bent dan ineens

Nadere informatie

Seksuele vorming: gave (op-)gave

Seksuele vorming: gave (op-)gave Seksuele vorming: gave (op-)gave De Wegwijzer Oosterwolde, 28 januari 2016 Mieneke Aalberts-Vergunst Programma Introductie Stellingen De wereld om ons heen Onze opvoeding Seksualiteit Het Bijbelse beeld

Nadere informatie

Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen. Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland)

Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen. Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland) Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland) Programma 1. Seksuele ontwikkeling van kinderen en jongeren 2. Criteria om normaal

Nadere informatie

Examenprogramma geschiedenis en staatsinrichting vmbo

Examenprogramma geschiedenis en staatsinrichting vmbo Examenprogramma geschiedenis en staatsinrichting vmbo Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 geschiedenis en staatsinrichting 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren

Nadere informatie

Cultuur in de Spiegel

Cultuur in de Spiegel Cultuur in de Spiegel Naar een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs Barend van Heusden Afdeling Kunsten, Cultuur en Media 14 september 2011 Aanleiding Vragen vanuit het werkveld over: Inhoud cultuureducatie

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Betrokken bij Buiten. Het puberbrein als basis. Welkom. 4 februari 2016 Anniek Verhagen anniek.verhagen@xs4all.nl

Betrokken bij Buiten. Het puberbrein als basis. Welkom. 4 februari 2016 Anniek Verhagen anniek.verhagen@xs4all.nl Betrokken bij Buiten Welkom Het puberbrein als basis 4 februari 2016 Anniek Verhagen anniek.verhagen@xs4all.nl Pubers Welk (puber)gedrag valt jou het meest op? We zijn allemaal puber geweest Leef je in!

Nadere informatie

Cijfers en wegwijzers Armoede in Vlaanderen en Brussel. ChanceArt 10 december 2009

Cijfers en wegwijzers Armoede in Vlaanderen en Brussel. ChanceArt 10 december 2009 Cijfers en wegwijzers Armoede in Vlaanderen en Brussel ChanceArt 10 december 2009 Inhoud 1. De naakte cijfers 2. Decenniumdoelstellingen 3. Armoedebarometers 4. Armoede en cultuurparticipatie 5. Pleidooi

Nadere informatie